Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza 

im. Jo´zefa Rusieckiego 

ISSN 1642-6363 

Kwartalnik 

Szkice Humanistyczne


tom VII, nr 1-2 (vol. 12) 

Wydawnictwo OSW 

Olsztyn 2007 


Recenzenci 

Andrzej GA˛SIOROWSKI, Leonard JANUSZKO, Elz˙bieta KAŁUSZYN´ SKA, Leszek MROZEWICZ 

Wojciech PAWLAK, Jerzy PRZYBYLSKI, Ryszard ROSA 

Kolegium Redakcyjne 

prof. Zbigniew HULL (red. naczelny), prof. Henryk MIZEREK (zaste˛pca red. naczelnego) 
dr Małgorzata KUS´MIERCZYK (sekretarz redakcji) 

Rada Programowa 

Jo´zef GO´RNIEWICZ (Olsztyn), Zbigniew HULL (Olsztyn), Stanisław KAWULA (Olsztyn)
,
Adam KOSESKI (Pułtusk); Jan KUROWICKI (Zielona Go´ra), Jo´zef LIPIEC (Krako´w)
,
Walery L. OBUCHOW (Sankt – Petersburg), Andrzej PAWŁUCKI (Gdan´sk)
,
Andrzej RADZIEWICZ-WINNICKI (Katowice), Jacek RA˛B (Gliwice), Renate SEEBAUER (Wieden´)
,
Helen SIMONS (Southampton), Maria SZYSZKOWSKA (Warszawa)
,
Włodzimierz TYBURSKI (Torun´), Marat WIERNIKOW (Odessa), Va´clav ZEMAN (Liberec)


Projekt okładki 

Monika Przez´dziecka 

Redakcja wydawnicza 

Ewa Hopfer 

Streszczenia w je˛zyku angielskim (tłumaczenie i weryfikacja) 

Anastazja Kaz´mir 

. Copyright by Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza 2007 

Adres Redakcji: Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙szaim. Jo´zefa Rusieckiego 
ul. Bydgoska 33 
10-243 Olsztyn 
tel. (fax) (089) 526-04-00 
e-mail: osw@osw.olsztyn.pl 
HTTP: www.osw.olsztyn.pl 

Druk i oprawa: MIRDRUK, 10-080 Olsztyn, ul. Profesorska 9, tel. 527-90-34 


SPIS TRES´CI 
OD REDAKTORA .. . . . . . . . . .. ... .. . . . . . . . . .. ... .. . . . . . . . . .. ... .. . . . . 5 
ARTYKUŁY 
Jan Kurowicki – To, co z˙adne (What Counts as Nothing (on the Concept of ’Zero Aesthetics’)) 7 
Alfred Skorupka – Filozofia Zachodu wobec filozofii Wschodu. Jedna filozofia czy dwie ro´z˙ne 
filozofie? (Western Philosophy Versus Eastern Philosophy. One Philosophy. One Philosophy 
or Two Different Philosophies?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 
Piotr Wasyluk – Kategorie filozofii dziejo´w (Main categories of philosophy of history) . . . . 31 
Krzysztof Rondoman´ski – Koncepcja hermeneutyki jako dialogu z tradycja˛ hermeneutyczna˛ 
w uje˛ciu Paula Ricoeura (Principles of Hermeneutics in Discourse with Hermeneutical 
Tradition as Interpreted by Paul Ricoeur). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 
Andrzej Szymczyk – Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki (Darwinism in Popper’s 
Philosophy of Science) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 
Joanna Afeltowicz – Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja nad statusem i kondycja˛ 
bioetyki praktycznej (Metabioethics – Metaphilosophical Reflection on the status and 
Condition of Practical Bioethics) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 
Małgorzata Mro´wka – Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? (Do Companies Need Codes of 
Ethics?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 
Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz – Wychowanie mie˛dzykulturowe jako edukacyjna odpowiedz´ 
na wielokulturowe społeczen´stwo (Transcultural Education as an Educational Alternative to 
Multicultural Society) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 
Iwona Mys´liwczyk – Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej (stary-nowy problem w praktyce 
pedagogicznej) (Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) Syndrome – the Old 
– New Problem in Pedagogical Practice) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 
Marek Matyjewicz – Animacja kultury jedna˛ z dro´g „pedagogiki kryzysu” (Animation of Culture 
as One of the Alternatives to “Crisis Pedagogy”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 
Robert Podstawski – Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej w roku akademickim 
2006/2007 na Uniwersytecie Warmin´sko-Mazurskim w Olsztynie (Postgraduate Studies in 
Health Culture Pedagogy in the Academic Year 2006/2007/2008 at the University of Warmia 
and Mazury in Olsztyn) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 
Waldemar Z˙
ebrowski –S´lady prezydencjalizmu w Europie – system polityczny Republiki 
Cypryjskiej (Traces of Presidentialism in Europe – the Political System of the Republic of 
Cyprus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 
Edwin M. Naruszewicz – Chiny a Rosja – pomie˛dzy małz˙en´stwem z rozsa˛dku a rywalizacja˛ 
(China’s Relations with Russia – Between Rivalry and Marriage of Convenience) . . . . . 157 
Konrad Papuzin´ski – Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w – ocena w z´ro´dłach (The Sicilian 
Expedition of Athenians – the Historical Perspective) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 
Zbigniew Wo´jcik – Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury (Along the Ancient Routes 
through Warmia and Masuria) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 
Marek Siwicki – Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego na Mazurach (1945-1951) (On the History of 
Ice Sailing in Masuria (1945-1951)). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 
Jerzy Urniaz˙ – Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego i obwodu kaliningradzkiego 
w latach 1956-1975 (Sports cooperation Between Olsztyn Voivodship and Kaliningrad 
Oblast in the Years 1956-1975) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 


Spis tres´ci 

KOMUNIKATY Z BADAN´ 

Jacek Białkowski –Naszedziedzictwo(OurLegacy) ............................ 227 
Beata Tomaszewska-Hołub – Społeczne aspekty procesu prywatyzacji (Social Aspects of the 

ProcessofPrivatization) .............................................. 237


RECENZJE 

W poszukiwaniu doskonałos´ci (Andrzej Stoin´ski) ............................... 251
Metafizyka Williama Jamesa (AgnieszkaBiegalska) ............................. 255
Odpowiedzialnos´c´za s´wiat (DariuszLiszewski) ................................ 258
Jakos´c´z˙ycia w szes´ciu odsłonach (GrzegorzPacewicz)........................... 261
Filozof przy ło´z˙ku chorego (AleksandraWo´jtowicz) ............................. 265


LUDZIE – IDEE – POGLA˛DY .........................................
.


Zprof.dr.hab.AmadeuszemKrauserozmawiaZbigniewHull..................... 271


KSIA˛Z˙
KI I CZASOPISMA NADESŁANE .................................. 277



OD REDAKTORA 

Ten tom „Szkico´w Humanistycznych” otwieraja˛ teksty obejmuja˛ce szerokie 
spektrum problematyki filozoficznej. Na pocza˛tku zamieszczamy tekst Jana Kurowickiego dotycza˛cy estetycznos´ci zerowej: takiego odczuwania i przez˙ywania 
s´wiata, kto´re daje poczucie „zadomowienia w realnos´ci” – gdy wszystko dzieje sie˛ 
zgodnie z ustalonym porza˛dkiem rzeczy, zdarzenia płyna˛ niezauwaz˙alnie i nic nie 
zakło´ca codziennej monotonii. Tekst inspiruja˛cy i prowokuja˛cy do zadumy nad 
codziennos´cia˛ i tym, co sie˛ w niej kryje. Dwa naste˛pne artykuły podejmuja˛ kwestie 
metafilozoficzne. Poro´wnuja˛c filozofie˛ Zachodu z filozofia˛ Wschodu, Alfred 
Skorupka formułuje teze˛,iz˙ – niezalez˙nie od ich swoistos´ci i odre˛bnos´ci – de facto 
istnieje jedna, wspo´lna im problematyka ro´z˙nie tylko ujmowana i rozpatrywana. 
Bardziej szczego´łowe kwestie metafilozoficzne rozpatruje Piotr Wasyluk, analizuja˛c podstawowe kategorie poje˛ciowe filozofii dziejo´w i podejmuja˛c pro´be˛ klasyfikacji istnieja˛cych w jej obre˛bie kierunko´w. W innym konteks´cie problematyke˛ 
metafilozoficzna˛ porusza Joanna Afeltowicz, rozwaz˙aja˛c kwestie˛ statusu teoretycznego bioetyki oraz jej znaczenie dla praktyki medycznej. Pozostałe teksty z zakresu 
filozofii maja˛ juz˙ bardziej specjalistyczny charakter, dotycza˛ bowiem koncepcji 
hermeneutyki Paula Ricoeura (Krzysztof Rondoman´ski), filozofii nauki Karla 
Poppera (Andrzej Szymczyk) oraz kodeksowych uje˛c´ etyki biznesu (Małgorzata 
Mro´wka). 

Druga˛ grupe˛ zamieszczonych w „Szkicach” artykuło´w stanowia˛ prace pos´wie˛cone problematyce pedagogicznej. Sa˛ to cztery, tematycznie bardzo ro´z˙ne, 
teksty. Dwa z nich dotycza˛ kwestii ogo´lnowychowawczych (wychowania mie˛dzykulturowego w konteks´cie rozszerzaja˛cej sie˛ wielokulturowos´ci społeczen´stwa oraz 
animacji społeczno-kulturalnej jako metody edukacji i kształtowania lokalnych 
wspo´lnot),zas´ dwapozostałepodejmuja˛specjalistyczna˛problematyke˛pedagogiczna˛ dotycza˛ca˛ radzenia sobie z dziec´mi z zespołem nadpobudliwos´ci ruchowej 
(Iwona Mys´liwczyk) oraz podyplomowych studio´w przygotowuja˛cych do prowadzenia zaje˛c´ z zakresu kultury zdrowotnej przedszkolako´w i ucznio´w szko´ł 
podstawowych (Robert Podstawski). 

Kolejne dwa artykuły dotycza˛ stale goszcza˛cej na naszych łamach problematyki politologicznej. Tym razem Waldemar Z˙
ebrowski pisze o systemie 
politycznym Republiki Cypryjskiej, Edwin Naruszewicz analizuje relacje mie˛dzy 
Chinami a Rosja˛, stosuja˛c aparature˛ poje˛ciowa˛ i metody teorii gier. 

Ws´ro´dteksto´w podejmuja˛cych problematyke˛ historyczna˛trzy artykuły dotycza˛ 
dziejo´w naszego regionu: Zbigniew Wo´jcik pisze o staroz˙ytnych podro´z˙ach 
„bursztynowym szlakiem” przez ziemie˛ warmin´ska˛ zas´ Marek Siwicki i Jerzy 


Od Redaktora 

Urniaz˙ o historii sportu na Warmii i Mazurach po 1945 r. Konrad Papuzin´ski 
natomiast analizuje, opieraja˛c sie˛ na staroz˙ytnych z´ro´dłach, przebieg i konsekwencje nieudanej wyprawy Aten´czyko´w na Sycylie˛ (415 – 413 r. p.n.e.) w trakcie 
trwaja˛cej trzydzies´ci lat (434 – 404 r. p.n.e.) wojny peloponeskiej. 

W dziale „Komunikaty z badan´” zamieszczamy sprawozdanie Jacka Białkowskiego z prowadzonych ws´ro´d studento´w badan´ dotycza˛cych stopnia ich zainteresowania historia˛ i kultura˛ Polski oraz genealogia˛ rodzinna˛. Druga˛ pozycja˛ w tym 
dziale jest oparta na badaniach diagnoza społecznych konsekwencji dokonuja˛cych 
sie˛ obecnie w Polsce przekształcen´ własnos´ciowych (Beata Tomaszewska-Hołub). 

W tym numerze dział recenzji nie zamyka całos´ci. W ramach cyklu spotkan´ze 
znanymi i interesuja˛cymi badaczami „Ludzie – Idee – Pogla˛dy” redaktor naczelny 
pisma rozmawia z prof. dr. hab. Amadeuszem Krause o pedagogice specjalnej, 
kondycji tej dyscypliny w Polsce oraz badaniach prowadzonych przez Profesora. 
Dowiadujemy sie˛ takz˙e o jego planach naukowych i pozanaukowych pasjach 
i zainteresowaniach. 

Tradycyjnie juz˙ na kon´cu zamieszczamy liste˛ ksia˛z˙ek nadesłanych do redakcji 
i godnych polecenia. 

Zbigniew Hull 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

ARTYKUŁY 

Jan Kurowicki 

Akademia Ekonomiczna im. Oskara Langego 
we Wrocławiu 

To, co z˙adne 

Estetycznos´c´ zerowa 

To, na co sie˛ cze˛sto patrzy, ulega opatrzeniu. „Jaka jest twoja z˙ona?” – pyta 
ktos´znajomego, kto´rego spotkał przypadkowo po latach. „Jak z˙ona” – odpowiada, i uwaz˙a, z˙e powiedział wszystko, bo ona włas´nie mu sie˛ opatrzyła. 
Widzi ja˛ codziennie, jak telewizor na etaz˙erce, buty w przedpokoju, s´mietnik za 
oknem, telefon na biurku, swo´j kilkuletni samocho´d i koszule˛,do kto´rej sie˛ 
przyzwyczaił. Ale tres´ci jego widzenia sa˛ aksjologicznie puste. Nie jest wie˛cdla 
niego ona ani brzydka, ani ładna; porusza sie˛ zwyczajnie; barwa jej głosu jest 
taka, jak zawsze; niczym go nie zaskakuje; siada zwykle na tym samym fotelu 
i nawet awantury z nia˛maja˛ten sam rytm i finał – w ło´z˙ku. Co wie˛cmoz˙na o niej 
powiedziec´? Z˙
ona to z˙ona. I wie˛cej nic. Do oso´b bowiem, rzeczy i sytuacji, kto´re 
sa˛ wpisanetrwale w naszez˙ycie codzienne, nie mamy ani pozytywnego, ani 
negatywnego stosunku. Nie wyodre˛bniaja˛ sie˛ swa˛ osobnos´cia˛ iwłas´ciwos´ciami 
estetycznymi. Sa˛ –cze˛sto jakby przedłuz˙eniem nas samych, jak okulary na nosie 
kro´tkowidza, kto´re nosi on od dawna, i kto´re stały sie˛ dlan´ oczywista˛cze˛s´cia˛jego 
oczu. Postrzega wie˛cje, aleich nie widzi,bo sie˛ z nim zrosły, podobnie włas´nie, 
jak owa z˙ona,cosie˛ opatrzyła. 

I tu ujawnia sie˛ obecnos´c´ pewnej kategorii estetycznej, na kto´ra˛, jak na nia˛, nie 
zwraca sie˛ uwagi i nie okres´la ocenami. Ta˛ kategoria˛ jest to, co z˙adne, choc´ obecne. 
Z˙
adnos´c´ bowiem nie oznacza ani czegos´ pozytywnego estetycznie ani negatywnego, lecz granice˛ mie˛dzy jednym i drugim. I jest z nia˛ tak, jak z zerem 
w rachunkach, wyraz˙aja˛cym przeciez˙ cos´ waz˙nego i okres´lonego. Wszak niz˙ej, pod 
nim, znajduje sie˛ minus, wyz˙ej plus, a pomie˛dzy – włas´nie ono z cała˛ swa˛ 
nieokres´lona˛ obecnos´cia˛. Kiedy bowiem ktos´ ma debet na koncie bankowym, to 
osia˛gnie˛cie zera jawi mu sie˛ jako poz˙a˛dana wartos´c´ dodatnia. Ale gdy planuje 
jakies´ wydatki i ma tylko zero pienie˛dzy, nie moz˙e zrobic´ kroku do przodu. Kiedy 
wszakz˙e ani nie ma długo´w, ani pienie˛dzy na wydatki, zero na koncie powoduje 
jego nieobecnos´c´ jako klienta banku i konsumenta. Jest on wtedy z˙adnym klientem 
i konsumentem, bo posiada zero finansowych waloro´w. 


Jan Kurowicki 

Podobnie jest nieomal w kaz˙dej, monotonnie powtarzalnej, dziedzinie z˙ycia 
codziennego z wyste˛puja˛cymi w nim obiektami i sytuacjami. Sa˛ one na ogo´ł 
włas´nie z˙adne. Sytuuja˛ sie˛ w obre˛bie swoistego zera estetycznego, chociaz˙ 
stanowia˛ nasze (znaturalizowane) przedłuz˙enie w s´wiecie zewne˛trznym. Opatrzyły 
nam sie˛ one jednak i to zero je ukrywa. Dopiero gdy zdarzy sie˛ cos´, co wymusi 
rozerwanie ich zwia˛zku z nami i uzyskamy dystans, odsłaniaja˛ce sie˛ w jego s´wietle 
obiekty i sytuacje ukaz˙a˛ swa˛ odre˛bnos´c´, autonomie˛ i ujemne lub dodatnie jakos´ci 
estetyczne. Na przykład, gdy wspomniana wyz˙ej z˙ona przyprawi me˛z˙owi rogi, nie 
be˛dzie juz˙z˙ona˛ bez włas´ciwos´ci, stanie sie˛ obrzydliwa˛ z´dzira˛; albo gdy, przez 
roztargnienie, kro´tkowidz zapomni załoz˙yc´ okularo´w, wro´ci s´wiadomos´c´ ich rangi, 
a z nia˛ ich uroda czy brzydota. Wszystkie wie˛c jakos´ci uczestnicza˛ce w wartos´
ciowaniu estetycznym dziela˛ sie˛ na trzy kategorie: pozytywna˛, negatywna˛ i zerowa˛. 

Jez˙eli jednak z zerem jakos´ liczymy sie˛ w rachunkach, to estetycznos´c´ zerowa 
wcale nas zdaje sie˛ nie obchodzic´. W sposo´b oczywisty zreszta˛ jest ona nieobecna 
w praktyce artystycznej, bo jej wytwory umiejscawiaja˛ sie˛ albo powyz˙ej, albo 
poniz˙ej zerowej obecnos´ci wartos´ci artystycznych i estetycznych. Jej bowiem istota 
wyraz˙a sie˛ włas´nie w wyzwalaniu interesuja˛cych ja˛ obiekto´w z ich jakos´ciowego 
us´pienia, czyli z bycia z˙adnymi. Z drugiej wszakz˙e strony to, co estetycznie z˙adne, 
nie jest tez˙ przedmiotem rozwaz˙an´ w estetyce, bo ta poda˛z˙a biernie za sztuka˛, 
chociaz˙ powinny obchodzic´ja˛ ro´wniez˙ jakos´ci, dla kto´rych miejsca w niej nie ma, 
asa˛ tak niesłychanie waz˙ne, jak włas´nie estetycznos´c´ zerowa. Tak samo jest 
w mys´leniu potocznym: o tym, co z˙adne, jako jakos´ci estetycznej, mowy w nim nie 
ma, chociaz˙ akurat w nim byc´ powinno, bo pojawia sie˛ w najrozmaitszych 
z˙yciowych okolicznos´ciach niesłychanie cze˛sto. 

Oto, gdy komus´ na twarzy pojawia sie˛ wysypka, idzie do dermatologa nie po 
to, by sprawił, iz˙ twarz stanie sie˛ urodziwa, ale by była ona taka, „jak zawsze”, nim 
pojawiła sie˛ choroba sko´ry. Chce wie˛c włas´nie zerowej estetycznos´ci. Analogicznie 
jest i w mnogos´ci innych sytuacji, kiedy to nie tylko unikamy tego, co estetycznie 
negatywne, ale i nie mys´limy o jakichs´ pozytywach, zadowalaja˛c sie˛ tym, co z˙adne. 
Maja˛c to na mys´li, namawiałem kiedys´ mego studenta, by napisał na zaliczenie esej 

o jakos´ci estetycznej swojej kurtki, w kto´rej pojawił sie˛ na zaje˛ciach. „Nie jest ona 
wprawdzie – przekonywałem go – ani elegancka, ani modna. Jest ponadto nieco 
znoszona. Ale – z drugiej strony – nie jest tez˙ nieelegancka i niemodna, a tylko taka 
sobie. Zwykła. To znaczy: nie wyro´z˙nia sie˛, nie rzuca sie˛ w oczy, czyli ani sie˛ ja˛ 
zauwaz˙a, ani nie zauwaz˙a. A czyz˙ ta zwykłos´c´ nie jest podstawa˛ jej z˙adnos´ci, jako 
zerowej granicy mie˛dzy elegancja˛ a jej brakiem? To przeciez˙ problem estetycznej 
natury! Chociaz˙ nie jest on prosty: ludzie wprawdzie ubieraja˛ sie˛ w zwykłe rzeczy, 
kto´re ich nie wyro´z˙niaja˛, mimo z˙e chca˛(zwłaszcza kobiety), by postrzegac´ ich jako 
niepowtarzalnych. Moz˙na by jednak tu zapytac´: jak sie˛ wyro´z˙niac´, nie wyro´z˙niaja˛c 
sie˛? Czyli: jak, reprezentuja˛cz˙adnos´c´, byc´ kims´ ponad nia˛. Istna kwadratura koła 
dla mys´lenia potocznego!” Student zrozumiał moje intencje i napisał rzecz 

To, co z˙adne 

naprawde˛ ciekawa˛. Musiałem mu jednak najpierw pokazac´ i okres´lic´ cos´, co 
uobecnia sie˛ w jego doznaniach, lecz nie jest zauwaz˙ane w całym mys´leniu 
potocznym, kto´re nad estetycznym zerem przechodzi do porza˛dku dziennego. 

Z´
ro´dła tego, co z˙adne 

Sa˛ powody, by przypuszczac´, z˙e zjawisko zerowej estetycznos´ci jest stare, jak 
kultura, bo nawet w jej historycznych pocza˛tkach wiele oso´b, rzeczy i sytuacji 
mogło sie˛ ludziom opatrzyc´. Praktyka społeczna wymaga przeciez˙ standaryzacji 
działan´ i stereotypizacji mys´lenia, a to sprawia, z˙e całe regiony rzeczywistos´ci 
moga˛ funkcjonowac´ w okolicach tego, co z˙adne. To oczywiste. Ale tez˙ – z drugiej 
strony – im bliz˙ej wspo´łczesnos´ci, obecnos´c´ tego zjawiska nasila sie˛ i udobitnia, co 
pozwala na jego poznawcze wyodre˛bnienie i okres´lenie. Nie w kaz˙dym bowiem 
momencie historii kultury zerowos´c´ estetyczna musi sie˛ pojawiac´ w swej domuja˛
cej szarzyz´nie, jak to dzieje sie˛ wspo´łczes´nie. 

Oto pokazuje nam historia kultury, z˙e gdy zagłe˛biamy sie˛ w przeszłos´c´, 
odsłaniaja˛ sie˛ nam odmienne od naszych sposoby odnoszenia sie˛ ludzi do s´wiata 
i do siebie w obre˛bie konkretnych wspo´lnot społecznych. Im wie˛c dalej, tym mniej 
widac´ relacji formalnych, czystych kalkulacji rozumowych i ujmowania rzeczy 
w sposo´b ilos´ciowy; tym wie˛cej zas´ uje˛c´ jakos´ciowych i odniesien´ emocjonalnych, 
kto´re znajduja˛ wyraz w formach religijnych i magicznych. 

Dotyczy to pojmowania czasu, przestrzeni, przyczynowos´ci i stosunko´w 
z˙yciowych i praktycznych. Odnosi sie˛ tez˙ do sposobo´w postrzegania go´r, laso´w, 
zabudowan´, rzek, mo´rz i z´ro´deł; granic ludzkich siedzib, najrozmaitszych obiekto´w 
przyrody oraz wytwarzanych narze˛dzi i s´rodko´w konsumpcji. Wszystko to zanurzone jest w sacrum i ma swo´j okres´lony wyraz wyobraz˙eniowy. Człowiek zas´ odnosi 
sie˛ do tego bezpos´rednio i wyciska na tym s´lady swej aktywnos´ci. Dlatego nic tu 
nie jest zwykłe i tylko rzeczowe, bo najdrobniejszy obiekt nasycony jest na swo´j 
sposo´b mocami ducho´w i bogo´w lub mo´wi je˛zykiem magii czy uczuc´. Zwykłe 
wie˛c, jako oboje˛tne i pogra˛z˙one w monotonii codziennos´ci, nie istnieje tak, jak 
w kulturze nowoz˙ytnej i nowoczesnej. Kaz˙dy bowiem obiekt, czynnos´c´, zjawisko 
lub osoba zajmuje wysoka˛ albo znikoma˛ pozycje˛ w hierarchii jakos´ci, okres´lona˛ 
przez religie˛, emocje czy zabiegi magiczne. Nawet wie˛c owa monotonia do kon´ca 
s´redniowiecza wpisana była w porza˛dek i hierarchie sacrum, przenikaja˛ce całos´c´ 
ludzkiego bytu i działania. Nie wyodre˛bniała sie˛ jako osobna kategoria, kto´rej 
istotnym znamieniem estetycznym jest włas´nie to, co z˙adne, bo zwykłe w swej 
prozaicznej, pustej aksjologicznie powtarzalnos´ci. 

Sytuacja zmienia sie˛ wraz z kształtowaniem sie˛ społeczen´stw nowoz˙ytnych, 
kto´rych podłoz˙em ekonomicznym jest gospodarka towarowopienie˛z˙na i rozwijaja˛
cy sie˛ wraz z nia˛ podział pracy. S´
wiat ludzki i woko´łludzki ulega wtedy 


Jan Kurowicki 

stopniowemu odbarwieniu jakos´ciowemu. Dobitny temu wyraz dawał w swej 
„Estetyce” juz˙ Hegel, gdy przeciwstawiał epoke˛ heroiczna˛ epoce prozaicznej. W tej 
pierwszej, kto´rej stan idealny odnajdywał on w s´wiecie staroz˙ytnej Grecji, nie tylko 
sprawy stosunku do bogo´w, s´wie˛tos´ci, działalnos´ci wojennej czy politycznej 
przenikały sie˛ i tworzyły jednos´c´, ale tez˙ – jak powiada – „s´rodki i sposoby 
zaspakajania potrzeb nie spadły jeszcze do poziomu jakiejs´ zewne˛trznej sprawy; 
widzimy ich z˙ywe powstawanie i z˙ywa˛ s´wiadomos´c´ wartos´ci, jakie maja˛ dla 
człowieka, kto´ry nie odnosi sie˛ do nich jak do rzeczy martwych lub takich, kto´re 
codzienne przyzwyczajenie uczyniło martwymi, lecz jak do wytwarzania własnych 
i najbliz˙ej go obchodza˛cych”. 

W epoce prozaicznej natomiast, czyli w czasach nowoz˙ytnych, sprawy maja˛ sie˛ 
inaczej. Kaz˙dy człowiek jest w swej samoistnos´ci ograniczony „nieskon´czonym 
szeregiem zalez˙nos´ci od innych”, a to, czego potrzebuje, wcale ba˛dz´ w stopniu 
tylko ograniczonym stanowi jego własny wytwo´r. Rzeczy, otaczaja˛ce człowieka, 
szarzeja˛ wie˛c w zwykłos´ci, tym bardziej, z˙e wykonano je wedle jakiegos´ formalnego wzoru. A blasku pozbawia je tez˙ to, z˙e ich wartos´c´ redukuje sie˛ do wartos´ci 

´ra˛ okres´wiecie wymiennej, kto´la pienia˛dz. W takim szmieniaja˛ sie˛ stosunki 
mie˛dzyludzkie, bo człowiek, umiejscowiony w owym nieskon´czonym szeregu 
zalez˙nos´ci, nie moz˙e sobie pozwolic´ na emocjonalna˛ spontanicznos´c´ i swobodna˛ 
działalnos´c´. Musi rozumnie kalkulowac´ swe szanse i moz˙liwos´ci. Staje sie˛ wie˛c nie 
tylko istota˛ rachuja˛ca˛, lecz i wyrachowana˛, podporza˛dkowana˛ zalez˙nos´ciom i normom formalnym, i bezosobowym. 

Ludzie jednak na rozmaite sposoby starali sie˛, by nie wszystko tone˛ło 
w monotonii codziennos´ci. Oto – dla przykładu – pokazywał przed laty znakomity 
polski eseista Jerzy Stempowski w swej „Ziemi bernen´skiej”, jak czynili to 
Szwajcarzy mie˛dzy wiekiem XVII a połowa˛ XIX. Pisał wie˛c, z˙e samodzielni, 
bogaci gospodarze wiejscy mieli wtedy, jak na nasze miary, niesłychanie duz˙o 
wolnego czasu: około stu szes´c´dziesie˛ciu dni w roku. Mieli, bo pracowali gło´wnie 
na zaspokojenie potrzeb własnych i swego otoczenia. Nie było tam bowiem rynku. 
Ich zas´ gospodarowanie miało charakter zamknie˛ty. Gdy wie˛c wykonali roboty, 
włas´ciwe dla danej pory roku, wykorzystywali czas wolny do kształtowania 
otoczenia woko´ł swych domo´w i zabudowan´. Wie˛c jak czytamy – „uz˙ytecznego 
i pie˛knego nie sposo´b było tam od siebie oddzielic´. Nawet w ogro´dkach warzywnych 
starano sie˛ ła˛czyc´ ros´liny w grupy dekoracyjne”. 

Sadzono ro´wniez˙ woko´ł domo´w okres´lone drzewa, kto´rym przypisywano 
znaczenie symboliczne: de˛by, bo zasklepiały w sobie niejasne i groz´ne siły, 
nieznajduja˛ce dla siebie miejsca w porza˛dku codziennos´ci; lipy, kieruja˛ce mys´li 
ludzi ku sprawom miłosnym; jesiony, kto´rych diabły sie˛ le˛kały; buki na pastwiskach, symbolizuja˛ce rajska˛ beztroske˛ itp., itd. Uwaz˙ano bowiem, z˙e gdy ziemia 
woko´ł zabudowan´ jest naga, ma wartos´c´ daja˛ca˛ sie˛ liczyc´ jeno w dukatach 
i talarach; znaczenie jakos´ciowe zyskuje dopiero wtedy, gdy jest odpowiednio 


To, co z˙adne 

zabudowana, upie˛kszona drzewami i okolona odpowiednimi krzewami i ros´linami. 
Czas wolny zache˛cał ro´wniez˙ chłopo´w, by całemu temu otoczeniu nadawac´ 
charakter ods´wie˛tny. Wyraz˙ało sie˛ to w trosce, by kaz˙da rzecz znajdowała sie˛ na 
włas´ciwym miejscu; by wsze˛dzie panowała czystos´c´ i porza˛dek; ani z´dz´bło słomy 
nie mogło sie˛ tam poniewierac´, ani szczapa drewna. 

Ten czas wolny wytwarzał takz˙e swoiste stosunki do całego s´rodowiska 
przyrodniczego. Us´miechało sie˛ ono do ludzi s´wiadomie ukształtowanymi pejzaz˙ami, alejami drzew przy drogach, miejscami wypoczynku podczas go´rskiej 
we˛dro´wki, znakami, okres´laja˛cymi odległos´c´ do celu, jak tez˙ np. rozległymi 
konarami de˛bu na ła˛ce, pod kto´rym w godzinach upału chroniło sie˛ pasa˛ce sie˛ 
bydło. Jak wie˛c widac´, stosunek chłopa bernen´skiego do jego bezpos´redniego 
otoczenia i s´rodowiska miał charakter czynny i wyraz˙ał sie˛ ´wiadomas˛ wola˛ jego 
estetyzacji. A okres´lały ja˛, włas´ciwe epoce, wzory kulturowe, kto´re zaje˛ły miejsce 
po wzorach włas´ciwych dawnym postaciom sacrum. Autor „Ziemi bernen´skiej” 
pokazuje wie˛c, jak rodziły sie˛ one juz˙ w renesansie, a zwłaszcza jaki wpływ miała 
tu kultura baroku i nieco po´z´niejsza. Zwraca tez˙ uwage˛,z˙e po s´redniowieczu, kto´re 
to do s´rodowiska przyrodniczego miało stosunek nieche˛tny, wyrastaja˛cy z le˛ku 
i nieufnos´ci przed jego groza˛ i nieokiełznana˛ nieprzewidywalnos´cia˛, pojawia sie˛ 
odniesienie nowe, chociaz˙ włas´ciwe ono było nie tylko klasie chłopskiej, lecz 
przenikało do niej z wyz˙szych klas społecznych: arystokratycznych i bogatego 
mieszczan´stwa. 

Sytuacja jednak przeobraz˙a sie˛ radykalnie w drugiej połowie XIX wieku. 
Gospodarka chłopska komercjalizuje sie˛. Przed kredytem hipotecznym i ksia˛z˙eczka˛ 
czekowa˛ musiały usta˛pic´ walory, kto´re poprzednio opromieniały z˙ycie i nadawały 
estetyczny kształt naturalnemu otoczeniu. Miało to głe˛bokie i ro´z˙norodne skutki. 
Ograniczeniu (dobrowolnemu!) uległo spoz˙ycie i zaspakajanie potrzeb osobistych. 
Pojawił sie˛ wie˛c swoisty ascetyzm w wiejskim bytowaniu. Ciułanie i oszcze˛dzanie 
stały sie˛ rzeczywistym postem człowieka. Nasta˛pił wie˛c koniec z aktywnym, 
osobistym kształtowaniem otoczenia, bo brakło zainteresowania nim i czasu. Nic 
wie˛c dziwnego, z˙e wiejskie domostwa i ich otoczenie zacze˛ły tracic´ swa˛ estetycznos´c´. Podupadły i poszarzały. Stały sie˛ zwykłe, jak kaz˙dy element monotonii 
codziennos´ci. Pie˛kno rozstało sie˛ zuz˙ytecznos´cia˛, a ods´wie˛tnos´c´ przeniosła sie˛ do 
niedzieli i ska˛po wydzielonych w roku s´wia˛t. 

W takich to włas´nie warunkach rozrosło sie˛ i wszystko zacze˛ło wypełniac´ to, 
co z˙adne. Wspo´łgrało (i wspo´łgra) ono z cała˛kultura˛s´wiata kapitalizmu, w kto´rym 
podstawowa˛ role˛ odgrywa to, co ilos´ciowe, formalne, racjonalne; to zas´, co 
emotywne, jakos´ciowe, zepchnie˛te jest na dalszy plan. S´
wiat ludzki i woko´łludzki 
aksjologicznie opustoszał. Jeszcze bowiem przed stu laty owa kultura zdawała sie˛ 
włas´ciwa tylko dla os´rodko´w wielkomiejskich. Tak to widział nawet tak przenikliwy obserwator kultury s´wiata kapitalizmu, jak G. Simmel. Teraz, poza nielicznymi, egzotycznymi enklawami, obejmuje ona soba˛ całos´c´ społecznego z˙ycia ludzi. 


Jan Kurowicki 

Niegdys´, w kulturach pierwotnych czy tradycjonalnych, człowiek, nieskre˛powany 
jeszcze nieskon´czonym szeregiem zalez˙nos´ci od innych, jak pisał cytowany tu 
Hegel, nawet w drobinach kurzu znajdował obecnos´c´ duchowego powiewu s´wie˛tos´ci lub wartos´ci czysto człowieczych, kto´re poruszały jego emocje i uczucia. 
Przez˙ywał te˛ s´wie˛tos´c´ i podejmował okres´lone działania, kto´rych pie˛tno nosiły 
otaczaja˛ce go rzeczy. Potem – w ucieczce przed zerowa˛ estetycznos´cia˛ – z emocjonalna˛ pasja˛ kształtował estetyczne konteksty swego z˙ycia, jak owi szwajcarscy 
chłopi. Ale o´w nieskon´czony szereg zalez˙nos´ci całkowicie go omotał. „Indywiduum 
ludzkie, – czytamy dlatego w „Estetyce” – aby utrzymac´ sie˛ jako jednostka, musi 
najcze˛s´ciej pełnic´ role˛s´rodka, kto´rym ktos´ inny sie˛ posługuje, musi słuz˙yc´ 
ograniczonym celom innych ludzi i ze swej strony, aby zaspokoic´ swoje własne 
interesy, degraduje tez˙ innych do roli tylko s´rodko´w. Indywiduum przeto, tak jak je 
widzimy w sferze z˙ycia powszechnego i prozaicznego, nie jest czynne z mocy swej 
własnej totalnos´ci i zrozumiec´ je moz˙na wychodza˛c nie z niego samego, lecz tego, 
co inne”. 

Oznacza to, z˙e to, co niegdys´ było dziełem indywidualnej woli i potrzeb, moz˙e 
powstac´ przede wszystkim jako dokonanie zbiorowe, narzucane poszczego´lnym 
jednostkom i nie zawsze zgodne z ich wyobraz˙eniami, odczuciami i celami. To zas´, 
co dokonywały te jednostki, ma charakter cza˛stkowy i znikomy. Ich aktywnos´c´ 
zreszta˛ przybierała ba˛dz´ kształt wydatkowania nagiej, bezosobowej, abstrakcyjnej 
siły roboczej w postaci fizycznej lub umysłowej, ba˛dz´ operacji w stosunkach 
wymiany towarowopienie˛z˙nych. A wydatkowanie tej siły w procesie produkcji 
i usług lub tez˙ dokonywanie owych operacji stało sie˛ (i coraz bardziej sie˛ staje) 
pozbawione blasku jakos´ciowej wielobarwnos´ci. „Dzie˛ki rachunkowej istocie 
pienia˛dza – powiada w zwia˛zku z tym Simmel – do naszego z˙ycia wkroczyła 
precyzja, s´cisłe okres´lenie podobien´stw i ro´z˙nic, jednoznacznos´c´ umo´w i postanowien
´ – na co zreszta˛wpłyne˛ło upowszechnienie zegarko´w kieszonkowych. (...) 
Gdyby wszystkie zegary w Berlinie zacze˛ły nagle z´le chodzic´, s´pieszyc´ sie˛ lub 
po´z´nic´, choc´by tylko o jedna˛godzine˛, wymiana gospodarcza i całe z˙ycie wielkiego 
miasta zostałoby na długo zdezorganizowane”. Sacrum w tym konteks´cie milknie, 
gdy tylko cichna˛ w niedziele˛ kos´cielne dzwony. 

To, co z˙adne, w porza˛dku monotonii i bytowos´ci 

To, co z˙adne, oznacza wie˛c okres´lona˛ jakos´c´ estetyczna˛. Przenika ona obiekty 
i zdarzenia ludzkiej codziennos´ci. Jakos´c´ ta wyraz˙a jej monotonie˛. Obejmuje ona 

– z jednej strony – złoz˙one, powtarzalne kompleksy zdarzen´, sytuacji, oso´b 
i rzeczy, kto´re składaja˛ sie˛ na waz˙ne konteksty człowieczego z˙ycia. Daja˛ nam one 
poczucie zadomowienia w realnos´ci. Z drugiej strony natomiast monotonia, to 
kompleksy powtarzalnych obrazo´w mys´lowych, odbijaja˛cych te konteksty. I to one 

To, co z˙adne 

włas´nie sprawiaja˛,z˙e ro´z˙norodne tres´ci codziennos´ci sa˛niezauwaz˙alne, jak powietrze, kto´rym sie˛ oddycha. Wystarczy, z˙e sa˛, a zwykłos´c´ stanowi ich istote˛. Jednakz˙e 
s´wiat, dany nam jako monotonia, nie jest po prostu obiektywna˛ rzeczywistos´cia˛. 
Jest wytworem stosunko´w mie˛dzy działaja˛cymi w codziennos´ci ludz´mi a realiami. 
Skutkiem zachodzenia tych stosunko´w dokonuje sie˛ selekcja tres´ci dos´wiadczania 
s´wiata. I w obrazach monotonicznych uobecnia sie˛ tylko to, co waz˙ne dla działania. 
Ale tym, co tworzy i organizuje te obrazy, sa˛ nie wewne˛trzne zwia˛zki rzeczywistos´ci, lecz struktury działan´ ludzkich. Struktury te zas´, to układy relacji mie˛dzy 
potrzebami, przedmiotami, kto´re je zaspakajaja˛,i s´rodkami do uzyskiwania tych 
przedmioto´w. 

W wymiarze estetycznym jawia˛ sie˛ one włas´nie jako to, co z˙adne ws´ro´d 
ro´z˙norodnych obiekto´w i zdarzen´: w miejscu pracy, w szkole, w urze˛dzie; gdy 
spełniamy codzienne obowia˛zki; podczas robienia zakupo´w, odwiedzin u rodziny 
czy lekarza, lub, gdy po pracy wracamy do domu, az˙ po moment zas´nie˛cia. 
W obre˛bie monotonii codziennos´ci nawet otaczaja˛ce nas s´rodowisko naturalne 
pokrywa patyna zerowej estetycznos´ci. Przes´lepiamy je wie˛c. Nasza˛ selektywna˛ 
uwage˛ przycia˛ga w nim tylko to, co w działaniach z˙yciowych pomaga lub 
przeszkadza. Nawet jednak wtedy, gdy jakies´ elementy tego s´rodowiska maja˛ nie 
zerowe walory estetyczne, to na skutek rutynowej powtarzalnos´ci w doznawaniu 
ich spowszedniały one, ulotniły sie˛ is´pia˛ w zwykłos´ci. Nie zwracaja˛ wie˛c uwagi ani 
pozytywnie, ani negatywnie. Zauwaz˙a sie˛ zas´ to, co ma znaczenie pragmatyczne: 
czy jest ciepło, czy zimno; wietrznie albo deszczowo, bo to okres´la sposo´b 
ubierania sie˛ i wpływa na plan zaje˛c´. Bardziej tez˙ nas obchodzi, jaka˛ kurtke˛ i buty 
trzeba załoz˙yc´, niz˙ widok pejzaz˙u za oknem, rozkład s´wiatła na murach domo´w 
i gałe˛ziach drzew lub gra koloro´w wywołana przez promienie zachodza˛cego słon´ca. 

Przeciwien´stwem owej monotonii jest bytowos´c´. Kategoria ta wyraz˙a konieczne zwia˛zki mie˛dzy ludz´mi, rzeczami, zdarzeniami i sytuacjami oraz ich istnienie. 
Swojskos´c´, ciepełko, to, co estetycznie jakies´ czy z˙adne, sa˛ tu nieobecne. Dlatego 
obrazy mys´lowe, stanowia˛ce poznawczy wyraz bytowos´ci, sa˛ aksjologicznie 
neutralne, odpodmiotowione, czy – jakby powiedział Ortega y Gasset – zdehumanizowane. Od czaso´w nowoz˙ytnych, wraz z zamieraniem sacrum, wytwarzanie takich 
włas´nie obrazo´w stanowi cel m.in. poznania naukowego. Gdybym wie˛c miał kro´tko 
okres´lic´ bytowos´c´, wskazywałbym na dwa poziomy jej obecnos´ci: przedmiotowy 
i podmiotowy. Na pierwszym umies´ciłbym wszystko, co pojawia sie˛ i istnieje jako 
wynik spontanicznie działaja˛cych praw natury. To ich przejawem sa˛ zmieniaja˛ce 
sie˛ pory roku, ruch gwiazd, starzenie sie˛ ludzkich organizmo´w. Nalez˙y tez˙ do nich 
wszystko to, co traktujemy jako przypadki, a jest obiektywnie aktualnym splotem 
ro´z˙nych praw przyrody: zniszczenia dokonane przez powo´dz´, krosty na twarzy 
małolata, układ jesiennych lis´ci, zas´cielaja˛cych park itp., itd. Na drugim poziomie 
natomiast – podmiotowym – bytowos´c´ wyraz˙a sie˛ przez praktyke˛ poznawcza˛, 
kto´rej celem jest ustalenie prawidłowos´ci kieruja˛cych danym wycinkiem s´wiata. 


Jan Kurowicki 

Owa praktyka stanowiłaby realizacje˛ zasady, głosza˛cej z jednej strony, z˙e, aby 
osia˛gac´ wiedze˛, trzeba z nalez˙ytym dystansem badac´ powtarzaja˛ce sie˛ cia˛gi 
zjawisk; z drugiej – norme˛ weryfikacji poznania, wymagaja˛ca˛ powtarzalnos´ci 
dos´wiadczen´, jako kryterium jego wiarygodnos´ci. 

Ludzie, w swej codziennej egzystencji, na swo´j sposo´b tez˙ odro´z˙niaja˛ monotonie˛ codziennos´ci od bytowos´ci, lecz ujmuja˛ ja˛ jednak w kategoriach monotonii. 
Rzeczy, zdarzenia i sytuacje nie sa˛ przez nich wszakz˙e widziane ani jako przejaw 
praw natury, ani wskazanej tu zasady praktyki poznawczej. Ale, gdy jakos´ 
zachwiany zostaje lub rozbity porza˛dek monotonii i jej estetycznej z˙adnos´ci, wtedy 
postrzega sie˛ i bytowos´c´. Najdobitniej istote˛ iro´z˙nice˛ mie˛dzy monotonia˛a bytowos´cia˛ moz˙na ujrzec´ w takiej na przykład rozmowie: me˛z˙czyzna: „Co robisz?”, 
kobieta: „Nic, obieram kartofle. A gdzie byłes´?”. Me˛z˙czyzna: „Nigdzie, space 
rowałem sobie po deptaku”. Rozmowe˛ te˛ podsumowac´ moz˙na zwie˛z´le: oto nic sie˛ 
nie dzieje, a wszystko sie˛ zdarza. Owo zas´ „nic” i „nigdzie” – to swoista obecnos´c´ 
tego, co estetycznie z˙adne, choc´ pełne tres´ci. Odnosi sie˛ jednak do całokształtu 
dos´wiadczen´ i stano´w rzeczy, kto´re płyna˛ niezauwaz˙alnie, zgodnie z porza˛dkiem 
stereotypo´w działan´ i sytuacji. Nic ich nie zakło´ca. „Cos´” pojawiłoby sie˛ wtedy, 
gdyby na przykład obierane kartofle zmieniły sie˛ nagle w głowe˛ ukochanego kotka 
czy w pomaran´cze; albo gdyby na deptaku me˛z˙czyzna spotkał (co jest moz˙liwe) 
prezydenta RP. „Nic” i „cos´” maja˛ wie˛c w obre˛bie monotonii bardzo okres´lone 
znaczenie, niekoniecznie zwia˛zane z istnieniem lub nieistnieniem obiekto´w i zdarzen´,ale napewnozobecnos´cia˛wswoistymwymiarze estetycznym tego,coz˙adne. 

W porza˛dku praktyki artystycznej od czasu, gdy po s

´redniowieczu zanika 
sacrum, zawsze uprawiano jaka˛s´ gre˛ mie˛dzy monotonia˛ i bytowos´cia˛. Dzie˛ki niej 
dzieła sztuki dystansowały sie˛ wobec nich, tworza˛c swo´j własny ład i wła˛czaja˛c 
wen´ to, co waz˙ne było dla danej artystycznej konstrukcji. Ale to dystansowanie sie˛ 
nie oznaczało nigdy rezygnacji z ich tres´ci, lecz raczej sytuowanie sie˛ pomie˛dzy 
widzeniem monotonicznym a bytowos´cia˛. Monotonia zapewniała bowiem „ludzki 
charakter” przedstawieniom; bytowos´c´ – wiarygodnos´c´. I dzie˛ki temu sztuka 
wznosiła sie˛ (i wznosi sie˛) ponad z˙adnos´c´. Ludzie jednak, jako lokatorzy codziennos´ci, tkwia˛ w niej bez reszty. Bytowos´c´ ujawnia sie˛ wie˛c im albo jako granica ich 
moz˙liwos´ci, albo jako cos´, co zakło´ca ład jej monotonii lub wykracza poza nia˛. 
Mo´wi sie˛ wie˛c, gdy sie˛ na takie granice napotyka: „głowa˛muru nie przebijesz” czy 
„wyz˙ej pe˛pka nie podskoczysz”. I daje sie˛ za wygrana˛. W przypadku zakło´cenia 
monotonii przez bytowos´c´ znika jednak estetycznos´c´ zerowa. Gdy wie˛c komus´ 

– dla przykładu – spadnie z dachu domu dacho´wka na głowe˛, bo zmurszała wia˛z˙a˛ca 
ja˛ zaprawa, wtedy bytowos´c´ daje o sobie znac´ jakos´ciami estetycznymi, usytuowanymi poniz˙ej z˙adnos´ci. Przynajmniej przez jakis´ czas. Ale kiedy przed kims´ pojawi 
sie˛ pie˛kna nieznajoma i uda mu sie˛ ja˛ oczarowac´ i pos´lubic´, to choc´, jako byt 
naturalny, nalez˙y ona do porza˛dku bytowos´ci, to jej obecnos´c´ zakwitnie przed nim 
jakos´ciami estetycznymi powyz˙ej zerowej ich obecnos´ci. Do momentu, kiedy nie 

To, co z˙adne 

us´pi ich rutyna codziennos´ci. Wro´ci wtedy w ciepełko monotonii i utonie w niej. 
Wtedy nawet najcudowniejsza kobieta moz˙e sie˛ stac´ tym, co z˙adne. 

W literaturze pie˛knej – zwłaszcza tej z drugiej połowy XIX w., ale i w nieco 
po´z´niejszej – cze˛sto spotyka sie˛ ze zdumieniem wyraz˙any pogla˛d, z˙e chłopi sa˛ 
nieczuli napie˛knootaczaja˛cej ichprzyrody. Maja˛tez˙ zadziwako´wnp.niedzielnych 
(jak i profesjonalnych) malarzy, kto´rzy z zachwytem utrwalaja˛ ich postaci podczas 
pracy na roli; dzieci wiejskie zas´ oboje˛tnie traktuja˛ przywiezione im z miasta 
w prezencie zabawki, przedstawiaja˛ce np. pasterzy, owce czy krowy. Wola˛ bowiem 
od nich nawet tandetne lokomotywy i kolejki. W rozmaitych utworach tłumaczone 
to było brakiem zrozumienia dla tego, co estetycznie zawiera w sobie natura i co 
niesie bezpos´rednie z nia˛ obcowanie. Tymczasem owa natura, o jakiej pisano, była 
jeno – wytworzonym w miejskim s´rodowisku – układem figur wyobraz´ni. Dlatego 
dla chłopo´w dziwakami zdawali sie˛ owi malarze i nie budziły w ich dzieciach 
zainteresowania zabawki, kto´re je tylko w tej monotonii utwierdzały. Chociaz˙co 
tez˙ przedstawia literatura pie˛kna, gdy ludzie wsi szli za robota˛ do miasta i gdy tam 
zostali wessani przez odmienna˛ monotonie˛ codziennos´ci – wies´ i jej naturalne 
otoczenie jawiły sie˛ w ich wyobraz´ni jako cos´, co zasklepia w sobie wszystkie 
estetyczne cuda s´wiata. To bowiem, co z˙adne mieli na miejscu: w pracy, w domu 
i w sobie. Ale juz˙ tego, z˙e jedna˛ zerowos´c´ estetyczna˛ zamienili na kolejna˛, choc´ 
inna˛, nie zauwaz˙ali. I tak sie˛ toczy s´wiat. 

Ucieczki od estetycznos´ci zerowej 

Chcemy sie˛ jednak wyrwac´ z narzuconego nam porza˛dku. We wspomnianym 
tu eseju Stempowskiego, np. potomkowie chłopo´w ziemi bernen´skiej po II wojnie 
s´wiatowej, gdy dochody rolnicze znacznie wzrosły, przejawili swoisty konserwatyzm. Jez˙eli na przykład przed wojna˛ widziało sie˛ w wioskach kupione 
w mies´cie nowoczesne sprze˛ty, to teraz bardziej zacze˛to sobie cenic´ meble 
wiejskie, cze˛sto bardzo drogie. Wro´ciły tez˙ dawne stroje ludowe, kto´re wycia˛gnie˛to 
z szaf przodko´w lub umieje˛tnie i pieczołowicie szyto je od nowa, a takz˙e – co moz˙e 
istotniejsze – przypomniano przynajmniej niekto´re stare zwyczaje. Zacze˛to ro´wniez˙ 
budowac´ zgodnie z tradycja˛ domy „prawdziwie wiejskie”, zachowuja˛ce wszystkie 
zasadnicze cechy stylu bernen´skiego. Pojawiły sie˛ tez˙ pro´by przywro´cenia dawnego 
charakteru s´wie˛tom i zabawom, stanowia˛cym, jak powiada eseista, „cze˛s´c´ tej samej 
cywilizacji, kto´ra ukształtowała okoliczny krajobraz”. Alis´ci to wszystko dokonywało sie˛ za sprawa˛ mniejszos´ci. Reszta pozostawała na to nieczuła. Chociaz˙ mogła 
to traktowac´ nawet z sympatia˛, bo i struny ich duszy bywały poruszone nostalgia˛ za 
miniona˛ wolnos´cia˛ i jej uroda˛, wcielona˛ w otrzymane w spadku po dziejach 
s´rodowisko. Jednakz˙e stało sie˛ ono dla nich tylko i zaledwie naczyniem nostalgii. 
I jako takie moz˙e miec´ wdzie˛k dla dzisiejszych ludzi. Wprawdzie autor cieszy sie˛ 


Jan Kurowicki 

zistnienia tej mniejszos´ci, lecz nicnieprzywro´ci wiary iwoli wtwo´rcza˛aktywnos´c´ 
minionych wieko´w. Ziemia bernen´ska zamienia sie˛ w swoisty układ figur wyobraz´ni, wspo´łistnieja˛cych zgodnie z wytworami kultury popularnej. 

My zreszta˛tez˙ chcemy sie˛ na ro´z˙ne sposoby wyrwac´ ze sfer zera estetycznego. 
I dzieje sie˛ to w grach i zabawach, a zwłaszcza w czasie wyrwanym z monotonii 
codziennos´ci, wolnym, podczas wakacji albo urlopu. Gdy tylko sie˛ on pojawia, 
pozbywamy sie˛ obowia˛zko´w i utartych, powtarzalnych form codziennych zachowan´ i działan´, jakbys´my zdejmowali z siebie ubranie przed ka˛piela˛. Znika 
wtedy tez˙ to, co z˙adne. Nic w nas (i na nas) nie cia˛z˙y. Moz˙emy robic´ wszystko. 
I choc´ to „wszystko” ro´wniez˙ jest ograniczone i powtarzalne, jak bywa spacer 
z jednego do drugiego kran´ca parku, to jednak nalez˙y juz˙ do innego porza˛dku. 
Zalez˙nie bowiem od naszej woli moz˙emy dane czynnos´ci przerwac´ lub je 
kontynuowac´, jak to robia˛ dzieci podczas zabawy. Ta wolnos´c´ udziela sie˛ jako 
aksjologiczny powidok pozytywnego charakteru czasu wolnego – całemu otoczeniu 
i kaz˙demu napotkanemu drobiazgowi, nawet kamieniom na podwo´rzu, wro´blom 
czy gołe˛biom dziobia˛cym w piasku, drzewom w parku, jak i dookolnym widokom 
i odległej linii horyzontu. 

To „wszystko” włas´nie oddycha wolnos´cia˛. Zdaje sie˛ ona przyrodzona, jak 
kształt czy wielkos´c´ rzeczom, jakby nie czas wolny ja˛ tworzył, lecz sama natura. 
Wolnos´c´ ta dociera do nas i wypełnia, staja˛c sie˛ przedłuz˙eniem naszego istnienia. 
S´
rodowisko oddycha nia˛ i pulsuje kolorami i ´wiatłem, kapryss´nymi formami 
rzeczy, krajobrazami, zmiennymi porami roku, dnia i pogody. Zdaje sie˛ bezinteresowne, jak kantowskie dzieło sztuki. I niby to wszystko zdaje sie˛ zbliz˙one do 
obrazo´w z „Ziemi bernen´skiej”, to jednak niewiele ma z nimi wspo´lnego. Ale 
te˛sknimy za ich aura˛. 

Nieprzypadkowo tedy stanowi ona punkt wyjs´cia kultury popularnej. Monotonia codziennos´ci, szkoła, biuro czy fabryka sa˛ w nim nieobecne. Bohaterowie, 
kto´rzy uosabiaja˛ te˛ kulture˛,sa˛ od nich wolni. Chyba z˙e s´wiat zwykłego z˙ycia lub 
pracy staje sie˛ niespodziewanie miejscem gwałtownych wydarzen´, miłosnych 
spazmo´w, zabo´jstwa, strajku, terrorystycznego ataku czy choc´by powodzi albo 
niezwykłego uderzenia pioruna. Kiedy zas´ wszystko jest „jak zawsze”, miejsca te 
s´pia˛ w nieobecnos´ci. Pozbawione sa˛ dramatyzmu i wartkiego biegu zdarzen´. 
Opatula je estetyczna z˙adnos´c´ i wypadaja˛ z porza˛dku wolnos´ci. Sa˛ tylko i zaledwie 
niegodna˛ uwagi codziennos´cia˛. Zmieniaja˛ sie˛ one jednak, gdy staja˛ sie˛ ucieles´
nieniem wolnos´ci stwarzanej przez czas wolny. Ale do tego miejsca codziennej 
krza˛taniny i pracy w swej monotonnej zwykłos´ci niezupełnie sie˛ nadaja˛. Trzeba 
wie˛c odmiennych, znajduja˛cych sie˛ gdzies´w go´rach, nad morzem, ws´ro´d laso´w, 
pustyn´ czy prerii. 

Inni tez˙ pojawiaja˛ sie˛ wo´wczas ludzie. Wre˛cz symboliczna˛ postacia˛, ucieles´
niaja˛ca˛ te˛ wolnos´c´, jest nagi facet z przepaska˛ na biodrach, przemierzaja˛cy 
tropikalne puszcze. Jakis´ Rambo, Tarzan albo Władca Zwierza˛t, kto´ry nic innego 


To, co z˙adne 

nie ma do roboty, jak walczyc´ o dobro i troszczyc´ sie˛ o ład natury. I wprawdzie 
dokonuje on czyno´w etycznie doniosłych albo poz˙ytecznych, angaz˙uja˛cych jego 
spryt, pomysłowos´c´ itp., to, pokonuja˛c przeszkody i wydatkuja˛c mno´stwo energii, 
nic wspo´lnego nie ma ze zwykła˛ praca˛, spełnianiem obowia˛zko´w i realizacja˛ 
zwykłych potrzeb. Jego wolnos´c´, wraz z wolnos´cia˛ wpisana˛ jakoby przez nature˛ 
ws´rodowisko, tworza˛ spo´jna˛ całos´c´, podobna˛ do tej, jaka˛ my przez˙ywamy, gdy 
wyrwiemy sie˛ z kieratu codziennos´ci i z˙yciowych zobowia˛zan´ podczas zabawy czy 
odpoczynku. Dlatego – jako odbiorcy kultury popularnej – bezwiednie przenosimy 
aksjologiczne powidoki owej kultury z jej form wizualnych i fabularnych na nasz 
s´wiat rekreacji, w kto´rym znalez´lis´my sie˛ lub chcielibys´my sie˛ znalez´c´, gdybys´my 
mieli po temu moz˙liwos´ci. 

Takz˙e literatura przygodowa i awanturnicza; ksia˛z˙ki geograficzne i popularne 
opracowania o faunie i florze, jak tez˙ albumowe produkcje fotograficzne, telewizyjne, filmowe zakładaja˛ taki włas´nie obraz s´rodowiska. Jest ono czyms´ wyła˛czonym 
z monotonii codziennos´ci oraz z rynkowej gry towarowo-pienie˛z˙nej. S´
wiat tam 
przedstawiony istnieje sam dla siebie, kieruja˛ nim odwieczne prawa natury, trwa 
walka o byt i o przetrwanie; uwodzi on nas swa˛ surowos´cia˛, dobro toczy w nim 
potyczki ze złem i az˙ sie˛ prosi o obecnos´c´ Tarzana – oczywis´cie koniecznie 
w naszym towarzystwie. Dlatego, gdy zdarza sie˛ komus´ wybrac´ do kto´rejs´ z krain 
tego s´wiata, przenosimy nan´ wyobraz˙enia, ukształtowane przez wskazane tu wyz˙ej 
(iliczne inne)momenty kulturypopularnej,kto´re wcielaja˛sie˛ wtekrainyizdaja˛sie˛ 
dla nas jej naturalnymi, wrodzonymi włas´ciwos´ciami. Powoduje to, z˙e kryteria ich 
oceny estetycznej rodza˛sie˛ włas´nie w obre˛bie gusto´w wytworzonych przez kulture˛ 
popularna˛. I jest z nimi tak, jak z ustalaniem renty gruntowej, kto´rej wysokos´c´ 
mierzy sie˛ urodzajnos´cia˛ grunto´w najbardziej lichych: odpowiadaja˛ one mianowicie najniz˙szym standardom oczekiwan´ estetycznych, bo te sa˛ najbardziej rozpowszechnione. 

Wszyscy nosimy w sobie te kryteria. Nawet najsubtelniejsi spos´ro´d nas, 

o wysokiej kulturze wizualnej, artystycznej i humanistycznej, bo funkcjonuja˛ one 
nie na poziomie idei, sztuki, lecz wpo´łs´wiadomych intuicji i przes´wiadczen´, kto´re 
– za sprawa˛ przemysłu kulturowego – bezwiednie i z˙ywiołowo zapełniaja˛ wyobraz´
nie˛ i skojarzenia mys´lowe, staja˛c sie˛ rzeczywista˛ podstawa˛ naszych negatywnych 
i pozytywnych odczuc´, doznawanej aury s´rodowiska oraz jego ocen estetycznych. 
Sta˛d „na łonie natury” intelektualista czy artysta nie ro´z˙ni sie˛ od bezmo´zgowego 
mie˛s´niaka czy byle jakiego, „buraka” z miasta lub ze wsi. Tak samo mu na tym 
„łonie” dobrze, albo z´le; to samo okres´la jako cudowne, niezwykłe czy pie˛kne. Kicz 
bowiem mieszka w kaz˙dym z nas, choc´ nie kaz˙dy jednakowo mu sie˛ poddaje. 
Jednakz˙e pamie˛tac´ trzeba, z˙e kultura wizualna i humanistyczna to – w odniesieniu do otaczaja˛cego człowieka s–

´rodowiska jedynie cieniutka, delikatna 
błona, kto´ra nie zawsze skutecznie chroni przed tym, co znajduje sie˛ tuz˙ pod nia˛ 
i wyzwala sie˛ z zachodem słon´ca nad morzem, go´rska˛ panorama˛ czy widokiem 


Jan Kurowicki 

bezkresnych tropikalnych laso´w. Dlatego tez˙ prawie wszyscy bez wyja˛tku, gdy 
w powtarzalnos´c´ codziennos´ci chcemy wnies´c´ cos´, co odbierze jej choc´ troche˛ 
szaros´ci, zdobimy mieszkania rozmaitymi gadz˙etami, pamia˛tkami z wycieczek 
i podro´z˙y; che˛tnie tez˙ gromadzimy banalne zdje˛cia z wakacji i ksia˛z˙ki, filmy oraz 
albumy z odwiedzanych miejsc. W czasie zas´ wolnym od pracy za pomoca˛ 
telewizyjnego pilota pracowicie wybieramy nie jakies´ znacza˛ce filmy czy programy 
publicystyczne lub informacyjne, lecz seriale przygodowe, filmy o dziwnych 
obyczajach robako´w, gado´w i zwierza˛t, i obrazy cudo´w przyrody. W ten sposo´b 
wzbogacamy w sobie sfere˛ kiczu, a codziennos´c´ staje sie˛ miła i przytulna. 

Istnieje tu wie˛c swoiste sprze˛z˙enie zwrotne. Oto czas wolny odsłania niejako 
dla człowieka s´rodowisko naturalne i nakłada nan´ włas´ciwe sobie powidoki 
aksjologiczne, aby promieniowało ono wolnos´cia˛.S´rodowisko to zmienia je 
w swoje atrybuty. Kultura popularna we włas´ciwy sobie sposo´b krystalizuje je 
i przekształca w formy wizualne i nadaje te˛tno z˙yciu. Ludzie chłona˛ je i staja˛ sie˛ 
one dla nich wzorcami tego, w czym chcieliby byc´ oraz co i jak widziec´. Te wzorce 

– z kołei – podpowiadaja˛, co sie˛ ma w czasie wolnym znalez´c´, z˙eby było im dobrze. 
To zas´, co w nim znajduja˛, przenosza˛ w postaci utrwalonych form wizualnych do 
swej codziennos´ci. Koło sie˛ zamyka, a kicz w nas przybiera dorodne kształty 
i – przy bezwiednym naszym przyzwoleniu – dziurawi najsubtelniejsza˛ nawet 
kulture˛ wizualna˛, artystyczna˛ i humanistyczna˛. W zabieganiu w pracy, w poda˛z˙aniu 
za realizacja˛ rozmaitych zobowia˛zan´, za interesami i przedmiotami z˙yciowych 
potrzeb nawet tego nie zauwaz˙amy. A to sprawia, z˙e s´wiat ludzki i woko´łludzki 
szarzeje, az˙ do momentu, gdy zjawia sie˛ czas igrania lub wakacji. Wtedy sie˛ 
wszystko od nowa powtarza. 
To, co z˙adne 

Streszczenie 

Esej dotyczy kategorii estetycznej, kto´rej do tej pory nie pos´wie˛cano nalez˙ytej uwagi: kategorii 
estetycznos´ci zerowej. Przedstawiam tutaj te˛ estetycznos´c´ przez analogie˛ do zera w artmetyce, nie 
oznaczaja˛cego przeciez˙ „niczego”, lecz „cos´”, co sytuuje sie˛ niz˙ej od +1, ale wyz˙ej od – 1, wie˛c stanowi 
okres´lona˛ wartos´c´. Podobnie rzeczy sie˛ maja˛ z zerem estetycznym. Sa˛dze˛,z˙e zarys tej kategorii 
i przyczyny społecznej obecnos´ci znajduja˛ sie˛ juz˙ w estetyce Hegla. Pokazuje˛ jak funkcjonuje ono 
w porza˛dku ludzkiej codziennos´ci. Zwracam tez˙ uwage˛ na okres´lone kulturowo formy ucieczki od jego 
obecnos´ci, m.in. w strone˛ s´rodowiska naturalnego. 

Słowa klucze: estetycznos´c´ zerowa, monotonia, bytowos´c´, podział pracy, s´rodowisko naturalne, kultura 
popularna, czas wolny. 


To, co z˙adne 

What Counts as Nothing (on the Concept of ’Zero Aesthetics’) 

Abstrakt 

The main theme of the essay is an aesthetic category which has not been given sufficient amount of 
attention so far, namely the category of zero aesthetics. This sort of aesthetics is presented here as an idea 
parallel to the concept of zero in arithmetic, which obviously does not represent “nothing” but is rather 
a symbol of “something” situated below +1 and, at the same time, above -1, consequently being of 
a definite value. The same sort of reasoning applies to the concept of aesthetic zero. According to the 
author of the article, we can find traces of such category and its reasons for social existence in Hegel’s 
aesthetics. The author of the article identifies its functions in the sequence of everyday human routine, 
additionally pointing to the defined by culture forms of escaping its presence towards, for instance, 
nature. 

Key words: zero aesthetics, monotony, existence, task distribution, natural environment, pop culture, 
leisure time. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Alfred Skorupka 

Politechnika S´
la˛ska w Gliwicach 

Filozofia Zachodu wobec filozofii Wschodu.
Jedna filozofia czy dwie ro´z˙ne filozofie?


1. 
Zwykle nie zdajemy sobie nawet z tego sprawy, iz˙be˛da˛c Polakami, Europejczykami jestes´my eurocentrykami. Wzrastaja˛c w kulturze i cywilizacji Zachodu, 
rozumiemy rzeczywistos´c´ poprzez kategorie mys´lenia wypracowane przez Greko´w. 
Natomiast znajomos´c´ kultur Azji, przedkolumbijskiej Ameryki czy Afryki przez 
długi czas była w ogo´le znikoma w s´rodowisku intelektualnym Europy. Dominacja 
„białego człowieka” w s´wiecie spowodowała, iz˙ mielis´my (i niestety cze˛sto wcia˛z˙ 
mamy) tendencje˛ do uwaz˙ania za prymitywne religie i filozofie, kto´re narodziły sie˛ 
na innych kontynentach. Szczego´lnie krzywdza˛cy był nasz stosunek wobec filozofii 
Wschodu, kto´ra˛ niekto´rzy uwaz˙ali za wre˛cz barbarzyn´ska˛. 

Dzie˛ki jednak studiom nad je˛zykami orientalnymi, kto´rych szczego´lny rozwo´j 
w Europie i USA przypadł na wiek XX, mielis´my okazje˛ zapoznac´ sie˛ z obcymi 
nam dota˛d problemami i systemami filozoficznymi. Czytaja˛c Upaniszady, Bhagawadgite˛, kazania Buddy, czy nauki Laozi patrzymy na s´wiat oczami mys´licieli, 
kto´rzy, tworza˛c swe koncepcje, w ogo´le nie powoływali sie˛ na prace Platona, 
Arystotelesa, Plotyna czy s´w. Tomasza z Akwinu; bowiem sami ich nigdy nie 
czytali. I prawdopodobnie ta radykalna odmiennos´c´ wschodniego podejs´cia do 
filozofii jest tym włas´nie, co nas najbardziej pocia˛ga w filozofowaniu Hinduso´w 
czy Chin´czyko´w. 

2. 
Pocza˛tki cywilizacji indyjskiej sie˛gaja˛ przełomu III/II tysia˛clecia przed Chrystusem, gdy w dolinie Indusu rozwine˛ły sie˛ kultury Harappy i Mohendz˙o Daro, 

o kto´rych niestety wcia˛z˙ wiemy bardzo niewiele. Rzeczywisty rozwo´j cywilizacji 
wia˛z˙e sie˛ jednak z przybyciem do Indii około II tysia˛clecia przed Chrystusem 
koczowniczych ludo´w indoeuropejskich – Ario´w, kto´re podporza˛dkowały sobie 

Alfred Skorupka 

tubylco´w, przynosza˛c nowe zwyczaje, religie˛ oraz system społeczny.1 Wiedze˛ 

o tamtych czasach czerpiemy nie tylko z odkryc´ archeologicznych, lecz takz˙e 
z hymno´w wedyjskich, kto´re zawieraja˛ waz˙ne informacje odnos´nie przepiso´w 
religijnych, historii, stosunko´w społecznych oraz codziennego z˙ycia staroz˙ytnych 
mieszkan´co´w Indii. Wedy (Veda) to ksie˛gi objawione, kto´re stanowia˛ fundament 
mys´lenia i religijnos´ci Indo´w, a takz˙e, dzie˛ki swej tajemniczos´ci i niejednoznacznos´ci, podstawe˛ do rozwaz˙an´ filozoficznych. 
Datowanie Wed, jak w ogo´le całej staroz˙ytnej mys´li indyjskiej, jest problematyczne, bowiem Hindusi w ogo´le do tego nie przywia˛zywali wagi. Na ogo´ł 
przyjmuje sie˛,z˙e Rigwedy – najstarszy zbio´r hymno´w – powstały mie˛dzy 1500 

– 1200 r. p.n.e. Ksie˛gi te ukazuja˛ kult ro´z˙nych sił przyrody, przyjmuja˛cych postac´ 
bo´stw. Szczego´lna˛ czcia˛ sa˛ tutaj otaczani: Agni – bo´g ognia, Indra – bo´g burzy 
i opiekun wojowniko´w, oraz Soma – personifikacja pewnej ros´liny. Juz˙ te wczesne 
hymny posiadaja˛ aspekty filozoficzne, poruszaja˛ bowiem wa˛tki kosmologiczne. 
Kolejny etap literatury wedyjskiej to okres Brahmano´w (około 1100-800 r. p.n.e.), 
kto´re komentowały hymny; sa˛to dzieła obszerniejsze, pisane proza˛, przedstawiaja˛
ce wiele pogla˛do´w, objas´nien´ i rozpraw na temat rytuału. Ogromna˛ role˛ zacze˛ły 
odgrywac´ drobiazgowe opisy czynnos´ci ofiarnych; bramini (kapłani) bardzo rozbudowali rytuał, ro´wniez˙ w sensie materialnym. Czynnik duchowy, boski stawał sie˛ 
w tym wszystkim coraz mniej istotny. Te ro´z˙ne wypaczenia i wynaturzenia 
spowodowały z jednej strony protest wobec ortodoksji i odchodzenie od niej, (a 
wie˛c powstanie nowych religii: buddyzmu i dz˙inizmu), natomiast z drugiej strony 
starano sie˛ oczys´cic´ wynaturzenia w ramach ortodoksyjnej tradycji. Okres przypadaja˛cy mniej wie˛cej na wieki IX-VIII p.n.e. nosi nazwe˛ Aranjak – les´nych traktato´w 
– i stanowi włas´ciwe przejs´cie od literatury Brahmano´w do literatury Upaniszad.2 
Upaniszady3 sa˛ konkluzja˛, kon´cem (anta – koniec) Wed oraz ich celem. Sta˛d 
wyraz wedanta (veda-anta) oznacza włas´ciwie Upaniszady. W je˛zyku polskim, 
mo´wia˛c wedanta, mamy jednak na mys´li systemy filozoficzne (systemy wedantyczne) opieraja˛ce sie˛ na Upaniszadach. 

Ksie˛gi te maja˛ charakter wybitnie filozoficzny; ich celem nie jest opanowanie 
s´wiata przez magiczne formuły, lecz poznanie rzeczywistos´ci poprzez metafizyczne spekulacje. Gło´wny temat Upaniszad dotyczy bytu absolutnego, brahmana, 

1 

Por. M. Kudelska, Wste˛p, w: Upaniszady, (tłum.) M. Kudelska. Wydawnictwo Uniwersytetu 
Jagiellon´skiego, Krako´w 2004, s. 13-25. 

2 

Ibidem, s. 15-17. 

3 

Termin „upaniszada” jest derywatem rdzenia sad – „siedziec´”, z prefiksami: upa + ni, oznaczaja˛cymi: blisko, w kierunku, nisko. Znaczenie tego słowa okres´la wie˛c teksty, kto´re przekazywał mistrz-guru 
swojemu uczniowi. Słowo to wyznacza szeroki kontekst wypowiadanych teksto´w. Upaniszady same 

o sobie mo´wia˛: tajemna nauka, najwyz˙sza tajemnica. Oznacza to, z˙e objas´niaja˛tajemna˛wiedze˛ głe˛boko 
skryta˛ w Wedach. Uwaz˙ano, z˙e zgłe˛bienie tej tajemnicy jest doste˛pne nielicznym wybran´com i pilnie 
strzez˙ono, aby ma˛dros´c´ ta nie przedostawała sie˛ do oso´b niepowołanych. Zob. ibidem, s. 18. 

Filozofia Zachodu wobec filozofii... 

z kto´rego wyszedł cały wszechs´wiat. Byt absolutny jest nie tylko wewne˛trzna˛ 
tres´cia˛ wszechs´wiata, lecz takz˙e najgłe˛bsza˛ tres´cia˛ człowieka (atman). Najgłe˛bszy 
pierwiastek w człowieku (atman) jest wedle Upaniszad podobny lub wre˛cz toz˙samy 
z pierwiastkiem wszechrzeczy. Dlatego atman = brahman, a najsłynniejsza maksyma Upaniszad, be˛da˛ca, jak sie˛ zdaje, najsłynniejsza˛ maksyma˛ filozofii Wschodu, powiada: tat tvam asi („tym ty jestes´” lub „to ty jestes´”). O tym bycie 
absolutnym – atmanie-brahmanie, jak wynika z ro´z˙nych fragmento´w ksia˛g objawionych – nie sposo´b nam, jako ludziom, powiedziec´ cokolwiek pozytywnego. 
Totez˙me˛drcy, maja˛c na mys´li byt absolutny, powiadaja˛: neti! neti! (TO nie jest 
tym!), tzn. brahman jest niczym z tego, co znamy w s´wiecie zjawiskowym. 

Mimo ułomnos´ci ludzkiego je˛zyka mys´liciele indyjscy podejmowali pro´by 
okres´lenia Najwyz˙szego Bytu w sposo´b pozytywny. Juz˙ we wczesnych Upaniszadach znajdujemy nauke˛, kto´ra przyje˛ła sie˛ i rozwine˛ła w po´z´niejszym okresie, 
głosza˛ca˛,iz˙ brahmana moz˙na okres´lic´ formuła˛: saccitananda. Sat oznacza istnienie 
(byt, rzeczywistos´c´), cit – mys´l (s´wiadomos´c´), natomiast a—nanda to szcze˛s´liwos´c´ 
(rozkosz).4 

3. 
Zdaniem Paula Deussena – klasyka badan´ nad filozofia˛ Wschodu – gło´wna 
mys´l Wed, tattvamasi, posiada kapitalne znacznie dla całej ludzkos´ci.5 Według 
niego Upaniszady, tak jak wszystkie filozofie i religie, opowiadaja˛ sie˛ za pogla˛dem, 
iz˙ cała rzeczywistos´c´, kto´ra˛ spostrzegamy – mo´wia˛cje˛zykiem Kanta – jest tylko 
zjawiskiem a nie rzecza˛ w sobie.6 Niemiecki badacz twierdzi, iz˙ w systemach 
filozoficznych, bez wzgle˛du, czy tworzone były na Zachodzie czy na Wschodzie, 
powtarza sie˛ wcia˛z˙ jedna, fundamentalna mys´l, a mianowicie, iz˙ istnieje poza 

4 

Por. F. Tokarz, Kwestie wybrane. Z filozofii indyjskiej, cze˛s´c´ 1. Towarzystwo Naukowe KUL, 
Lublin 1974, s. 29-38. Zob. tez˙: M. Kudelska: Karman i dharma. Wizja s´wiata w filozoficznej mys´li Indii. 
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2003, s. 182-212. 

5 

P. Deussen, Allgemeine Geschichte der Philosophie mit besonderer beru¨cksichtigung der Religionen,
t. I: Die Philosophie Upanishad’s. F.A. Brockhaus, Leipzig 1907, s. 37: „Wenn wir diesen 
Gedanken der mannigfachen, vielfach bildlichen und nicht selten wunderlichen Formen entkleiden, in 
denen er in den Vedantatexten erscheint, und denselben nur nach seiner philosophischen Reinheit als die 
Identita¨t Gottes und der Seele, des Brahman und des Atman, ins Auge fassen, so hat er eine weit u¨ber die 
Upanishad’s, ihre Zeit und ihr Land hinausreichende Bedeutung, ja, wir behaupten, dafs er von 
unverlierbarem Werte fu¨r die ganze Menschheit ist.” 
6 

Ibidem, s. 38: „Alle Religion und Philosophie wurzelt in dem Gedanken, dafs (mit Kants Worten 
zu reden) die Welt nur Erscheinung und nicht Ding an sich ist, (...).” Ibidem, s. 39: „(...) soviel wir 
wissen, hat sich die Philosophie zu einem deutlicheren Bewufstsein dieser ihr allgemein gestellten 
Aufgabe und ihrer Lo¨sung erhoben, das eine Mal in Indien in den Upanishad’s, das zweite Mal in 
Griechenland in der Philosophie des Parmenides und Platon, und dritte Mal in der neueren Zeit in der 
Philosophie Kants und Schopenhauers.” 


Alfred Skorupka 

zjawiskami jeden, niezmienny byt. Intuicja istnienia tego bytu, choc´ wyraz˙ana na 
przestrzeni dziejo´w poprzez ro´z˙norodne i cze˛sto sprzeczne ze soba˛ teorie, jest 
według niego identyczna w Upaniszadach, u Platona i Parmenidesa, a takz˙e 
u Kanta. Mys´l ta stanowi nie tylko leitmotiv kaz˙dej filozofii, lecz takz˙e kaz˙dej 
religii.7 

4. 
Deussena interpretacja Upaniszad zgodna jest z systemem filozoficznym 
Siankary, mys´liciela indyjskiego z przełomu VIII/IX w., kto´ry w duchu monizmu 
tłumaczył Wedy. System Siankary ma w Indiach po dzis´ dzien´ najwie˛ksze znacznie 
i jest najbardziej znany na Zachodzie. Mys´liciel ten rozro´z˙niał dwa rodzaje 
poznania i prawdy: niz˙sza˛ oraz wyz˙sza˛. Według prawdziwej, wyz˙szej wiedzy 
istnieje tylko byt absolutny (atman-brahman), kto´rego nie sposo´b niczym pozytywnie okres´lic´. Poza bytem absolutnym rzeczywis´cie nic nie istnieje – ani dusza 
indywidualna, ani s´wiat zewne˛trzny. My jednak dostrzegamy ro´z˙norodne zjawiska, 
poniewaz˙ kierujemy sie˛ niz˙sza˛ wiedza˛, kto´ra powiada, iz˙ to, co spostrzegamy, jest 
rzeczywiste. Jednak z punktu widzenia wyz˙szego poznania niz˙sza wiedza jest tylko 
ułuda˛ (maya˛), s´wiat zjawisk jest jedynie iluzyjna˛ manifestacja˛ bytu absolutnego. 
Po´ki jednak nie nasta˛pi w nas przebudzenie wyz˙szego poznania, prawdy tej nie 
jestes´my w stanie w pełni poja˛c´. Upaniszadowe powiedzenie: tat tvam asi, nalez˙y 
rozumiec´ w sensie identycznos´ci. To znaczy, jez˙eli odrzucimy od siebie to 
wszystko, co jest iluzja˛ (nasze ciało, pogla˛dy, przyzwyczajenia), i skupimy sie˛ na 
najgłe˛bszym pierwiastku, kto´ry w nas istnieje (tj. atmanie), uchwycimy, iz˙ty 
(tvam) jestes´(asi) tym (tat), tzn. jestes´ toz˙samy z bytem absolutnym.8 

Jednak zdaniem wielu indologo´w, system Siankary, choc´ tak popularny, nie 
oddaje wiernie ducha nauki Upaniszad. Wskazuje sie˛,iz˙ Nimba—rka, mniej znany 
filozof indyjski z XII w., jest two´rca˛ systemu, kto´ry zdaniem badaczy, praw

7 

P. Deussen: Philosophie., s. 39 i 40: „Die Dinge, welche sich um uns her im unendlichen Raume nach 
allen Seiten ausbreiten, und zu denen wir, vermo¨ge unserer Leiblichkeit, selbst geho¨ren, sind nach Kant 
nicht die Dinge an sich, sondern nur Erscheinungen, sie sind nach Platon nicht die wahren Wesenheiten, 
sondern die blofsen Schatten derselben, und sie sind nach der Upanishadlehre nicht der Atman,das 
wirkliche Selbst der Dinge, sondern eine blofse Maya, das heifst, ein blofses Blendwerk, eine Illusion.” 
Zob. tez˙: ibidem, s. 42: „Der erwa¨hnte indisch-platonisch-kantische Gedanke, dafs die ganze Welt nur 
Erscheinung ist und nicht Ding an sich, bildet nicht nur das eigentliche und wichtigste Thema aller 
Philosophie, sondern auch die Voraussetzung und conditio sine qua non aller Religion.”; Zob. tez˙: ibidem, 
s. 46: „Du sollst deinen Nachsten lieben wie dich selbst”, fordert die Bibel; – Aber woher diese Zumutung, 
da ich doch nur in mir, nich in dem anderen fu¨hle? – „Weil”, so fu¨gt hier der Veda erkla¨rend hinzu, „dein 
Nachster in Wahrheit dein eigenes Selbst, und, was dich von ihm trennt, blofse Ta¨uschung ist.” 
8 

Por. F. Tokarz: Z filozofii indyjskiej. Kwestie wybrane, cze˛s´c´ 2. Towarzystwo Naukowe KUL, 
Lublin 1985, s. 48-50. 


Filozofia Zachodu wobec filozofii... 

dopodobnie najlepiej spos´ro´d wszystkich innych systemo´w wedantycznych, oddaje 
mys´l wyraz˙ona˛ w Upaniszadach. Mys´liciel ten twierdził, iz˙ dusze ludzkie sa˛ 
zaro´wno identyczne z bytem absolutnym, jak ro´wniez˙ro´z˙ne od niego. Tak jak iskra 
jest identyczna z ogniem, lecz takz˙e ro´z˙na od niego, lub jak kropla wody identyczna 
z morzem, ale takz˙e ro´z˙na od niego. Osia˛gaja˛c wyzwolenie, dusza ludzka 
us´wiadamia sobie, iz˙ jest wiecznie toz˙sama z bytem absolutnym, odzyskuje wie˛c 
swoja˛pełna˛czystos´c´,jednakchociaz˙ stajesie˛poła˛czona z brahmanem, zachowuje 
istnienie odre˛bne.9 

Ws´wietle tych ustalen´ pogla˛dy Deussena wydaja˛ sie˛ byc´ zbyt duz˙ym uproszczeniem oraz nadinterpretacja˛nauki Upaniszad. Zostały one takz˙e poddane szczego´lnie wnikliwej krytyce przez Sarvepalliego Radhakrishnana – popularnego na całym 
s´wiecie filozofa indyjskiego z XX wieku.10 Pisał on, iz˙ Upaniszady ukazuja˛ wielka˛ 
prawde˛ o jednos´ci swiata, kto´rego brahman jest jedynym i całkowitym wytłumaczeniem – przyczyna˛ materialna˛ i sprawcza˛. Chociaz˙ jednak brahman jest w s´wiecie, to 
nie jest taki jak s´wiat. Niemniej, jednoznacznej odpowiedzi na zagadnienie relacji 
mie˛dzy Najwyz˙szym Bytem a s´wiatem zjawiskowym Wedy nie daja˛. Przyjmuja˛ 
zasade˛ samowystarczalnos´ci brahmana;wie˛ctakz˙e z tego powodu nie moz˙emy 
dokładnie okres´lic´zwia˛zku mie˛dzy nim a s´wiatem. Totez˙błe˛dny jest pogla˛d 
Deussena, iz˙ Upaniszady to abstrakcyjny monizm, sprowadzaja˛cy bogate z˙ycie tego 
s´wiata do pustego marzenia sennego. Trudnos´c´ udzielenia zadowalaja˛cej odpowiedzi 
na to zagadnienie przypisywana jest niedoskonałos´ci umysłu ludzkiego, operuja˛cego 
ograniczonymi kategoriami przestrzeni, czasu i przyczyny. Dlatego w wielu miejscach two´rcy hymno´w wedyjskich poprzestaja˛ na negatywnych stwierdzeniach nt. 
najwyz˙szej rzeczywistos´ci. Nie do przyje˛cia jest jednak twierdzenie, iz˙ nie istnieje 
wielos´c´ ani nie ma z˙adnych przemian. Upaniszady nie twierdza˛,iz˙ nieskon´czonos´c´ 
wyklucza skon´czonos´c´. Niesugeruje sie˛,z˙e Atmani s´wiat wykluczaja˛sie˛ nawzajem. 
„Ja”, o kto´rym powiada sie˛,iz˙jest jedyna˛ rzeczywistos´cia˛, jest „ja” doskonałym, 
kto´rym mys´my sie˛ jeszcze nie stali. Chociaz˙ mnogos´c´, kolejnos´c´ w czasie, wspo´łistnienie przyczyny i skutku lub przeciwien´stwo podmiotu i przedmiotu nie sa˛ 
najwyz˙sza˛ rzeczywistos´cia˛, nie oznacza, iz˙ one nie istnieja˛. 

Gdy chodzi o absolut, to nie ma z˙adnego stopniowania; natomiast koncepcja 
stopni czy poziomo´w rzeczywistos´ci istotna jest dla inteligencji ograniczonej, kto´ra 
dostrzega ro´z˙nice w rzeczach. Ma wie˛c znaczenie jedynie w s´wiecie empirycznym. 
Teoria s´wiata jako ułudy jest niezgodna z poje˛ciem stopni rzeczywistos´ci. Upaniszady podaja˛ hierarchie˛ tych stopni, pocza˛wszy od wszechobejmuja˛cego absolutu, 
kto´ry stanowi zaro´wno praz´ro´dło, jak i ostateczne dokonanie procesu s´wiata. 

9 

Ibidem, s. 50-51. 

10 

Por. S. Radhakrishnan: Filozofia indyjska, tom 1., Tłum. Z. Wrzeszcz., Instytut Wydawniczy 
„PAX”, Warszawa 1958, s. 196-215. 


Alfred Skorupka 

5.
Chociaz˙ pogla˛dy Deussena zostały poddane tak miaz˙dz˙a˛cej krytyce z ro´z˙nych 
stron, nie sa˛dze˛, aby były one dla nas bez znaczenia. Wskazuja˛ bowiem, iz˙ 
przedmiot zainteresowan´ filozofii, a w szczego´lnos´ci metafizyki, czy to na 
Wschodzie czy to na Zachodzie, jest podobny, a sa˛ nim dociekania nad natura˛ 
podstawowej zasady wszechs´wiata. Dla Upaniszad tym absolutem jest atmanbrahman, 
dla Platona idee, dla Plotyna – Jednia, dla s´w. Tomasza z Akwinu – Bo´g 
itd. Kiedy jednak Deussen twierdzi, iz˙ wszyscy filozofowie maja˛ na mys´li „ten sam 
byt” jeden i niezmienny, kto´ry stanowi przedmiot kaz˙dego systemu filozoficznego 
i kaz˙dej religii – jest to juz˙ pewnego rodzaju „mistyczne widzenie lub ogla˛d”. To 
znaczy, nawet gdyby takie konkluzje posiadały jakies´ uprawomocnienie, nie maja˛ 
one dla nas włas´ciwie z˙adnej praktycznej wartos´ci. Bowiem, sprowadzaja˛c wszelkie pogla˛dy do jednej zasady, nie jestes´my w stanie wytłumaczyc´ro´z˙norodnos´ci 
stanowisk, odmiennos´ci szko´ł i kierunko´w filozoficznych. Mys´liciele od wieko´w 
spierali sie˛ ze soba˛ i spierac´ zawsze sie˛ be˛da˛ o wiele szczego´łowych rozwia˛zan´ 
i problemo´w. 

Jez˙eli chcemy sie˛ nauczyc´ filozofowac´, trzeba nam przebyc´ swego rodzaju 
„we˛dro´wke˛ duchowa˛”. Cze˛sto nie us´wiadamiamy sobie, iz˙ nie z˙yjemy „w pro´z˙ni”; 
przychodza˛cna s´wiat i rozwijaja˛c sie˛ w nim, posługujemy sie˛ konkretnym je˛zykiem 
oraz, be˛da˛c wychowani w tej a nie innej kulturze, jestes´my przez nia˛ okres´leni. 
Rozwo´j filozoficzny człowieka przebiega stopniowo: polega na zdobywaniu przez 
niego pewnego oczytania, biegłos´ci w specjalistycznym słownictwie, definicjach 
i koncepcjach. Dzie˛ki posiadaniu wszechstronnej wiedzy mys´liciel, posługuja˛c sie˛ 
okres´lonymi kategoriami, pro´buje w logiczny, racjonalny system uja˛c´ całos´c´ bytu. 
Jes´li chcemy zrozumiec´ pogla˛dy jakiegos´ konkretnego filozofa, studiom nad jego 
dziełami nalez˙y pos´wie˛cic´ wiele czasu i wysiłku, aby krok po kroku, „wgryz´c´ sie˛” 
w bieg jego mys´li i siatke˛ poje˛c´, kto´re stworzył. 

Nawet wie˛c, gdyby pogla˛dy Deussena były – w sensie mistycznym – uprawomocnione, nic nam tutaj nie pomoga˛. Poniewaz˙, sprowadzaja˛c wszystkie filozofie 
do jednej, włas´ciwie zamykaja˛ droge˛ do poszukiwan´ma˛dros´ci, zabieraja˛c nam 
che˛ci do z˙mudnego studiowania poszczego´lnych stanowisk. Pogla˛dy niemieckiego 
badacza moga˛ tez˙ byc´ wygodna˛ wymo´wka˛ dla leniwych studento´w, moga˛cych 
pytac´, racjonalizuja˛c swo´j brak zaangaz˙owania, po co w ogo´le studiowac´ro´z˙norodnos´c´ stanowisk filozoficznych, skoro i tak, w ostatecznos´ci, sprowadzaja˛ sie˛ one do 
jednego pogla˛du? 

Oto´z˙ włas´nie, wnikliwa analiza badawcza wskazuje, iz˙ na wiele zagadnien´ 
filozofowie dawali całkowicie nieporo´wnywalne odpowiedzi. Poznaja˛c ich koncepcje, uczymy sie˛ uzasadniania swych przekonan´, prawidłowej argumentacji, logiki 
wypowiedzi, czy tez˙ racjonalnej dyskusji. To wszystko uczy nas filozofowania, 
czyli wyrabiania sobie własnego zdania. W tym zawiera sie˛ istota i sens filozofii; 


Filozofia Zachodu wobec filozofii... 

nie w głoszeniu teorii unifikacji wszystkich systemo´w, a nawet religii – jak chce 
Deussen – lecz w cia˛głym niezłomnym poszukiwaniu ma˛dros´ci, wynikaja˛cym z jej 
umiłowania, jak głosi klasyczna grecka definicja najstarszej dyscypliny wiedzy. 

6. 
Wynikiem poczynionych rozwaz˙an´ jest konkluzja: filozofia – z racji celo´w, 
kto´re sobie stawia (tj. da˛z˙enia do zrozumienia całos´ci rzeczywistos´ci) – jest jedna 
i tylko z powodo´w systematyzacji dzielimy ja˛ na filozofie˛ Zachodu i filozofie˛ 
Wschodu. Lecz z racji swych wyniko´w, czyli np. okres´lonych koncepcji metafizycznych, filozofia jest niezwykle ro´z˙norodna, nawet – jez˙eli powstawała w obre˛bie 
jednego kre˛gu kulturowego. Kaz˙dy filozof, kto´ry, mo´wia˛cje˛zykiem metafory 
Platona, wychodzi z jaskini, wprowadza inne koncepcje na oddanie rzeczywistos´ci, 
kto´ra˛ dostrzegł. I waz˙nym zadaniem kaz˙dego studenta filozofii jest zrozumienie 
koncepcji przynajmniej jednego wielkiego mys´liciela. Dzie˛ki temu – moz˙e i on 
dostrzez˙e cos´ wie˛cej niz˙ cienie prawdziwych rzeczy i ludzi, kto´re przesuwaja˛sie˛ po 
s´cianie jaskini. Kto zas´ twierdzi, z˙e kaz˙dy filozof po wyjs´ciu z jaskini opowiada 

o tym samym, powinien raczej wpierw sam opus´cic´ jaskinie˛ albo przynajmniej 
odwro´cic´ głowe˛ w strone˛, ska˛d pada s´wiatło, aby miec´ podstawe˛ do własnego sa˛du 
– jaki jest rzeczywis´cie ten „s´wiat ponadzmysłowy”. 
Druga kluczowa teza referatu brzmi: popełniamy bła˛d i naduz˙ycie badawcze, 
jes´li poje˛cia wschodniego systemu filozoficznego sprowadzamy do poje˛c´ zachodniego. Chociaz˙ w pogla˛dach mys´licieli, kto´rych dzieliły od siebie setki lat, 
nierzadko powracaja˛ podobne sformułowania czy wskazania, nalez˙y wystrzegac´ sie˛ 
nadinterpretacji polegaja˛cej na doszukiwaniu sie˛ i konstruowaniu na podstawie tych 
zbiez˙nos´ci wspo´lnych, uniwersalnych i ponadczasowych prawd. 

Włas´ciwa praca badawcza miłos´nika ma˛dros´ci polega raczej na z˙mudnym 
studiowaniu drogi mys´lowej konkretnego filozofa i jest pro´ba˛ jej zrozumienia 
w konteks´cie kulturowo-społecznym, w kto´rym powstawała a nie poprzez kategorie 
filozoficzne, kto´re powstały zupełnie niezalez˙nie od niej, na innym kontynencie. 
Dzie˛ki temu zachowujemy to, co jest w filozofii chyba najcenniejsze – pluralizm 
pogla˛do´w zmuszaja˛cy nieustannie do wysiłku intelektualnego w celu głe˛bszego 
zrozumienia otaczaja˛cej nas rzeczywistos´ci. 

Bibliografia 

Deussen P., Allgemeine Geschichte der Philosophie mit besonderer berucksichtigung der Religionen,t. 

I: Die Philosophie Upanishad’s, F.A. Brockhaus, Leipzig 1907. 
Filozofia Wschodu, (pod red.) B. Szyman´skiej. Wydawnictwo UJ, Krako´w 2001. 

Alfred Skorupka 

Filozofia Wschodu. Wybo´r teksto´w, (pod red.) M. Kudelskiej, Wydawnictwo UJ, Krako´w 2002. 
Frauwallner E., Historia filozofii indyjskiej, tom 1, (tłum.) L. Z˙
ylicz, PWN, Warszawa 1990. 
Kudelska M., Karman i dharma. Wizja s´wiata w filozoficznej mys´li Indii, Wydawnictwo UJ, Krako´w 

2003. 
Radhakrishnan S., Filozofia indyjska, tom 1, (tłum.) Z. Wrzeszcz, Instytut Wydawniczy „PAX”, 
Warszawa 1958. 
Tokarz F., Kwestie wybrane. Z filozofii indyjskiej, cze˛s´ 1, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1974. 

´cTokarz F., Z filozofii indyjskiej. Kwestie wybrane, cze˛s´c´ 2, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1985. 
Upaniszady, (tłum.) M. Kudelska, Wydawnictwo UJ, Krako´w 2004. 

Filozofia Zachodu wobec filozofii Wschodu. Jedna filozofia czy dwie ro´z˙ne filozofie? 

Streszczenie 

Zwykle nie zdajemy sobie nawet z tego sprawy, iz˙be˛da˛c Polakami, Europejczykami jestes´my eurocentrykami. Wzrastaja˛c w kulturze i cywilizacji Zachodu rozumiemy rzeczywistos´c´ poprzez kategorie 
mys´lenia wypracowane przez Greko´w. Natomiast znajomos´c´ kultur Azji, przedkolumbijskiej Ameryki 
czy Afryki – przez długi czas była w ogo´le znikoma w s´rodowisku intelektualnym Europy. 

Zdaniem Paula Deussena – klasyka badan´ nad filozofia˛ Wschodu – gło´wna mys´l Wed: tattvamasi 

– posiada kapitalne znacznie dla całej ludzkos´ci. Według niego Upaniszady – tak jak wszystkie filozofie 
i religie – opowiadaja˛ sie˛ za pogla˛dem, iz˙ cała rzeczywistos´c´, kto´ra˛ spostrzegamy – mo´wia˛cje˛zykiem 
Kanta – jest tylko zjawiskiem i nie rzecza˛ w sobie. Niemiecki badacz twierdzi, iz˙ w systemach 
filozoficznych, bez wzgle˛du, czy tworzone były na Zachodzie czy na Wschodzie, powtarza sie˛ wcia˛z˙ 
jedna, fundamentalna mys´l, a mianowicie, iz˙ istnieje poza zjawiskami jeden, niezmienny byt. Intuicja 
istnienia tego bytu, choc´ wyraz˙ana na przestrzeni dziejo´w poprzez ro´z˙norodne i cze˛sto sprzeczne ze soba˛ 
teorie jest – według niego – identyczna w Upaniszadach, u Platona i Parmenidesa, a takz˙e u Kanta. Mys´l 
ta stanowi nie tylko leitmotiv kaz˙dej filozofii, lecz takz˙e kaz˙dej religii. 
Podejmuja˛c dyskusje˛ z tym pogla˛dem wskazuje˛ na racje, kto´re stoja˛ za przyje˛tym przez Deussena 
stanowiskiem. Z drugiej strony – ida˛c np. za S. Radhakrishnanem – wytykam słabos´ci tej koncepcji, np. 
niesłuszne przypisywanie Upaniszadom po´z´niejszej doktryny mayi (system Siankary). Zwracam uwage˛, 
iz˙ filozofia – jako wiedza maja˛ca zrozumiec´ całos´c´ rzeczywistos´ci – jest jedna, tylko w celach 
systematyzacji dzielimy ja˛ na filozofie˛ Zachodu i Wschodu. Jednak popełniamy bła˛d i naduz˙ycie 
badawcze, jes´li poje˛cia wschodniego systemu filozoficznego sprowadzamy do poje˛c´ zachodniego. 
Najcenniejszy bowiem w filozofii jest – jak nam sie˛ wydaje – pluralizm pogla˛do´w. 

Słowa kluczowe: filozofia Wschodu, filozofia Zachodu, Upaniszady, Siankara, Deussen, atmanbrahman, tattvamasi. 

Western Philosophy Versus Eastern Philosophy. One Philosophy. One Philosophy 
or Two Different Philosophies? 

In this article the author claims that, if taken into consideration as a means of understanding the 
world, philosophy as such can be described as a unified concept and only for the purpose of 
systematizing while talking about philosophy we tend to divide it into the Western and the Eastern 
branches. However, we are deeply mistaken in applying the principles of the Eastern systems of 


Filozofia Zachodu wobec filozofii... 

philosophy into the Western philosophy, as according to the author’s opinion, the most important 
characteristics of philosophy is pluralism of views. 

This article concentrates on the views of Paul Deussen. According to his opinions every philosophy 
and every religion claim that reality as such is only a phenomenon. Deusssen interprets philosophy from 
the perspective of Upanishads. However, in S. Radhakrishnan’s opinion – Deussen’s view is an 
overinterpretation. 

Key words: western Philosophy, estern Philosophy, Upaniszady, Siankara, Deussen, atmanbrahman, 
tattvamasi. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Piotr Wasyluk 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Kategorie filozofii dziejo´w 

Kaz˙da nauka czy dyscyplina naukowa podejmuje pro´by metodologicznego 
uporza˛dkowania wiedzy, tak by postrzegana przez nia˛ rzeczywistos´c´ stawała sie˛ 
bardziej sensowna, ba˛dz´ tez˙ stawia pytania o moz˙liwos´c´ stworzenia generalnych 
klasyfikacji opartych na najbardziej fundamentalnych kryteriach. Nie chce˛ jednoznacznie decydowac´, czy jest to zadanie sensowne czy nie, faktem jest, z˙e przy 
całej niedoskonałos´ci wszelkiego rodzaju klasyfikacji i kategoryzacji wielu filozofo´w da˛z˙yło do takiego włas´nie uje˛cia mys´li i rzeczywistos´ci. Pro´by usystematyzowania poszczego´lnych dyscyplin wiedzy ludzkiej zaro´wno z perspektywy epistemologicznej (podmiotowej), jak i ontologicznej (przedmiotowej) porza˛dkuje 
dotychczasowy zaso´b informacji, jak tez˙ pomaga ustalic´ podstawowe reguły 
mys´lenia na temat rzeczywistos´ci. 

Takie podejs´cie nie obce jest ro´wniez˙ historiozofii, dyscyplinie filozoficznej 
wyrosłej na gruncie refleksji nad ludzkimi dziejami. Zakres i ilos´c´ wiedzy, kto´ra 
nagromadziła sie˛ przez wieki, jest tak ogromny, z˙e niezbe˛dne jest podje˛cie pro´by 
jej uporza˛dkowania na podstawie pewnych fundamentalnych załoz˙en´i schemato´w mys´lenia historiozoficznego. Jak pisze Marek Wichrowski – „rezultatem 
pracy klasyfikacyjnej jest swoisty „ogro´d o rozwidlaja˛cych sie˛s´ciez˙kach”, czyli 
poje˛ciowy plan zaktualizowanych i potencjalnych schemato´w historiozoficznych. 
Plan wyznacza zakres spekulatywnej filozofii, ale nie ignoruja˛c odpowiedzi 
negatywnych, powia˛zanych przewaz˙nie z krytyczna˛ filozofia˛ historii. Kaz˙de 
stanowisko ma status nieco silniejszy od typu idealnego – jest „paradygmatem” 
decyduja˛cym o widzeniu bytu historycznego1.Jez˙eli potraktujemy filozofie˛ dziejo´ w jako dyscypline˛ filozoficzna˛,kto´ ra usiłuje wytłumaczyc´ przebieg dziejo´w, 
a jednoczes´nie ocenic´ ich elementy, konieczne be˛dzie wskazanie formułowanych 
przez nia˛pytan´, kto´re stana˛sie˛ jednoczes´nie podstawa˛dla stworzenia klasyfikacji 
filozofii dziejo´w. 

M. Wichrowski, Spo´r o nature˛ procesu historycznego (od Hebrajczyko´w do s´mierci Fryderyka 
Nietzschego), Warszawa 1995, s. 11. 

Piotr Wysyluk 

Jak juz˙ wspomniałem historiozofia2 jest dyscyplina˛ filozoficzna˛. Mimo z˙e nie 
mies´ci sie˛ ona w klasycznym podziale filozofii, to wspo´łczes´nie wskazuje sie˛,z˙e 
jest ona jedna˛ z waz˙nych refleksji filozoficznych obok filozofii bytu, filozofii 
poznania czy filozofii wartos´ci. Jako samodzielna dyscyplina pojawiła sie˛ dopiero 
w mys´li nowoz˙ytnej w filozofii Giambattisty Vico, kto´ry nazwał ja nauka˛ nowa˛. 
Od samego pocza˛tku filozofowie starali sie˛ okres´lic´ sens dziejo´w, ich bieg, cel oraz 
prawidłowos´ci nim rza˛dza˛ce. Kaz˙da ze szko´ł filozoficznych starała sie˛ we włas´ciwy 
sobie sposo´b, zgodnie z własnymi ogo´lnofilozoficznymi załoz˙eniami odnies´c´ sie˛ do 
problematyki dziejowej, a takz˙e do samego postrzegania owego procesu i ro´z˙nych 
sposobo´w jego przedstawiania i rozumienia, a nawet nadania im okres´lonej 
wartos´ci. W tym konteks´cie filozofia dziejo´w autonomizowała sie˛. Korzystaja˛c 
z dokonan´ innych dyscyplin filozoficznych, cze˛sto sama była dla nich inspiracja˛, 
niejednokrotnie wykraczaja˛c poza ramy filozoficznej refleksji. Stawała sie˛ podstawa˛ dla wielu dyscyplin naukowych, takich jak historia, psychologia czy 
socjologia. W tym sensie historiozofii – jak zauwaz˙a Jakub Litwin – „uprawiac´ nie 
moz˙na (...), nie przekraczaja˛c jej bezpos´redniego horyzontu, w kto´rym zwykła sie˛ 
zamykac´. Jest przeciez˙ filozofia˛ ro´wniez˙ (kto´ra by sie˛ wyrodziła w oderwaniu od 
swoich podstaw), nie tylko historia˛”3. Jest ona z´ro´dłem inspiracji nie tylko dla 
filozofii, ale i nauk społecznych, a niekiedy nawet przyrodniczych. Jest refleksja˛ 
nad najogo´lniejszymi prawami rza˛dza˛cymi procesami rozwoju ludzkos´ci i s´wiata, 
pro´buje odkryc´ i wyjas´nic´ ich ogo´lny sens. W tym znaczeniu stara sie˛ tłumaczyc´ 
s´wiat, wykorzystuja˛c narze˛dzia filozoficznej interpretacji. Podstawa˛ dla wszelkiej 
kategoryzacji historiozoficznej be˛dzie wie˛c filozofia. 

Kiedy uwage˛ skierujemy na klasyczne pojmowanie problematyki filozoficznej, 
zauwaz˙ymy, z˙e w przestrzeni jej zainteresowania lez˙ały kwestie istoty bytu, 
moz˙liwos´ci jego poznania i wartos´ciowania. Przekładaja˛c to na płaszczyzne˛ 
filozofii dziejo´w moz˙emy poczynic´ pewna˛paralele˛. Jez˙eli spojrzymy na przedmiot 
dociekan´ historiozoficznych zwia˛zany z poszukiwaniem sensu procesu dziejowego, 
to zauwaz˙ymy co najmniej trzy konteksty owej refleksji. Problematyka dotycza˛ca 
istnienia ba˛dz´ nieistnienia sensu dziejo´w, istota zmiennos´ci dziejowej, a takz˙e 
kierunek tej zmiennos´ci oraz mechanizm i cel przemian dziejowych, sytuuja˛ ja˛ 
w konteks´cie ontologicznym. Moz˙emy zatem okres´lic´ to jako perspektywe˛ metafizyki dziejo´w. Z drugiej zas´ strony, moz˙liwos´c´ odczytania sensu dziejo´w, jego 
postrzeganie, jak ro´wniez˙ przedstawianie i rozumienie, wskazywac´ moga˛ na 
perspektywe˛ epistemologiczna˛. W tym znaczeniu moz˙emy zatem mo´wic´ o epistemologii dziejo´w. Kiedy jednak podejmujemy pro´be˛ oceny wartos´ci przemian 
dziejowych i pytamy o to, czy wia˛z˙e sie˛ ona ze wzrostem lub zmniejszeniem 

2 

Na potrzeby niniejszego opracowania niezasadne jest okres´lanie granic znaczeniowych poje˛c´ 
historiozofia i filozofia dziejo´w, dlatego be˛dziemy sie˛ posługiwali tymi poje˛ciami zamiennie. 

3 

J. Litwin, Przedmowa,w: Zagadnienia historiozoficzne, pod red. Jakuba Litwina, Wrocław 
– Warszawa – Krako´w – Gdan´sk 1977, s. 6. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

wartos´ci poz˙a˛danych, wkraczamy w kontekst aksjologiczny, kto´ry umoz˙liwia nam 
mo´wienie o aksjologii dziejo´w. Te trzy perspektywy wskazuja˛ na najbardziej 
ogo´lny, klasyczny przedmiot zainteresowan´ historiozoficznych – istnienie sensu, 
jego poznanie i wartos´c´ procesu dziejowego. 

Spro´bujmy zatem odnalez´c´ pewne kryteria dla kaz˙dego z nich. W ten sposo´b 
moz˙liwe be˛dzie uporza˛dkowanie kierunko´w i stanowisk filozofii dziejo´w z punktu 
widzenia specyfiki zaro´wno metafizyki i epistemologii dziejo´w, jak ro´wniez˙ ich 
aksjologii. 

Sposo´b rozumienia problematyki metafizyki dziejo´w – w historycznym uje˛ciu 

– podporza˛dkowany był przynajmniej dwu tendencjom. Z jednej strony, w dziejach 
upatrywano działanie jakiejs´ siły transcendentnej ba˛dz´ immanentnej, zawsze 
rozumnej, działaja˛cej według własnej logiki, porza˛dkuja˛cej ludzkie działania wedle 
okres´lonego planu. „Zadaniem filozofii dziejo´w było zatem uchwycic´ zasady 
działania ducha dziejo´w, determinuja˛ce porza˛dek dziejo´w, lub tez˙ odkryc´ zasady 
logiki dziejo´w, stanowia˛ce immanentna˛ceche˛procesu, wtedy gdy nie przyjmowano 
istnienia ducha, transcendentnego w stosunku do samego procesu”4. W drugim 
znaczeniu sens dziejo´w zalez˙ny był od szeregu przyczyn społeczno-kulturowych, 
działaja˛cych wedle własnych mechanizmo´w na zasadach wzajemnych oddziaływan´, modyfikacji i przystosowan´. W tym znaczeniu proces dziejowy relatywizował 
sie˛. Nie stwierdzano w dziejach działalnos´ci absolutnej siły kieruja˛cej całym 
procesem historycznym. Sens dziejo´w zawierał sie˛ w działaniach poszczego´lnych 
jednostek i grup społecznych, albo zalez˙ny był od szeregu determinant zwia˛zanych 
z rozwojem politycznym, ekonomicznym czy technologicznym. Proces dziejowy 
ujmowany na podobien´stwo układu mechanicznego umieszczał sens dziejo´w 
w nich samych, ale pozbawiał go tym samym charakteru absolutnego. Na gruncie 
metafizyki dziejo´w moz˙emy wie˛cmo´wic´ o stanowiskach zakładaja˛cych heteronomiczny 
i autonomiczny sens dziejo´w5. W pierwszym znaczeniu sens dziejo´w 
lez˙y w nich samych ba˛dz´ dany jest przez jakis´ byt transcendentny. Dzieje rza˛dza˛ sie˛ 
własnymi prawami wedle okres´lonych prawidłowos´ci – cyklicznos´ci i powtarzalnos´ci. Taki sposo´b mys´lenia charakteryzował filozofo´w staroz˙ytnych, ale ro´wniez˙s´w. 
Augustyna, Hegla, Fichtego i Marksa. Kierunki autonomizuja˛ce sens dziejo´w, 
nadaja˛ im charakter relatywny. Nie dopatruja˛c sie˛ istnienia ostatecznego sensu 
przemian dziejowych, zwracaja˛ uwage˛ na wyste˛powanie wielu senso´w zalez˙nych 
od kontekstu historycznego, kulturowego czy cywilizacyjnego. W tym znaczeniu, 
4 

J. Szczepan´ski, Filozofia dziejo´w – oczekiwania i nadzieje,w: Zagadnienia historiozoficzne, op. 
cit., s. 13-14. 
5 

Heteronomii i autonomii nie nalez˙y w tym konteks´cie odnosic´ do kantowskiej koncepcji istnienia 
wartos´ci moralnych, w jednym i drugim przypadku niezalez˙nych od podmiotu, a tylko przezen´ 
s´wiadomie ba˛dz´ nies´wiadomie uznawanych. Taktujemy heteronomie˛ jako uznanie istnienia sensu 
dziejo´w poza człowiekiem (a wie˛c zaro´wno transcendentnej, jak i immanentnej prawidłowos´ci 
dziejowej), a autonomie˛ jako uznanie istnienia aktywnego podmiotu dziejo´w, jako dawcy sensu. 


Piotr Wysyluk 

sens – a raczej sensy – sa˛ tworzone na nowo, na kaz˙dym etapie rozwoju ludzkos´ci 
w zalez˙nos´ci od wielu czynniko´w społecznych, ekonomicznych, kulturowych czy 
technologicznych (Voltaire, Kant, Fromm czy Weber). Oba te uje˛cia wia˛z˙e sie˛ 
cze˛sto z prowidencjalizmem i antyprowidencjalizmem. 

Na postrzeganie dziejo´w z punktu widzenia ich sensownos´ci ogromny wpływ 
ma ro´wniez˙ koncepcja podmiotu dziejo´w, kto´ra ła˛czy ze soba˛ perspektywe˛ 
ontologiczna˛ i antropologiczna˛. Dzieje postrzegane sa˛ tu przez pryzmat nie tyle 
sposobu istnienia sensu, ale jego dawcy. W ten sposo´b moz˙na mo´wic´o fatalizmie 
i woluntaryzmie historiozoficznym. Koncepcje filozofii dziejo´w „zawieraja˛ sie˛ 
zatem mie˛dzy biegunami swego rodzaju „continuum” rozwijaja˛cego sie˛ od stanowiska 
widza˛cego podstawowe siły sprawcze dziejo´w poza człowiekiem i jego działaniem 
do stanowiska, kto´re owa˛ siłe˛ sprawcza˛ widzi w swobodnym działaniu 
obdarzonych szczego´lnymi talentami jednostek”6. 

Fatalizm historiozoficzny, inaczej nazywany tez˙ skrajnym determinizmem 
uzalez˙nia wszelkie zdarzenia zachodza˛ce w s´wiecie od jednej przyczyny gło´wnej, 
działaja˛cej w sposo´b konieczny. W takim uje˛ciu procesu dziejowego moz˙na 
wyro´z˙nic´ trzy zasadnicze podejs´cia. Pierwsze zakłada istnienie determinant dziejo´w 
w czynnikach zewne˛trznych wobec człowieka. Moga˛ one miec´ charakter nadprzyrodzony (Bo´g, Idee) i wtedy be˛dziemy mo´wic´o fatalizmie supranaturalistycznym, 
albo wyprowadzac´je be˛dziemy ze s´wiata przyrodniczego, co pozwoli 
nam wskazywac´na fatalizm naturalistyczny. W trzecim znaczeniu be˛dziemy 
mo´wic´ o istnieniu koniecznych prawidłowos´ci, kto´re sa˛ wbudowane w sam proces 
historyczny (immanentnie w nim tkwia˛ce), działaja˛ce w sposo´b niezalez˙ny od woli 
człowieka. Takie stanowisko moz˙emy nazwac´ fatalizmem historycznym. 

W drugim znaczeniu fatalizm umieszcza czynniki determinuja˛ce proces dziejowy w samym człowieku jako jednostce biologicznej lub biologiczno-psychicznej, 
ale pozostaja˛ce poza jego kontrola˛. Moz˙na wskazac´ kilka takich determinant, np. 
Freudowska˛ koncepcje˛ nies´wiadomos´ci, Levi-Straussowskie wrodzone struktury 
umysłu, czy kategorie rasowe wskazywane przez Gumplowicza czy Gobineau. 
W tym uje˛ciu be˛dzie on przybierał formy – odpowiednio – fatalizmu psychologistycznego, 
fatalizmu ratiocentrycznego i etnicznego. 

Zostaje nam trzecie uje˛cie fatalizmu historiozoficznego, kto´re moz˙na nazwac´ 
fatalizmem incydentalistycznym. Jak pisze Jerzy Topolski, obejmuje on te 
pogla˛dy, „kto´re bieg dziejo´w pozostawiaja˛przypadkowi. To nie jakies´ siły ba˛dz´ tez˙ 
s´wiadoma i two´rcza działalnos´c´ człowieka wyznaczaja˛bieg wypadko´w. Rza˛dzi nimi 
przypadek be˛da˛cy w historii ba˛dz´ nieoczekiwanym przecie˛ciem sie˛ jakichs´ cia˛go´w 
zdarzen´ – typu działan´ ludzkich (jak na przykład spotkanie sie˛ dwo´ch oso´b) lub typu 
fakt fizyczny – działanie (na przykład spadnie˛cie dacho´wki na ida˛cego człowieka) 
–ba˛dz´ tez˙ zmiana˛ w otoczeniu przyrodniczym przekształcaja˛ca˛ warunki działania 

J. Topolski, Wolnos´c´ i przymus w tworzeniu historii, Poznan´ 2004, s. 27. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

ludzkiego (jak na przykład trze˛sienie ziemi)”7. Aby uporza˛dkowac´ stanowiska 
fatalizmu historiozoficznego w jego ro´z˙nych znaczeniach i uje˛ciach, moz˙na je 
przedstawic´ w formie tabeli (tab. 1): 

Tabela 1 

Odmiany fatalizmu 
Sposo´b uje˛cia 
determinant procesu 
dziejowego 
Rodzaje fatalizmu Stanowiska 
Fatalizm 
transcendentny 
– determinanty procesu 
dziejowego lez˙a˛ poza 
człowiekiem 
– fatalizm 
supranaturalistyczny 
– determinanty maja˛ 
charakter 
supranaturalny 
– idealizm obiektywny 
(Hegel, Fichte) 
– irracjonalizm 
(s´w. Augustyn, Vico) 
– fatalizm 
naturalistyczny 
– determinanty maja˛ 
charakter naturalny 
– kosmocentryzm 
(Czyz˙ewski) 
– geocentryzm 
(Monteskiusz, 
Herder) 
– biocentryzm 
(Darwin, Lamarck) 
– fatalizm historyczny 
– determinanty lez˙a˛ 
w samym procesie 
dziejowym 
– materializm 
historyczny (Marks) 
– pozytywizm (Comte) 
Fatalizm 
antropocentryczny 
– determinanty procesu 
dziejowego lez˙a˛ 
– fatalizm 
psychologistyczny 
– psychologizm 
(Freud) 
w samym człowieku, 
ale pozostaja˛ poza 
jego kontrola˛ 
– fatalizm 
ratiocentryczny 
– ratiocentryzm 
(Levi-Strauss) 
– fatalizm 
etnocentryczny 
– etnocentryzm 
(Gumplowicz, 
Gobineau) 
Fatalizm 
incydentalistyczny 
– nie moz˙na wymienic´ 
jednoznacznej 
determinanty procesu 
dziejowego, dzieje 
podlegaja˛ szeregowi 
przypadko´w zwia˛zanych z działalnos´cia˛ 
człowieka albo 
przyrody 
– incydentalizm 
społeczny 
– incydentalizm 
naturalistyczny 

Ibidem, s. 28-29. 


Piotr Wysyluk 

Przeciwstawnym biegunem uje˛cia procesu dziejowego jest kierunek, kto´ry 
moz˙na nazwac´ woluntaryzmem. Woluntaryzm uwalnia człowieka od steruja˛cych 
nim sił. Człowiek staje sie˛ aktywnym podmiotem przemian dziejowych, działaja˛c 
bez absolutnej presji czynniko´w zewne˛trznych wobec niego – tworzy historie˛ 
opartej na własnej woli. Podejs´cie woluntarystyczne przypisywano cze˛sto tym 
kierunkom refleksji dziejowej, kto´re zakładały, z˙e najwie˛kszy wpływ na historie˛ 
maja˛ jednostki wybitne, obdarzone specyficznymi cechami, predystynuja˛cymi je do 
dokonywania czyno´w wielkich i waz˙nych z punktu widzenia historii. Ludzie 
przestawali byc´ jedynie biernymi narze˛dziami koniecznos´ci, kto´rych losy były 
jednoznacznie wyznaczone. To od nich zalez˙ało upowszechnianie nowych wartos´ci, kto´re wpływały na oz˙ywienie społeczne. Stanowisko takie moz˙na znalez´c´ 
w kierunkach romantyzmu (Hoene Wron´ski, Cieszkowski) czy heroizmu historiozoficznego, zaro´wno w odmianie konserwatywnej (Carlyle, Scott) jak i demokratycznej (Ławrow, Tkaczow). Jak zauwaz˙a Kuderowicz – „szczego´lne dyspozycje 
psychiczne rozstrzygały o roli jednostki w dziejach. Ktokolwiek to był, poeta czy 
ma˛z˙ stanu, zawsze musiał wyraz˙ac´ wartos´ci waz˙ne dla zbiorowos´ci, dla narodu, dla 
„ducha ludu”. Jednostke˛ wybitna˛ – reprezentanta całos´ci społecznej – obdarzali 
romantycy wolnos´cia˛ i swobodnym wpływem na dzieje”8. Oczywis´cie, stanowiska 
romantyzmu i heroizmu powstały w okres´lonym czasie historycznym i miały swoje 
odzwierciedlenie w konkretnym projekcie społeczno-politycznym, ale wyrosły 
ro´wniez˙ na gruncie filozoficznego problemu wolnos´ci i koniecznos´ci dziejowej. 
Byłypro´ba˛przekroczenia radykalizmu tych filozofii, kto´rez jednej strony pomniejszały role˛ jednostki, a wynosiły znaczenie koniecznos´ci dziejowej, a z drugiej tych, 
kto´re wynosiły wybitne jednostki ponad kontekst społeczny czy kulturowy (heroizm demokratyczny). W tym znaczeniu romantyzm był pro´ba˛pogodzenia wolnos´ci 
i koniecznos´ci, w kto´rej wolnos´c´ stawała sie˛ specyficzna˛ forma˛ urzeczywistnienia 
koniecznos´ci. 

Powyz˙sza pro´ba klasyfikacji stanowisk filozofii dziejo´w na podstawie kryterium podmiotu dziejo´w nie powinna byc´ traktowana jako ostateczna. Nalez˙y 
ro´wniez˙ dodac´, z˙e jest to klasyfikacja bardzo ogo´lna, rysuja˛ca wyraz´ne (moz˙e 
nazbyt wyraz´ne) linie podziało´w. W rzeczywistos´ci wskazanie wyraz´nych ro´z˙nic 
mie˛dzy fatalizmem i woluntaryzmem historiozoficznym jest niezwykle trudne, 
poniewaz˙ rzadko wyste˛powały one w czystej formie. W kaz˙dym z nich zawiera sie˛ 
pewna wiedza o sposobie pojmowania procesu dziejowego i widzeniu w nim 
okres´lonego sensu, a takz˙e o podmiocie dziejowym. Nie nalez˙y jednak czynniko´w 
tych traktowac´ w sposo´b wyizolowany, niezalez˙ny od całego procesu dziejowego, 
rozumianego jako siec´ zalez˙nych od siebie elemento´w tego procesu. 

Na metafizyke˛ dziejo´w moz˙na spojrzec´ro´wniez˙ z innej strony. Jak zauwaz˙a 
Wichrowski, „dogłe˛bna ruchomos´c´ czasoprzestrzenna domaga sie˛ wyjas´nienia, 

Z. Kuderowicz, Filozofia dziejo´w, Warszawa 1973, s. 93-94. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

sensu – a jes´li inteligibilnos´c´ zostanie odrzucona, to trzeba wyjas´nic´ dlaczego. 
Kiedy pytamy o „sens zmiany historycznej”, to interesuje nas gło´wnie „kierunek” 
i „wartos´c´”9. My jednak nie be˛dziemy tu zajmowac´ sie˛ kwestia˛ wartos´ciowania 
przemian dziejowych. Ten element zaliczmy do szeroko poje˛tej aksjologii dziejo´w, 
dlatego powiemy o tym nieco po´z´niej. W konteks´cie metafizycznym interesowac´ 
nas teraz be˛dzie kierunek zmiany dziejowej podporza˛dkowany okres´lonemu wektorowi czasowemu. Bardzo ciekawa˛pro´ba˛okres´lenia wektoro´w czasowych kierunko´w i wartos´ci zmiany dziejowej jest ta, zaproponowana przez Marka Wichrowskiego10.Ła˛cza˛c ze soba˛ kierunek i wartos´c´ stara sie˛ w modelowy i całos´ciowy 
sposo´buja˛c´ problematyke˛filozofiidziejo´wdotycza˛ca˛zmiennos´ci.Tworza˛csiedem 
paradygmato´w (modeli), wskazuje, z˙e os´ podziału mie˛dzy nimi dotyczy kwestii 
przewidywalnos´ci i nieprzewidywalnos´ci przyszłych stano´w. Moz˙na zatem mo´wic´ 

o determinizmie i indeterminizmie historiozoficznym. 
Determinizm historiozoficzny zakłada przewidywalnos´c´ mechanizmo´w dziejowych, zaro´wno w konteks´cie powtarzalnos´ci pewnych stano´w przyszłych, jak 
ro´wniez˙ moz˙liwos´ci odczytania pewnych schemato´w dziejowych, kto´re juz˙ nasta˛piły lub tez˙ dopiero maja˛ nadejs´c´. Od samych pocza˛tko´w nalez˙ało to do istoty 
filozoficznej refleksji nad dziejami. „Ta włas´nie prospekcyjna orientacja jest 
szczego´lna˛, bogata˛ w aksjologiczne załoz˙enia i konsekwencje cecha˛ filozofii 
historii. Nawet wtedy, gdy pozornie zmierza jedynie, jak w przypadku teorii 
Heglowskiej, do odkrycia koniecznych praw historii dotychczasowej, przys´wiecaja˛ 
jej ideały, kto´rych realizacji oczekuje sie˛ od nadchodza˛cych czaso´w ba˛dz´ z dokonanej 
rekonstrukcji minionych proceso´w wyprowadza wizje nadcia˛gaja˛cej zagłady 
dotychczasowych wartos´ci11. Poszukuja˛c pewnych zasad procesu dziejowego, 
filozofia dziejo´w starała sie˛ odnalez´c´ pewne stałe zwia˛zki mie˛dzy zjawiskami 
i umies´cic´ je w strukturze modelowej. Dotyczy to ro´wniez˙ mechanizmo´w historycznych, dla kto´rych podstawa˛ staje sie˛ wartos´ciowanie czasu historycznego. Przybierało to bardzo cze˛sto postac´ faz (etapo´w) rozwoju ludzkos´ci, kto´re stawały sie˛ 
jednoczes´nie pewnymi aksjologicznymi manifestacjami. Zaro´wno Comte’owskie 
trzy fazy rozwoju, jak i koncepcje Marksa, Vico, Joachima z Fiore i innych 
historiozofo´w były pro´bami wskazania pewnych mechanizmo´w dziejowych, a jednoczes´nie nadawały im okres´lona˛ wartos´c´ i waz˙nos´c´ dla ludzkich loso´w. Takie 
podejs´cie wymagało jednak dokonania pewnych załoz˙en´ teoretycznych. Przede 

9 

M. Wichrowski, op. cit., s. 10. 
10 

Zob. ibidem, s. 11-12; Wichrowski, ła˛cza˛c ze soba˛ perspektywe˛ kierunku i wartos´ci przemian 
historycznych w stanowiskach filozofii dziejo´w, tworzy siedem modeli dynamiki dziejo´w: skrajny 
agnostycyzm, koncepcja historii jako chaosu, wizja niezmiennos´ci, umiarkowany agnostycyzm, model 
cykliczny, model linii opadaja˛cej i linii wznosza˛cej sie˛. My jednak upros´cimy nieco ten model, poniewaz˙ 
nie interesuje nas w tym konteks´cie perspektywa wartos´ciowania procesu dziejowego. 

11 

Z. J. Czarnecki, Wartos´ci i historia. Studia nad refleksja˛ filozoficzna˛ o ludzkim s´wiecie, Lublin 
1992, s. 35. 

Piotr Wysyluk 

wszystkim musiał istniec´ jakis´ podmiot dziejo´w, a takz˙e – co wydaje sie˛ bardziej 
istotne – nalez˙ało przyja˛c´ istnienie czasu historycznego, jako wyraz´nego rozro´z˙
nienia mie˛dzy przeszłos´cia˛, teraz´niejszos´cia˛ i przyszłos´cia˛, a w kon´cu uznac´, z˙e 
dzieje, to proces linearny, zmierzaja˛cy w okres´lonym kierunku. 

Indetermiznim dziejowy był pogla˛dem, kto´ry odrzucał istnienie prawdy historycznej, a jednoczes´nie uniwersalizm wartos´ci historycznych. Dzieje nie były 
monolinearne, zyskiwały wielopostaciowos´c´. Ich bieg nie był wytyczony przez 
jeden model czasowy, ich bieg wytyczała nie wiedza lecz wyobraz´nia. Czas 
historyczny stawał sie˛ relatywny. Był postrzegany jednoczes´nie przez zbiorowos´c´ 
i jednostke˛ zro´z˙nych perspektyw. Idee i wartos´ci jako miara historii przestały byc´ 
wartos´ciami uniwersalnymi, a stawały sie˛ faktami szczego´łowymi i historycznymi 
bezpodstawnie wyniesionymi do rangi powszechniko´w. Modele jednoznacznie 
okres´laja˛ce linie˛ rozwoju były okres´lane jako fałszywe, poniewaz˙ ograniczały 
wielos´c´ wydarzen´ i interpretacji do arbitralnie przyje˛tego schematu. Przeszłos´c´ jako 
bezpos´redni przedmiot poznania nie istniała, tak jak dzieje nie posiadały jasno 
okres´lonego sensu. Indeterminizm znajdziemy zaro´wno w mys´li antycznej, jak 
w nowoz˙ytnych koncepcjach narratywistycznych, fenomenologii Husserla, hermeneutyce Heideggera, historyzmie Crocego czy filozofii postmodernistycznej. 

Na podstawie tych generalnych załoz˙en´ historiozofowie przyjmowali kilka 
interpretacji mechanizmo´w dziejowych – model cykliczny, multilinearny, linearny 
i spiralny. Dwa pierwsze moz˙na zaliczyc´ do paradygmato´w indeterministycznych, naste˛pne do schemato´w determinizmu historiozoficznego 

Model cykliczny, kto´ry charakteryzował mys´l antyczna˛, nie był paradygmatem, 
kto´ry decydował o determinizmie w dziejach. Historia nie była dla staroz˙ytnych 
(poza ideami Cesarstwa Rzymskiego, kto´re choc´ zapocza˛tkowały mys´lenie w kategoriach linearno-poste˛powych, to nie miały charakteru filozoficznego, a raczej 
polityczny) całos´ciowym procesem, a jedynie schematem opisanym za pomoca˛ 
kołowrotu dziejo´w, bez immanentnego i transcendentnego celu. S´
wiat podlegał 
cia˛głej destrukcji i apokatastazie, a człowiek powracał wiele razy. W tym 
przypadku pytanie o sens i zmiane˛, kto´ra miałaby charakter progresywny dziejo´w, 
traci jakikolwiek znaczenie. Moz˙na raczej mo´wic´ o ograniczonym poste˛pie czy 
ograniczonej zmianie dziejowej Zdarzenia przyszłe nie były jakos´ciowo nowe, 
powielały sie˛ zgodnie ze zmitologizowanym widzeniem s´wiata, gina˛c i powstaja˛c 
na nowo, wymykały sie˛ jakiejkolwiek racjonalnej koniecznos´ci. „Zmiane˛ skojarzono 
z destrukcja˛ i degeneracja˛: czas przynies´c´mo´gł tylko s´mierc´. Nad tym 
porza˛dkiem nie panowali nawet greccy bogowie, kto´rzy co najwyz˙ej wprowadzali 
wz˙ycie tajemne decyzje przeznaczenia, ale oni takz˙e musieli podlegac´ losowi”12. 
Historia nie posiadała znaczenia filozoficznego. Wszelka˛ zmiane˛ traktowano jako 
fragment mechanizmu kosmicznego, a wszelkie zjawiska, jako pro´be˛ dostosowania 

M. Wichrowski, op. cit., s. 19-20. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

sie˛ do okres´lonego porza˛dku s´wiata. Zmiennos´c´ pojmowano jako składnik jednos´ci 
i nienaruszalnos´ci s´wiata a nie jako proces przemian, w kto´rym pojawiaja˛ sie˛ 
zjawiska wczes´niej nieznane, jakos´ciowo nowe. Był to raczej determinizm kosmologiczny niz˙ historyczny. „Nowos´c´ była zawsze czyms´ wzgle˛dnym, jako powto
´rzenie czegos´, co było, lub jako zbliz˙anie sie˛ do wiecznego wzorca. Staroz˙ytnos´c´ 
znała zmiane˛ bez rozwoju, ruch bez produkcji czegos´ nowego”13 . 

Drugie uje˛cie wyrosło jako przeciwwaga dla pro´b ograniczania interpretacji 
historycznej przez modelowe uje˛cie mechanizmo´w dziejowych. Ten indeterminizm 
miał podkres´lac´ wzgle˛dnos´c´ kaz˙dego paradygmatycznego uje˛cia dziejo´w, wskazuja˛c, z˙e kaz˙de nasze stwierdzenie o s´wiecie jest tylko konstruktem, jego subiektywna˛ 
interpretacja˛. Nie ma historii ludzkos´ci, istnieje tylko nieskon´czona liczba historii, 
tak jak nie ma jednego mechanizmu dziejowego. Multilinearny model dziejo´w 
pro´bował przezwycie˛z˙yc´ historyczny obiektywizm pozytywisto´w przez wskazanie 
na niemoz˙nos´c´ oddzielenia przedmiotu historii i podmiotu poznaja˛cego. Agnostycyzm epistemologiczny rozumiany jako krytyczna filozofia dziejo´w uwypuklał 
role˛ podmiotu dziejo´w w interpretacji rzeczywistos´ci historycznej. Zakorzenienie 
w dos´wiadczeniu z˙yciowym było podstawowym elementem tworzenia historii. 
Zatem wszelkie paradygmaty – modelowe uje˛cia dziejo´w i czasu – sa˛ redukowaniem rzeczywistos´ci, a wie˛c fałszowaniem historii. Jak pisał Dilthey – nawet moc, 
kto´ra˛ ma poje˛cie poste˛pu, polega nie tyle na mys´li o jakims´ celu, ile raczej na 
dos´wiadczeniu zmagan´ naszej własnej woli, pracy naszego z˙ycia, radosnej wiadomos
´ci ujawnionej w niej energii. Moz˙na dokonac´ projekcji tego doznania samego 
siebie w postaci obrazu ogo´lnego poste˛pu nawet wtedy, kiedy nie dałoby sie˛ 
wz˙aden przekonuja˛cy sposo´b odnalez´c´ takiego w przebiegu dziejo´w14. Konsekwencja˛ musiało byc´ uznanie wielu modeli przemian dziejowych, ro´z˙nych uje˛c´ czasu 
historycznego i odrzucenie wartos´ciowania procesu dziejowego. Historia nie była 
jednym trwaniem, ale ich wielos´cia˛, kto´re ła˛czyły sie˛ i przeplatały nawzajem 

– wielos´cia˛ czaso´w i przestrzeni zwia˛zanych perspektywami indywidualnych 
dos´wiadczen´z˙yciowych i percepcji. Jak pisał Michel Foucault w „Powrocie do 
historii – nadszedł czas – jes´li moge˛ tak rzec – gdy historia wyzwoliła sie˛ od czasu, 
tzn. kiedy historycy nie uznaja˛ juz˙ owego wielkiego wyja˛tkowego trwania, niosa˛cego 
ze soba˛ w jednym ruchu wszystkie ludzkie zjawiska; (...) w rzeczywistos´ci 
znajduja˛sie˛ tam wielorakie trwania, z kto´rych kaz˙de jest nos´nikiem pewnego typu 
zdarzen´”15. 
W modelach linearnym i spiralnym przyszłos´c´ niosła nowe nieznane wczes´niej 
zdarzenia. Juz˙u s´w. Augustyna, kto´rego uznaje sie˛ za two´rce˛ linearyzmu, 
znajdujemy zarzuty wobec antycznych koncepcji cyklicznych. Miały one jego 

13 

Z. Kuderowicz, op. cit., s. 9. 
14 

W. Dilthey, Krytyka filozofii dziejo´w, w: Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1967, s. 158. 
15 

M. Foucault, Powro´t do historii, w: M. Foucault, Filozofia. Historia. Polityka. Wybo´r pism, 
Warszawa – Wrocław 2000, s. 111. 

Piotr Wysyluk 

zdaniem pozbawiac´ człowieka nadziei i szerzyc´ postawy pesymistyczne. W filozofii s´w. Augustyna mechanizm dziejowy nabiera nowego znaczenia. Dzieje nie były 
juz˙ kołowrotem zdarzen´, stawały sie˛ liniowe, umoz˙liwiały rozwo´j i pojawianie sie˛ 
zjawisk wzgle˛dnie nowych. Wizja dwo´ch s´wiato´w – boskiego i ziemskiego 

– nakładała na ludzkos´c´ obowia˛zki wynikaja˛ce z nadrze˛dnos´ci tego pierwszego. 
Dzieje ludzkie zyskiwały wymiar eschatologiczny. Historia to kroczenie w kierunku celu, kto´ry lez˙y poza nia˛. ”W ten sposo´b czas, a co za tym idzie historia, został 
niebywale dowartos´ciowany. Czas nie jest jedynie czyms´, od czego trzeba uciec, co 
trzeba przezwycie˛z˙yc´, by dotrzec´ do prawdziwego bytu, lecz w nim musi rozgrywac´ 
sie˛ historia ludzka, maja˛ca religijne znaczenie”16. Linearyzm augustian´ski zrywa 
z antycznym cyklizmem i rozszerza perspektywy postrzegania ludzkiej historii, od 
tego momentu pojmowanej jako historia ludzka. Linearyzm Augustyna moz˙na 
nazwac´ finitystycznym ba˛dz´ teleologicznym, poniewaz˙ dzieje ludzkie ograniczała 
perspektywa apokaliptyczna. Ponowne przyjs´cie Chrystusa na ziemie˛ oznaczało 
kres ludzkich dziejo´w. Mimo wielu ograniczen´ koncepcja ta dała podstawy dla 
przyszłych koncepcji, kto´re rozszerzaja˛ perspektywe˛ widzenia przyszłos´ci. Linearyzm infinitystyczny zwia˛zany był najcze˛s´ciej z koncepcjami progresywistycznymi. Volter, Turgot, Condorcet czy Comte wierzyli w poste˛p ludzkos´ci. Pozbycie 
sie˛ koncepcji Opatrznos´ci i grzechu pierworodnego sprzyjało upodmiotowieniu 
człowieka. Dzieje ludzkie ograniczone były tylko moz˙liwos´ciami samego człowieka,to on stawał sie˛ jedynym two´rca˛poste˛pu. Kierunek rozwoju dziejo´w wytyczony 
był jedynie przez pragnienie zbudowania wyz˙szej formy kultury czy cywilizacji. 
Rozwo´j cywilizacyjny sprzyjał ogo´lnemu dobrobytowi i pozwala wartos´ciowac´ 
dzieje. Poste˛p naukowo-przemysłowy warunkował poste˛p moralny – dzie˛ki wiedzy 
ludzie stawali sie˛ lepsi. Wzrost wykształcenia i popularyzacja wiedzy przyczyniały 
sie˛ do wyeliminowania zła społecznego, a ludzki rozwo´j nie był ograniczony 
wyła˛cznie przez mys´lenie w kategoriach religijnych, a jedynie przez rozum 
i moz˙liwos´c´ przekształcania przyrody. Odrzucaja˛c Opatrznos´c´ upodmiotowiono 
człowieka, odrzucaja˛c grzech pierworodny wskazano na moz˙liwos´c´ doskonalenia 
moralnego. Mys´l o istnieniu grzechu pierworodnego wykluczała idee˛ poste˛pu 
moralnego ludzkos´ci, stawiaja˛c nieprzekraczalna˛bariere˛ jej samodoskonaleniu, tak 
jak idea sa˛du ostatecznego sprawiała, iz˙ przyszłos´c´ dziejowa nie była nieskon´czona. 
Dopiero odejs´cie od tych wyobraz˙en´ umoz˙liwia rozumienie przyszłos´ci jako 
nieskon´czonego, otwartego horyzontu, strukturalnie odmiennego od przeszłos´ci17. 
Przyszłos´c´ dała sie˛ przewidziec´, racjonalizm i empiryzm okres´lały sposoby postrzegania s´wiata. Wiedza pozwalała przewidywac´ przyszłe stany i zjawiska. 
W dziejach ludzkich widziano uniwersalny schemat, kto´ry był przewidywalny 
przez wyste˛powanie naturalnych i kulturowych determinacji. 

16 

Z. Krasnode˛bski, Upadek idei poste˛pu, Warszawa 1991, s. 19. 
17 

Ibidem, s. 21. 


Kategorie filozofii dziejo´w 

Model spiralny, kto´rego two´rca˛ był Giambattista Vico, zrywał z linearna˛ 
koncepcja˛ dziejo´w. Był sprzeciwem zaro´wno wobec augustian´skiej wizji dziejo´w, 
jak i kartezjan´skiej koncepcji poznania i wizji człowieka. Dla Vico historia była 
najwaz˙niejsza˛ nauka˛ o człowieku – samowiedza˛. Rozumiał ja˛ jako wiedze˛ o prawidłowos´ciach dziejowych, o fundamentalnych zasadach kieruja˛cych ludzkimi dziejami. Nie była to wizja historii biegna˛cej od absolutnego pocza˛tku do absolutnego 
kresu, nawia˛zywała do antycznej cyklicznos´ci. W przeciwien´stwie jednak do 
klasycznego uje˛cia schemat Vico nie wykluczał zmiany i rozwoju – znajdujemy 
u niego „rozwo´j cykliczny, w kto´rym powtarzały sie˛ ogo´lne stadia, a kaz˙dy kolejny 
cykl był wzbogacony o nowe zjawiska i nowe włas´ciwos´ci. Oznaczał dalszy etap 
w historycznym rozwoju. (...) Rozwo´j cykliczny przypominał niejako ruch po 
spirali”18. Vico wykluczał całkowity upadek ludzkich dziejo´w, wierzył tez˙ w aktywnos´c´ ludzka˛ w tworzeniu historii i uporza˛dkowana˛ powtarzalnos´c´ cykli dziejowych. Na straz˙y tego porza˛dku ustanawiał Vico Opatrznos´c´. To ona kierowała 
porza˛dkiem dziejowym, to ona gwarantowała obiektywnos´c´ procesu dziejowego. 
„Prowidencja działała na dwa sposoby: albo immanentnie (nie bezpos´rednio) 
i wtedy kieruje człowiekiem za pos´rednictwem zdrowego rozsa˛dku, albo w sposo´b 
transcendentny (bezpos´rednio) interweniuje w proces zdarzen´”19. Historia była tak 
samo rozumna jak rozumne było poste˛powanie jednostek. To gwarantowało 
regularnos´c´ przemian i porza˛dek społeczny. Dzie˛ki Opatrznos´ci i uporza˛dkowaniu 
cykli proces dziejowy moz˙na było przewidywac´. 

Problematyke˛ mechanizmo´w dziejowych z uwzgle˛dnieniem koncepcji czasu 
historycznego moz˙emy znowu przedstawic´ w formie nieco bardziej uporza˛dkowanej (tab. 2). 

Tematyka metafizyki dziejo´w jest o wiele szersza niz˙ dotychczas przedstawiona. Obejmuje problemy gwałtownos´ci zmiany dziejowej, co pozwala na 
mo´wienie o ewolucjonizmie i rewolucjonizmie procesu dziejowego. Umieszcza 
perspektywy rozwoju w mitologicznej przeszłos´ci i w bliz˙ej nieokres´lonej czasowo 
przyszłos´ci, co pozwala wskazywac´ na kierunki utopistyczne (regresywne i progresywne), a takz˙e eskapistyczne. W tym konteks´cie bardzo istotne miejsce 
w refleksji filozoficznej nad dziejami ma nurt futurystyczny (Toffler), kto´ry 
wyznacza przyszłe tendencje dziejowe. Trudno w tak ogo´lnym opracowaniu 
zawrzec´ całos´c´ problematyki historiozoficznej, zwłaszcza kiedy podejmuje sie˛ 
pro´by wste˛pnych klasyfikacji stanowisk i kierunko´w. Nalez˙y ro´wniez˙ przypomniec´, 
z˙e powyz˙szych klasyfikacji i typologii nie nalez˙y traktowac´ fundamentalnie, 
poniewaz˙ nigdy nie przybieraja˛ one formy zdan´ sprawdzalnych. Jak pisał Alain 
Touraine: „typologia moz˙e miec´ wartos´c´ tylko na pocza˛tku okres´lonej obserwacji, 
gdy słuz˙y do wprowadzenia pewnych narze˛dzi analizy, ale nalez˙y jak najpre˛dzej 

18 

Z. Kuderowicz, op. cit., s. 39. 
19 

M. Wichrowski, op. cit., s. 75. 

Piotr Wysyluk 

zaniechac´ jej stosowania”20. Nalez˙y je zatem potraktowac´ jako wste˛pne załoz˙enia 
teoretyczne, dla okres´lenia najogo´lniejszego problemu metafizyki dziejo´w. 
Podobnie rzecz ma sie˛ z epistemologia˛ dziejo´w. Moz˙liwos´c´ odczytania sensu 
historii, jego postrzeganie, jak ro´wniez˙ przedstawianie i rozumienie wia˛z˙e historio-
Tabela 2 

Rodzaj mechanizmu 
dziejowego 
Sposo´b ujmowania 
rzeczywistos´ci Kierunki Stanowiska 
Determinizm dziejowy – przewidywalnos´c´ 
mechanizmo´w 
dziejowych, zaro´wno 
– linearyzm – 
dzieje opisane sa˛ 
za pomoca˛ mechanizlinearyzm finitystyczny 
–s´w. Augustyn, 
utopis´ci 
w konteks´cie 
powtarzalnos´ci pewnych stano´w 
przyszłych, jak ro´wniez˙ moz˙liwos´ci 
mu linearnego, kto´ry 
jednoznacznie 
rozgranicza przeszłos´c´ od teraz´niejszos´ci i przyszłos´ci 
linearyzm 
infinitystyczny – 
Condorcet, Turgot, 
Comte 
odczytania pewnych 
schemato´w dziejowych, kto´re juz˙ 
nasta˛piły lub tez˙ 
dopiero maja˛ 
nadejs´c´ 
– spiralizm – dzieje 
opisane sa˛ za pomoca˛ 
cykli, w kto´rych 
powtarzały sie˛ ogo´lne 
stadia, ale kaz˙dy cykl 
wzbogacony był 
o wartos´ci nowe 
(Vico) 
Indeterminizm 
dziejowy 
– nieprzewidywalnos´c´ 
mechanizmo´w 
dziejowych, dzieje 
albo nie posiadaja˛ 
jednego kierunku 
rozwoju, albo opisane 
sa˛ przez cykliczne 
uje˛cia pozbawiaja˛ce 
je sensu 
– cyklizm – zmiennos´c´ 
pojmowano jako 
składnik jednos´ci 
i nienaruszalnos´ci 
s´wiata a nie jako 
proces przemian, 
w kto´rym pojawiaja˛ 
sie˛ zjawiska 
wczes´niej nieznane, 
jakos´ciowo nowe, 
dzieje nie miały sensu 
(filozofia antyczna) 
– multilinearyzm 
– nie ma historii 
ludzkos´ci, istnieje 
tylko nieskon´czona 
ilos´c´ historii, tak jak 
nie ma jednego 
mechanizmu 
dziejowego 
(Foucault, Croce) 

A. Touraine, Socjologia akcjonalistyczna,w: Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje 
w socjologii wspo´lczesnej, t. 2, Warszawa 1984, s. 204. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

zofie˛ z filozofia˛ historii, historiografia˛, a nawet z metodologia˛ historii. Kierunki 
filozofii dziejo´w zajmuja˛ce sie˛ sensem historii z punktu widzenia moz˙liwos´ci 
poznania i interpretacji rozwijały sie˛ symetrycznie do rozwoju filozofii nauki 
i metodologii nauk społecznych. Sta˛d moz˙na powiedziec´ o dwu podstawowych 
nurtach epistemologii dziejo´w – nurcie optymistycznym i pesymistycznym. Optymizm 
był zwia˛zany z uznaniem moz˙liwos´ci odczytywania sensu dziejo´w i jego 
zrozumieniem. Mies´ciły sie˛ w nim dwie przeciwstawne tendencje filozoficzne 

– determinizm i idealizm obiektywny. Pierwsza, akceptuja˛c empiryczne uje˛cie 
nauk przyrodniczych, wskazywała na rozpoznanie i stopniowe rozwia˛zywanie 
problemo´w społecznych dzie˛ki wyspecjalizowanej wiedzy nauk społecznych. 
Obiektywne wyjas´nianie było naczelnym postulatem kaz˙dej refleksji nad rzeczywistos´cia˛, w tym rzeczywistos´cia˛ historyczna˛. Mys´leniem historycznym kierowała 
kartezjan´ska zasada ratio, rozwijały sie˛ nauki pomocnicze historii, a ona sama 
oddzielona została od literackiej fikcji. „Celem historyka stało sie˛ dotarcie do 
prawdy o przeszłos´ci. Charakterystyczna była ponadto subtelna linia oddzielaja˛ca 
historyka i filozofa. Proces ten moz˙na okres´lic´ mianem zaro´wno „ufilozoficznienia 
historii”, jak i „uhistorycznienia filozofii”. Wie˛kszos´c´o´wczesnych filozofo´w i historyko
´w uległo da˛z˙eniom do unaukowienia dyscyplin humanistycznych”21. W konteks´cie moz˙liwos´ci odczytywania sensu dziejo´w skutkowało to optymizmem historiozoficznym, 
kto´ry zakładał, z˙e sens dziejo´w jest odczytywalny, z˙e manifestuje sie˛ on 
w dziejach przez stałe uniwersalne prawa przyrodnicze lub kulturowe. Prawidłowos´ci dziejowe i poste˛p wiedzy sprawiały, z˙e sens dziejo´w był moz˙liwy do odczytania, a przyszłe etapy przewidywalne. Ewolucjonizm historyczny wia˛zał sie˛ 
z traktowaniem kaz˙dej epoki jako koniecznego etapu rozwoju dziejo´w, zgodnego 
z historyczna˛ prawidłowos´cia˛. Konsekwencja˛ było jednak pomniejszanie roli 
jednostki w historii. „Ludzkos´c´ jako podmiot dziejo´w rozwija sie˛ wedle własnych 
praw, osia˛ga doskonałos´c´ stopniowo i nieuchronnie. Ludzkos´c´, społeczen´stwo oto 
faktyczna rzeczywistos´c´, a jednostka jest, jak mawiał Comte, „abstrakcja˛”, tzn. 
fragmentem ludzkos´ci, kto´ra nadaje sens jej z˙yciu i działaniu”22. 
Idealizm obiektywny w historiozofii, uznaja˛c istnienie sensu dziejo´w poza 
nimi, widza˛c jego dawce˛ w jakims´ bycie idealnym, pozbawiał człowieka podmiotowos´ci. Sens nie był tu pojmowany jako sens autonomiczny, dzieje człowieka 
miały wyła˛cznie sens zalez˙ny od celu nadrze˛dnego, jakim było zbawienie. 
W filozofii s´w. Augustyna sens dziejo´w nadany był przez Stwo´rce˛, a jego 
odczytanie nie miało charakteru ani racjonalnego ani empirycznego. Albo wen´ 
wierzymy, albo nie. Sens dziejo´w rozpoznawalny jest wyła˛cznie przez akt wiary. 
W innym rozumieniu idealizmu historiozoficznego sens czy cel dziejo´w był 

21 

E. Doman´ska, Filozoficzne rozdroz˙a historii, w: W. Doman´ska, J. Topolski, W. Wrzosek, Mie˛dzy 
modernizmem a postmodernizmem. Historiografia wobec zmian w filozofii historii, Poznan´ 1994, s. 18. 
22 

Z. Kuderowicz, op. cit., s. 114. 

Piotr Wysyluk 

zawarty w nich samych, zwia˛zany był z realizacja˛ obiektywnych wartos´ci. Tak jak 
w filozofii Hegla, kto´ry twierdza˛c, z˙e dziejami rza˛dzi rozum, przesa˛dzał o wyste˛powaniu w nich obiektywnej, niezalez˙nej od ludzkich da˛z˙en´ tendencji rozwojowej. Podobnie Jaspers, pytaja˛c o sens dziejo´w, odpowiadał, „z˙e dzieje sa˛ 
miejscem objawienia, czym jest i czym moz˙e byc´ człowiek, czym sie˛ staje i do czego 
jest zdolny (...)”, a mo´wia˛c o ludzkiej historii, stwierdzał, z˙e jest ona miejscem, 
gdzie objawia sie˛ byt boskos´ci. „Byt objawia sie˛ w człowieku za sprawa˛ drugiego 
człowieka. Gdyz˙Bo´g nie ukazuje sie˛ w dziejach w jakis´ jedyny, wyła˛czny sposo´b. 
Moz˙liwos´c´ bezpos´redniego zbliz˙enia sie˛ do Boga dana jest kaz˙demu człowiekowi. 
Ws´ro´d ro´z˙norodnos´ci dziejo´w powszechnie obowia˛zuje samoistne prawo tego, co 
nie daje sie˛ niczym zasta˛pic´ ani z niczego wywies´c´”23. Takie uje˛cia sensu dziejo´w 
moz˙emy znalez´c´ w wielu pogla˛dach filozoficznych takich mys´licieli, jak Dilthey, 
Croce, Collingwood, Gadamer czy Husserl. Uchwycenie sensu dziejo´w moz˙liwe 
jest tylko dzie˛ki specyficznemu rodzajowi poznania, jakim jest wczucie. Odszukiwanie sensu w surza˛dzenludzkich rodziło relatywizm. Uwaz˙ano 

´wiecie ´ 
bowiem, z˙e z˙aden byt nie jest sam w sobie wyposaz˙ony w sens, a tres´c´ zasad 
i wartos´ci jest historycznie zmienna. Dlatego sens nalez˙y bezpos´rednio uchwycic´, 
zrozumiec´ historie˛. Nalez˙y – jak mo´wił Ricoeur – przekształcic´ subiektywnos´c´ 
dana˛ w obiektywnos´c´ oczekiwana˛. Chodziło, tak jak u Diltheya, o uchwycenie 
ducha historii, w kto´rym zawiera sie˛ to, co wspo´lne dla kaz˙dego człowieka.„W 
owym obiektywnym duchu przeszłos´c´ staje sie˛ dla nas trwała˛ i stała obecnos´cia˛. 
Jego sfera rozcia˛ga sie˛ od stylu z˙ycia, form porozumiewania sie˛, az˙ po zespo´ł celo´w, 
jakie wytwarza sobie społeczen´stwo: obyczajowos´c´, prawo, pan´stwo, religie˛, sztuke˛, 
nauke˛ i filozofie˛”24. A wie˛c sens dziejo´w był obiektywny, niezalez˙ny od partykularnych działan´ człowieka. Nad sensami indywidualnymi, kto´re maja˛ charakter 
relatywny, dominuje sens wyz˙szy, absolutny, zwia˛zany z istnieniem wartos´ci 
fundamentalnych – Diltheyowski „duch historii”, czy Heglowska „s´wiadomos´c´ 
wolnos´ci”. Moz˙na go odczytac´ za pomoca˛ dos´wiadczenia wewne˛trznego – rozumienia, wczucia, przez˙ycia czy us´wiadomienia. 

Pesymizm historiozoficzny rozpatrywany z perspektywy epistemologii dziejo´w albo neguje moz˙liwos´c´ odczytania sensu dziejo´w, albo poddaje w wa˛tpliwos´c´ 
istnienie obiektywnego sensu historii. Relatywis´ci nie negowali moz˙liwos´ci istnienia sensu dziejo´w, wskazywali raczej na pewne trudnos´ci w podejmowanych 
pro´bach ich obiektywizowania. Nie mo´wili o obiektywnym sensie, a raczej o wielu 
sensach zalez˙nych od wartos´ci dominuja˛cych w danym społeczen´stwie w okres´
lonym czasie historycznym. Tacy filozofowie, jak Nietzsche, Schopenhauer czy 
Dilthey podwaz˙yli scjentystyczny model poznania, a tym samym wyste˛powali 
przeciwko obiektywizmowi poznawczemu.„O´
w relatywizm opierał sie˛ na uznaniu 
deformuja˛cej roli poznawczej ba˛dz´ sytuacji społecznej poznaja˛cego, ba˛dz´ wy


23 

K. Jaspers, Wprowadzenie do filozofii, Wrocław 1998, s. 72. 
24 

W. Dilthey, Rozumienie, w: Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1967, s. 191. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

znawanego przezen´ systemu wartos´ci”25. Narze˛dzia poznawcze były niedoskonałe, 
je˛zyk, kto´rym ludzie posługiwali sie˛, nie odzwierciedlał rzeczywistos´ci (jak 
twierdził Peter Winch, nie istnieje je˛zyk, kto´ry docierałby do „prawdziwej” 
rzeczywistos´ci), miejsce w okres´lonej strukturze społecznej determinowało sposo´b 
patrzenia na s´wiat, a wyznawane wartos´ci stanowiły podstawe˛ dla wielos´ci 
interpretacji. Dlatego trudno było mo´wic´ o obiektywnym sensie dziejo´w. Prowadziło to w strone˛ skrajnego pesymizmu historiozoficznego, kto´ry negował cel 
i strukture˛ ludzkiej historii. Dla filozofo´w, takich jak Spengler czy Toynbee, 
istniała tylko mnogos´c´ powia˛zan´ przyczynowych i wielos´c´ historii, kto´re sa˛ 
niemoz˙liwe do s´cisłego uchwycenia. Jak pisał Spengler – „jez˙eli chodzi o „cel 
ludzkos´ci” to jestem radykalnym i zdecydowanym pesymista˛. Nie widze˛z˙adnego 
poste˛pu, z˙adnego celu, z˙adnej drogi ludzkos´ci poza tym tylko, co istnieje w głowach 
zachodnich filistro´w poste˛pu. Nie dostrzegam ducha, a tym bardziej jednos´ci da˛z˙en´, 
uczuc´ i rozumienia w owej masie ludzkiej. Sensowne kierowanie z˙ycia ku jakiemus´ 
celowi, jednos´c´ duszy, wole˛ i przezywanie odnajduje˛ jedynie w dziejach poszczego´lnych 
kultur”26. Pogla˛d ten, charakterystyczny dla relatywizmu absolutnego, zakładał, z˙e historia to two´r historyka, konstruuja˛cego przeszłos´c´, kto´ra jest zawsze 
teraz´niejsza, niezdolna do osia˛gnie˛cia prawdy. W tym konteks´cie skonstruowanie 
i odczytanie obiektywnego sensu dziejo´w okazywało sie˛ zadaniem niezmiernie 
trudnym, a nawet niemoz˙liwym do zrealizowania. 

Podobne spory dotyczyły innego zagadnienia filozofii dziejo´w, zwia˛zanego 
z ocenami procesu historycznego. Od samego pocza˛tku refleksji filozoficznej 
stawiano pytania o moz˙liwos´ci doskonalenia sie˛ ludzkos´ci w procesie dziejowym. 
Nie be˛de˛ rozstrzygał sporo´w o pochodzenie idei poste˛pu i regresu w dziejach. 
Niekto´rzy teoretycy tej idei dopatruja˛ sie˛ jej juz˙ w mys´li staroz˙ytnej, inni 
w eschatologii s´redniowiecza. Poza dyskusja˛ pozostaje jednak pogla˛d, z˙e rozkwit 
idei poste˛pu, a wie˛c pozytywnego wartos´ciowania procesu dziejowego nasta˛pił 
w mys´li os´wieceniowej. „Idea poste˛pu historycznego stała sie˛ jednym z najistotniejszych 
elemento´w mys´li os´wieceniowej wprowadzaja˛c do o´wczesnej refleksji 
historiozoficznej szczego´lne, włas´ciwe os´wieceniu tres´ci aksjologiczne. Mimo, z˙e 
stanowiła ona bezpos´rednia˛ konsekwencje˛ historyzacji aktywnos´ci poznawczej, jej 
rzeczywiste tres´ci wykraczały jednoznacznie poza granice wartos´ci i wartos´ciowan´ 
swoistych dla samego tylko poznania”27. Jej z´ro´dłem była emancypacja człowieka, 
kto´ra stawała sie˛ aksjologiczna˛ podstawa˛ dla uzyskania maksymalnego poziomu 
szcze˛s´cia. Podporza˛dkowanie przyrody, poznanie mechanizmo´w z˙ycia społecznego 
i psychiki ludzkiej, racjonalnos´c´ pozwalały przekroczyc´ granice irracjonalnos´ci 
i uległos´ci człowieka wobec innych ludzi i natury. Idea poste˛pu, staja˛c sie˛ 

25 

J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1984. 
26 

O. Spengler, Historia, kultura, polityka. Wybo´r pism, Warszawa 1990, s. 95. 
27 

Z. J. Czarnecki, op. cit., s. 86. 

Piotr Wysyluk 

podstawowa˛ kategoria˛ oceny ludzkiej historii, miała byc´ realizacja˛ pewnego stanu 
idealnego. I była az˙ do XIX wieku, kiedy pojawiły sie˛ pierwsze zwa˛tpienia. 
„Sytuacja – jak pisał Jakub Litwin – uległa radykalnej zmianie juz˙ pod koniec 
wieku XIX i w wieku XX, jako z˙e pe˛kła podo´wczas tama, przez kto´ra˛potoczyła sie˛ 
rozległa fala krytyki – o tyle totalnej, o ile zaprzeczała nie tej czy innej i dlatego 
szczego´łowej odmianie idei poste˛pu, ale temu, co było racja˛ fundamentalna˛ 
i ogo´lna˛ jej istnienia, racja˛ ontologiczna˛, metodologiczna˛, empiryczna˛”28. Moz˙na 
uznac´, z˙e zacze˛ły wysychac´ ideowe z´ro´dła idei poste˛pu. Upadło przekonanie 

o jednoznacznej pozytywnej waloryzacji przeszłos´ci, upadł mit o jednos´ci ludzkos´ci, kto´ra miałaby wspo´lnie da˛z˙yc´ do jakichs´ pozytywnych celo´w i w kon´cu, 
mys´lenie w kategoriach progresywnych przestano traktowac´ jako empirycznie 
uzasadnione. Postrzeganie dziejo´w w kategoriach regresywnych było zwia˛zane 
z kilkoma teoretycznymi załoz˙eniami filozofii irracjonalistycznych i racjonalistycznych. Tacy filozofowie, jak Nietzsche, Dilthey, Bergson, ale takz˙e Schopenhauer, 
Kierkegaard, Rickert, Weber czy Popper podwaz˙ali zasadnos´c´ idei poste˛pu traktuja˛c wszystkie prawa dziejowe jako pewne tylko formuły wartos´ci bez moz˙liwos´ci 
uznania ich za powszechne. Krytykowano ludzkos´c´ jako jedyny podmiot rozwoju 
historycznego i racjonalna˛ koncepcje˛ człowieka, co wymuszało modyfikacje˛ idei 
wspo´lnoty dota˛d pojmowanej jako uniwersalny podmiot dziejo´w. Efektem upadku 
scjentystycznego ideału poznania był irracjonalny tłum i two´rcze elity, a dynamika 
historyczna traciła swoja racjonalnos´c´. Idea progresu usta˛piła miejsca idei kryzysu, 
kto´ry „zostaje uznany za podstawowy element dynamiki dziejowej zrywaja˛cy 
cia˛głos´c´ procesu historycznego, bo unicestwiaja˛cy bez reszty istnienie poprzednich 
jego podmioto´w – kultur, cywilizacji, społeczen´stw oraz systemo´w wartos´ci, woko´ł 
kto´rych były one poprzednio zintegrowane”29. 
Waloryzacja procesu dziejowego przebiegała zatem dwutorowo, co z perspektywy jego aksjologii pozwala podzielic´ kierunki filozofii dziejo´w na progresywistyczne 
i regresywistyczne (tab. 3). 

Progresywis´ci zakładali, z˙e dzieje maja˛ charakter poste˛powy – ludzkos´c´ 
zmierzała ku stanom przyszłym, kto´re dało sie˛ wartos´ciowac´ pozytywnie. Takie 
widzenie dziejo´w opierało sie˛ na załoz˙eniu, z˙e poste˛p zalez˙ał od szeregu czynniko´w, kto´re stawały sie˛ jednoczes´nie kryteriami ich pozytywnego wartos´ciowania. 
Znajdujemy je zaro´wno w kierunkach zakładaja˛cych istnienie autonomicznego 
sensu i tych, w kto´rych sens dziejo´w zalez˙ny był od przyczyny transcendentnej 
ba˛dz´ tkwił w nich samych. 

W pierwszym przypadku mo´wiono o poste˛pie biologicznym (utoz˙samiano 
rozwo´j z poste˛pem), kulturowym, społecznym, technologicznym i moralnym 

28 

J. Litwin, Dylematy poste˛pu i regresu, Warszawa 1973, s. 164. 
29 

Z. J. Czarnecki, Kryzys optymizmu historycznego. Studium przewodnich idei,w: W kre˛gu 
pesymizmu historycznego. Studia nad nowoz˙ytnymi filozofiami historii, pod red. Z. J. Czarneckiego, 
Lublin 1992, s. 37. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

antropologizuja˛c niejako proces dziejowy, w drugim wskazywano na istnienie 
wartos´ci transcendentnych wobec człowieka, od realizacji kto´rych uzalez˙niano 
poste˛p jako zasade˛ uniwersalna˛ rozwoju s´wiata. 

Regresywis´ci nie uznawali za zasadne przekonanie o moz˙liwos´ci doskonalenia 
sie˛ ludzkos´ci w czasie. Albo podwaz˙ali załoz˙enia teoretyczne, na kto´rych zbudowano przekonanie o istnieniu poste˛pu albo negowali sama˛ idee˛, twierdza˛c, z˙e nie 
istnieja˛ uniwersalne prawa dziejowe. Z jednej strony, dzieje stawały sie˛ procesem 
powolnego upadku i degradacji, z drugiej odmawiano prawa ich jednoznacznej 
oceny. Pierwszy moz˙na nazwac´ katastrofizmem historiozoficznym, drugi agnostycyzmem 
historiozoficznym. Katastrofis´ci, odwołuja˛c sie˛ do fatum, przeznaczenia 

Tabela 3 

Ocena procesu 
dziejowego 
Charakter oceny 
dziejo´w 
Kierunki refleksji 
dziejowej 
Stanowiska filozofii 
dziejo´w 
Regresywizm – dzieje to proces 
powolnego upadku, 
degeneracji 
– nie moz˙na mo´wic´ 
o poste˛pie poniewaz˙ 
– katastrofizm 
historiozoficzny 
– fatalizm 
(Schopenhauer) 
– naturalizm (Spengler) 
– kulturalizm 
(Rousseau) 
nie istnieja˛ 
uniwersalne prawa 
dziejowe 
– agnostycyzm 
historiozoficzny 
– irracjonalizm 
(Dilthey) 
– racjonalizm (Popper) 
Progresywizm – dzieje, to proces 
stopniowego 
doskonalenia sie˛ 
ludzkos´ci 
– poste˛p zalez˙y od 
wielu determinant: 
biologicznych, 
kulturowych, 
technologicznych 
i moralnych 
– poste˛p zalez˙ec´ moz˙e 
ro´wniez˙ od bytu 
transcendentnego 
wobec dziejo´w ba˛dz´ 
zawarty jest w nich 
samych 
– autonomiczny sens 
dziejo´w 
– naturalizm 
(Monteskiusz, 
Darwin, Lamarck) 
– kulturocentryzm 
(Wolter, Condorcet, 
Herder, F. Bacon) 
– socjocentryzm 
(Mill, Marks, 
Fromm) 
– technocentryzm 
(Galbraith, 
Brzezin´ski, Aron) 
– aksjocentryzm (Kant, 
Comte, Toynbee) 
– ekonomizm (Marks, 
Kula, Kautsky) 
– heteronomiczny sens 
dziejo´w 
– idealizm obiektywny 
(Hegel, Vico) 
– irracjonalizm 
(s´w. Augustyn) 
– historyzm (Dilthey) 


Piotr Wysyluk 

ba˛dz´ do czynniko´w naturalnych i kulturowych, wskazywali na nieuchronny upadek 
ludzkos´ci, agnostycy (zaro´wno irracjonalis´ci, jak i racjonalis´ci) uwypuklali albo 
wielokierunkowos´c´ dziejo´w, albo negowali istnienie ich sensu. 

Powyz˙szy przegla˛d kierunko´w filozofii dziejo´w i pro´ba klasyfikacji stanowisk 
pozwala zorientowac´ sie˛, jak szeroki zakres przedmiotowy obejmuje filozoficzna 
refleksja nad dziejami. Trzy perspektywy ich postrzegania i wielos´c´ rozwia˛zan´, 
jakie w nich proponowano moga˛ utrudniac´ postrzeganie tej dziedziny filozofii. 
Warto zatem postawic´ pytanie, czy konteksty filozoficzne, w jakich funkcjonowała 
historiozofia, dadza˛sie˛ uporza˛dkowac´? Wydaje sie˛,z˙e mimo wielos´ci uje˛c´, istnieja˛ 
pewne kategorie wspo´lne dla nich wszystkich. Jez˙eli za kategorie uznamy najbardziej podstawowe uje˛cia jakiejs´ kwestii, to w perspektywie rozwaz˙an´ historiozoficznych be˛da˛ nimi optymizm i pesymizm historiozoficzny. Obie ła˛cza˛ przez 
swoja˛ ogo´lnos´c´ trzy aspekty refleksji dziejowej. Na gruncie metafizyki dziejo´w 
optymizm be˛dzie oznaczał uznanie istnienia sensu dziejo´w, pesymizm zas´be˛dzie 
jego istnienie negował. Jez˙eli spojrzymy na epistemologie˛ dziejo´w, odpowiednio 

– moz˙liwos´c´ i niemoz˙nos´c´ jego poznania. Optymizm historiozoficzny jako z´ro´dło 
idei poste˛pu i pesymizm jako podstawa stanowisk regresywistycznych kategoryzuje 
kierunki filozofii dziejo´w z perspektywy aksjologicznej. 
Jednak jeszcze raz nalez˙y podkres´lic´, z˙e powyz˙sze klasyfikacje i kategoryzacje 
maja˛ byc´ jedynie punktem odniesienia dla przyszłych pro´b porza˛dkowania problematyki historiozoficznej i nie pretenduja˛ do miana rozwia˛zan´ ostatecznych. Tym 
bardziej, z˙e filozoficzna refleksja nad dziejami wcia˛z˙ sie˛ rozwija, korzystaja˛c 
z dokonan´ wspo´łczesnych nauk i nowych koncepcji filozoficznych. 

Kategorie filozofii dziejo´w 

Streszczenie 

Artykuł dotyczy gło´wnych kategorii filozofii dziejo´w. Rozpatruje je z perspektywy klasycznej 
problematyki filozoficznej. Gło´wnym problemem staje sie˛ kategoryzacja kierunko´w filozofii dziejo´w 
z perspektywy metafizyki, epistemologii i aksjologii dziejo´w. 

Słowa kluczowe: historiozofia, filozofia dziejo´w, kategorie, klasyfikacje stanowisk. 

Main categories of philosophy of history 

Abstract 

Article concerns main categories of philosophy of history. Historiosophy is put into philosophical 
perspective. Main problem is to categorize main ideas of philosophy of history taking into consideration 
metaphysical, epistemological and aksiological perspective. 

Key words: historiosophy, philosophy of history, categories, classification. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Krzysztof Rondoman´ski 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. Jo´zefa Rusieckiego 

Koncepcja hermeneutyki jako dialogu z tradycja˛ 
hermeneutyczna˛ w uje˛ciu Paula Ricoeura 

Inspiracje filozoficzne 

Moz˙na sie˛ zastanawiac´, s´ledza˛c rozwo´j mys´li filozoficznej Paula Ricoeura, czy 
jest to „filozofia drogi”, jaka˛ podmiot musi przebyc´ od siebie samego do 
rzeczywistos´ci zewne˛trznej, by mo´c powro´cic´ do siebie, ale be˛da˛c juz˙ rozpoznanym, czy jest to „filozofia podmiotu” – kto´ry poznaje siebie, ale tylko poprzez 
formułe˛ – „ja mys´le˛”, albo samo tylko „cogito”. 

„Filozofia drogi” – drogi od podmiotu do szewne

´wiata ˛trznego, poprzez 
ro´z˙ne typy poznania, a s´cis´lej, przez odpoznanie siebie wobec tego s´wiata, aby 
wro´cic´ do siebie i „byc´ u siebie” zdradza powia˛zania Ricoeura z tradycjami 

– hermeneutyczna˛ i egzystencjalistyczna˛. Natomiast drugie okres´lenie – „filozofia 
podmiotu” – ujawnia koneksje Ricoeura z tradycjami: kartezjan´ska˛, kantowska˛, 
a przede wszystkim fenomenologiczna˛. Samo poje˛cie „drogi” rozpada sie˛ znaczeniowo na dwa sposoby rozumienia. Autor wyro´z˙nia – „droge˛ kro´tka˛” i „droge˛ 
długa˛”. 
Rozro´z˙nienie samo w sobie pokazuje, z˙e Ricoeur uwzgle˛dnia wielos´c´ moz˙
liwos´ci poznawczych w pro´bie okres´lenia – kim i czym jest człowiek jako taki? Na 
czym polega ro´z˙nica znaczeniowa dro´g? Przez „droge˛ kro´tka˛” rozumie Ricoeur 
stanowisko poznawcze M. Heideggera. „Droga kro´tka” – to droga ontologii 
fundamentalnej. 

Autor pisze: „Nazywam taka˛ ontologie˛ rozumienia „droga˛ kro´tka˛”, poniewaz˙ 
zrywaja˛c z rozwaz˙aniami nad metoda˛ przenosi sie˛ od razu na płaszczyzne˛ ontologii 
bytu skon´czonego, by odnalez´c´ tam rozumienie juz˙ nie jako sposo´b poznania, lecz 
jako sposo´b bycia”1. 

Ricoeur nie neguje znaczenia tej ontologii, jednak ma s´wiadomos´c´, z˙e jest ona 
tylko pewnym aspektem poznania ze swoista˛ metoda˛ zrozumiała˛ zasadniczo tylko 

P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, tłum. K. Tarnowski, w: Egzystencja i hermeneutyka. 
Rozprawy o metodzie, Warszawa 1985, s. 131. 

Krzysztof Rondoman´ski 

w pryzmacie struktury tej ontologii, kto´ra to przedkłada „bycie jako takie”, nad 
człowieka, kto´ry jako jedyny rozumie to „bycie”. 

Ricoeur opowie sie˛ zatem po stronie „drogi długiej”, drogi, kto´ra ro´wniez˙ 
posiada ontologie˛ rozumiana˛ jednak jako cel wszelkiego poznania a nie jako 
fundament. Dla Heideggera „ontologia fundamentalna” jest podstawa˛ wszelkiego 
znaczenia czy tez˙ rozumienia. Dla Ricoeura jakby odwrotnie. U niego to włas´nie 
wszelkie znaczenie, rozumienie, interpretacja, jest droga˛ do ontologii jako – „ziemi 
obiecanej”2. 

Natomiast „droga długa” jest jakby poszukiwaniem tego, co człowieka konstytuuje jako takiego, niezalez˙nie czy jest to człowiek wspo´łczesny, czy człowiek 
„historycznie odległy”. Dla autora „Temps et Recit” problematyczna i waz˙na staje 
sie˛ sama metoda poznawcza. Problem metody zajmuje w filozofii Ricoera centralne 
miejsce. 

Nalez˙ałoby rozpocza˛c´ wszelka˛ refleksje nad Ricoeurem od przyjrzenia sie˛ 
inspiracjom, z kto´rych czerpał. Inspiracjami two´rczos´ci Ricoeura sa˛ trzy wielkie 
tradycje filozoficzne, do kto´rych sam sie˛ przyznaje. Pierwsza tradycja to filozofia 
refleksyjna, druga, to fenomenologia w odmianie husserlowskiej, trzecia zas´to 
hermeneutyka pozostaja˛ca w obre˛bie fenomenologii. 

Pierwsza˛ inspiracja˛, jakkolwiek nie chronologiczna˛, jest inspiracja z filozofii 
refleksyjnej jako tradycji filozoficznej zorientowanej na podmiot, kto´ry rozumie 
siebie poprzez analize˛ swoich czynnos´ci poznawczo-wolitywnych. 

Przez filozofie˛ refleksyjna˛ rozumie Ricoeur taki sposo´b mys´lenia, kto´ry 
wywodzi sie˛ od Sokratesa, w czasach nowoz˙ytnych reprezentowany przez kartezjan´skie cogito, Kanta, Fichtego, neokantysto´w. 

Według autora „Filozofii woli” taki typ filozofii refleksyjnej najgodniej 
reprezentuje wspo´łczes´nie we Francji Jean Nabert, kto´remu Ricoeur dedykuje 
pierwsza˛ cze˛s´ II tomu

´c„Filozofii woli”, pt: „L’homme faillible” („Człowiek 
ułomny” 1960). Na czym polega owa refleksja? 

Ricoeur pisze: „Refleksja˛jest ten akt ponownego zwro´cenia sie˛do siebie (soi), 
dzie˛ki kto´remu podmiot ponownie uchwytuje w intelektualnej jasnos´ci i moralnej 
odpowiedzialnos´ci zasade˛jednocza˛ca˛operacje, w kto´rych rozprasza sie˛ on i zapomina 
o sobie jako o podmiocie”3. 

Autor zaznacza, z˙e refleksja jest aktem zwro´cenia sie˛ do siebie, czyli jest 
refleksja˛ nad soba˛ samym. Oznacza to, z˙e ustanowienie siebie jest pierwsza˛ prawda˛ 
dla filozofa w tej tradycji. Ta prawda ustanawia sie˛ sama, nie moz˙na jej sprawdzic´ 
ani wydedukowac´. Wniosek, jaki nasuwa autor, jest taki, iz˙ to samoustanowienie 
jest refleksja˛. 

2 

Ibidem, s. 148. 

3 

Cytuje˛ za: M. Drwie˛ga, Paul Ricoeur daje do mys´lenia, Bydgoszcz 1998, s. 27. 


Koncepcja hermeneutyki... 

Ida˛c tym tropem Ricoeur wyjas´nia dalej, czym refleksja nie jest. I tak refleksja 
nie jest intuicja˛,mo´wia˛c inaczej – „refleksja jest wysiłkiem, by uchwycic´ ego z ego 
cogito w zwierciadle jego przedmioto´w, dzieł i wreszcie akto´w”4, (problem, kim jest 
człowiek, wyjas´niony be˛dzie w projekcie hermeneutycznym antropologii, kto´ra za 
przedmiot cogito be˛dzie miała mys´lenie symboliczne oraz szeroko rozumiany 
dyskurs). 

Ricoeur sugeruje, z˙e pierwsza prawda: jestem, mys´le˛, pozostaje ro´wnie 
abstrakcyjna i pusta jak nieodparta. Ta prawda musi byc´ – zdaniem autora 

– „zapos´redniczona” przez przedstawienia, działanie, instytucje, kto´re ja˛ obiektywizuja˛.„W tych włas´nie przedmiotach ego ma sie˛ zagubic´ i odnalez´c´”5. 
Powyz˙sze stwierdzenie Ricoeura o zapos´redniczeniu wniosku o własnym ego 
z „ego cogito” nie stoi w sprzecznos´ci – zdaniem autora – „konfliktu hermeneutyk” 
z kartezjan´skim paradygmatem ego, niemniej Ricoeur dostrzega jego braki tres´
ciowe rozumiane jako pustke˛ podmiotu ukonstytuowanego tylko poprzez idee˛ 
„ego”. Sta˛d Ricoeur jest bliz˙szy koncepcji Melebranche’a, kto´ry trafnie zauwaz˙ył, 
z˙e bezpos´rednie uje˛cie ego jest tylko uczuciem a nie idea˛. 

Dalsze poszukiwanie istoty ego u Ricoeura kieruje sie˛ wie˛c w strone˛ kantowskiego uje˛cia tego problemu. Nalez˙y dodac´, iz˙ Ricoeur był mocno zwia˛zany 
z kantyzmem i neokantyzmem, szczego´lnie w pocza˛tkowym okresie swojej 
two´rczos´ci filozoficznej, az˙ do czasu spotkania z filozofia˛ E. Husserla. 

W uje˛ciu Kantowskim, kto´re mo´wi, z˙e apercepcja ego moz˙e towarzyszyc´ 
wszystkim naszym przedstawieniom, ale nie jest poznaniem samego siebie, nie 
moz˙e przekształcic´ sie˛ w intuicje˛ duszy substancjalnej, i w tym stwierdzeniu 
Ricoeur widzi potwierdzenie swoich wniosko´w o wa˛tpliwej moz˙liwos´ci bezpos´redniego uje˛cia ego. 

Same uwagi o metodzie tak rozumianej filozofii refleksyjnej zostana˛ przybliz˙one po prezentacji kolejnych dwo´ch inspiracji, z kto´rych czerpał dla swojej 
filozofii autor „symboliki zła”. 

Druga˛ inspiracja˛ Ricoeura była fenomenologia rozumiana przez Husserla, 
kto´ry ja˛ stworzył, jako „filozofia pierwsza”. Filozofia ta miała byc´ w jego 
zamysłach nauka˛ bez załoz˙en´, a sama daja˛ca załoz˙enia innym naukom. 

Fenomenologia wg Husserla ma stwierdzac´ to, co oczywiste (takz˙e w podmiocie poznaja˛cym), a jej charakter jest ejdetyczny, tzn. szuka istoty (cechy 
konstytuuja˛cej) kaz˙dej rzeczy, nie pytaja˛c o istnienie tejz˙e rzeczy. Okres´lenie istoty 
(jej uchwycenie) samo w sobie wskazuje na istnienie. 

Metoda˛ tej nauki jest tzw. „redukcja transcendentalna” rozumiana jako 
wyła˛czanie wszystkiego, czego istnienia nie gwarantuje sam przebieg poznawania 

4 

P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna – II, tłum. J. Skoczylas, w: Egzystencja 
i hermeneutyka, Warszawa 1975, s. 64. 
5 

Ibidem, s. 64. 


Krzysztof Rondoman´ski 

(widoczna tu jest analogia z kartezjan´ska˛ metoda˛ wa˛tpienia, kto´ra prowadziła do 
subiektywnej pewnos´ci, natomiast fenomenologie˛ zaprowadziła ta metoda do idealistycznej interpretacji sensu wszechrzeczy), w zwia˛zku z tym fenomenologia pro´buje 
ustalic´, co naszej s´wiadomos´ci jest bezpos´rednio dane, a przez to oczywiste. 

Fenomenologia pierwotnie okres´liła zakres odpowiedzi. Dane i oczywiste sa˛ 
nam rzeczy i stany rzeczy ( to, z˙e maja˛ ro´z˙ne włas´ciwos´ci i stosunki kategorialne), 
jednorazowe realne i stałe (idealne). 

Owe stany rzeczy (niem. Sachverhalte) i rzeczy sa˛ przedmiotem akto´w 
poznawczych. Aby ustalic´, w jaki sposo´b cos´ jest bezpos´rednio nam dane, 
fenomenologia „wskrzesiła” poje˛cie intuicji (nie takiej jak u Bergsona) w rozumieniu Kartezjusza. Sta˛d intuicja to uje˛cie prawd ogo´lnych (idealnych), ro´wnie 
bezpos´rednio, co pojedynczych przedmioto´w. Intuicja jest zatem pierwszym z´ro´dłem poznania. 

Wszystko, co ujmujemy w akcie intuicyjnym bezpos´rednio, fenomenologia 
nazywa fenomenem (od. greckiego phainomenon – jasna, widoczna rzecz). Fenomenem jest rzecz, akt poznawczy, s´wiadomos´c´. Fenomeny i zwia˛zki mie˛dzy nimi 
sa˛ ujmowane a priori. Tak rozumiana przez Husserla6 fenomenologia jako 
narze˛dziem posługuje sie˛ złoz˙ona˛ forma˛ opisu. 

To, co Ricoeur poddał szczego´lnej krytyce, to nie Husserlowska fenomenologia jako taka, ale jej idealistyczna interpretacja. 

Czym jest hermeneutyka jako taka? Co jest przedmiotem jej badania? Jakie sa˛ 
jej metody? Do jakich tradycji hermeneutycznych odwołuje sie˛ Ricoeur? Jaka˛ 
metode˛ proponuje on sam? 

Adekwatna˛ definicje˛ hermeneutyki jako takiej sformułował Czesław Bartnik, 
kto´ry jest zwolennikiem hermeneutyki jako sposobu interpretacji personalizmu 
katolickiego. Uz˙ywa on takiej definicji: „Hermeneutyka jest zjawiskiem tłumaczenia, 
wykładu i rozumienia wszelkich znako´w, kto´re posiadaja˛ lub moga˛ posiadac´ 
jakikolwiek sens, zwłaszcza mowy z˙ywej, pisanej i wcielonej w inne systemy 
znakowe. Moz˙e byc´ ona potoczna lub naukowa, aktem i procesem, indywidualna 
i zbiorowa, bezpos´rednia – jako refleksja nad znakiem, i pos´rednia – jako refleksja 
nad soba˛ (metahermeneutyka)”7. 

Hermeneutyka dotyczy bardzo szeroko rozumianego znaku. Czym jest znak? 
„Znakiem nazywamy układ rzeczy, czy zjawisko, kto´re zostały spowodowane przez 
kogos´ w tym zamiarze, by za ich pos´rednictwem zwro´cic´ czyja˛s´ mys´l w pewnym 
okres´lonym kierunku”8. 

Inaczej mo´wia˛c, znak, to jakikolwiek przedmiot materialny (rzecz, słowo 
wypowiedziane, lub pisane), kto´ry odnosi sie˛ do czegokolwiek niz˙ on sam. 
Hermeneutyka posiada wie˛c warstwy semantyczne, takie jak: 

6 

Wie˛cej w: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1990, s. 214-224. 

7 

Cz. Bartnik, Hermeneutyka personalistyczna, Lublin 1994, s.13. 

8 

Z. Ziembin´ski, Logika praktyczna, Warszawa 1963, s. 12. 

Koncepcja hermeneutyki... 

– przekazanie mys´li bogo´w w je˛zyku ludzkim; 
– przekładanie je˛zyko´w obcych na własny, zrozumiały;
– opisywanie czegos´, by wyrobic´ sobie poje˛cie, aby zrozumiec´ i wyjas´niac´ (nauka
jako wytwo´r człowieka); 
– odsłanianie tajemnic s´wiata; 

– wyraz˙anie ludzkiego wne˛trza; 
– doskonalenie komunikacji jako takiej (wieloznacznie rozumianej)
;
– odsłanianie sensu ludzkiej historii i kultury;
– oraz inne, a znacza˛ce dla człowieka jako takiego9.
Hermeneutyka jako nauka powstała w XVII w. i dotyczyła wykładni Pisma 
S´
wie˛tego. Przedmiotem hermeneutyki jest wszystko, co musi byc´ lub moz˙e byc´ 
poznawczo okres´lone. Jez˙eli mo´wimy o hermeneutyce jako o ogo´lnej uniwersalnej 
teorii interpretacji tłumacza˛cej całokształt s´wiata człowieka i s´wiata przyrody, to 
trzeba powiedziec´, z˙e jest to cia˛gle postulat teoretyczny. 

Oznacza to, z˙e hermeneutyka to włas´ciwie wielos´c´ tradycji hermeneutycznych, 
zaistniałych w ro´z˙nym czasie historycznym. 

Dlatego tez˙ metody sa˛ wielorakie, niemniej moz˙na je pogrupowac´ w pewne 
klasy ogo´lne ze wzgle˛du na rodzaj hermeneutyki. Moz˙emy mo´wic´ zatem o takich 
metodach, jak: skrypturystyczne, filologiczne, historyczne, socjologiczne, kulturologiczne, jurysprudencyjne, filozoficzne, teologiczne, personalistyczne10. 

Do jakich zatem tradycji odwołuje sie˛ Ricoeur? Z kto´rych czerpie inspiracje? 
Ricoeura fascynuja˛ cztery tradycje: F. Schleiermachera, W. Diltheya, E. Husserla, 

M. Heideggera. 
Nalez˙y wyjas´nic´, iz˙ Ricoeur jest filozofem, kto´ry czynnie uczestniczy w hermeneutycznej pro´bie rozjas´niania rzeczywistos´ci ludzkiej. Jego wysiłek intelektualnydokonujesie˛ wklimacie z˙ywej dyskusjizcała˛tradycja˛hermeneutyczna˛, kto´ra to 
jest jedna˛ z wielu dziedzin aktywnos´ci ludzkiej. Ricoeur wspo´łtworzy wie˛c obraz 
człowieka w sobie włas´ciwy sposo´b, nie odcinaja˛c sie˛ jednak od dziedzictwa, ale 
poszerzaja˛c jego horyzonty o nowe perspektywy, bodz´ce. 

Hermeneutyka, jako termin (grecki – hermeneutike techne – sztuka wykładania 
ba˛dz´ tłumaczenia) oznacza po pierwsze: praktyke˛ wykładni prowadza˛ca˛ do rozumienia, po drugie: teorie˛ wykładni jako refleksje˛ nad warunkami rozumienia i jego 
je˛zykowej manifestacji. Hermeneutyka jako teoria wykładni zaczyna dominowac´ 
w XVII w., przez˙ywaja˛c okres rozkwitu w XIX w. 

Przedmiotem wykładni moga˛ byc´ wszelkie uzewne˛trznienia z˙ycia, jednak na 
planie pierwszym stoi mowa, przede wszystkim pisana (tekst). Hermeneutyczne 
wysiłki odnosza˛ sie˛ wie˛c do poezji, teksto´w prawnych, pism sakralnych (szczego´lnie Biblia), sta˛d nieprzypadkowo okolicznos´c´, z˙e imie˛ Hermesa – posłan´ca bogo´w, 

9 

Cz. Bartnik, op. cit.,s.14 

10 

Ibidem, s. 17. 


Krzysztof Rondoman´ski 

kto´remu jako personifikowanemu zapos´redniczeniu boskiej mowy przypisuje sie˛ 
wynalezienie je˛zyka i pisma – wywodzi sie˛ od „hermeneuin”, moz˙na traktowac´ 
jako oznake˛,z˙e pierwotnie hermeneutyka miała zapos´redniczac´ ich aspiracje do 
normatywnos´ci (wzgle˛dnie, w przypadku teologii do „dogmatycznos´ci”, a w przypadku literatury do „klasycznos´ci”) w odnos´nych tekstach. Było tak do pocza˛tko´w 
nowoz˙ytnos´ci11. 

Same wykładnie i teorie wykładni historycznie moz˙na wywies´c´ z dwo´ch 
tradycji: greckiej filozofii i teorii je˛zyka, kto´ra stała sie˛ podstawa˛ alegorycznego 
objas´niania teksto´w (np. Homera przez stoiko´w) oraz zorientowanej gło´wnie na 
dosłowny (literalny) sens z˙ydowskiej wykładni Biblii. 

Prekursorem poła˛czenia obu tradycji jest z˙yd z diaspory – Filon z Aleksandrii. 
Uwaz˙a on, z˙e dopiero ła˛czne uje˛cie obu płaszczyzn znaczenia prowadzi do 
adekwatnej wykładni. Bardziej systematyczne badania w perspektywie chrzes´cijan´
skiej pochodza˛ od Orygenesa („Peri Archon”, IV). Wyste˛puje tam analogia mie˛dzy 
budowa˛ człowieka (ciało, dusza, duch.), a budowa˛ tekstu (sens „somatyczny” 

– literalny{ciało}, sens „psychiczny” – moralny{dusza}, sens „pneumatyczny” 
– duchowy{duch}). Ten ostatni wg Orygenesa jest alegoryczny i stanowi istote˛ 
wykładni. Tertulian zas´ podkres´la znaczenie sensu literalnego, gdyz˙ chroni wg 
niego od herezji tak powszechnych w jego czasach. 
Dopiero sw

´w. Augustyn „De doctrina christiana” (ksie˛gi I-III) projektuje 
hermeneutyczna˛teorie,zgodnie,zkto´ra˛nalez˙y,codoznaku,rozro´z˙nic´ mie˛dzyjego 
odniesieniem do znaczenia konkretnego i odniesieniem do znaczenia „przenos´
nego”. Słowa sa˛ znakiem oznaczanej przez nie rzeczy, kto´ra zno´w sama jest 
znakiem kryja˛cej sie˛ za nia˛ niedos´wiadczalnej zmysłowo rzeczywistos´ci. Znaczenie 
konkretne jest przedmiotem nauki, a przenos´ne – wiary. 

Takie rozro´z˙nienie oraz augustyn´ska teoria znako´w dominowały całe s´redniowiecze. Dopiero protestantyzm uznał, z˙e nalez˙y odrzucic´ inspiracje˛ werbalna˛ sensu 
Biblii (znaczenie słowa na mocy autorytetu słowa) po to, aby słowo „uhistorycznic´” 
i zdemitologizowac´. 

Protestantyzm odkrył, z˙e to włas´nie techniczna (gramatyczna) budowa 
zdania moz˙e wyłuszczyc´ sens zdania przy spełnionym warunku, z˙e sens słowa 
musi byc´ precyzyjny i jednoznaczny. W XVII w. hermeneutyke˛ (jako nazwa 
pojawia sie˛ w tytule ksia˛z˙ki po raz pierwszy u J. C. Dannhauera, „Hermeneutica 
sacra sive methodus exponendarum sacrarum litterarum”, Strasburg 1654.), 
uprawia sie˛ przede wszystkim jako prace˛ historyczno-filozoficzna˛ (H. Grotius, 

J. Lightfoot, R. Simon, J. J. Wettstein), przy czym jedyna˛ norme˛ wykładni 
stanowi rozum12. 
11 

A. Veraart, R. Wimmer, Hermeneutyka, tłum. G. Sowin´ski, w: Woko´ł rozumienia. Studia i szkice 
z hermeneutyki, Krako´w 1993, s. 9. 
12 

Por. Cz. Bartnik, op. cit., s. 60. 


Koncepcja hermeneutyki... 

Techniczne aspekty rozwoju hermeneutyki uwypuklił wzorcowo Ch. Wolff, 
przy czym tworzy projekt uniwersalnej teorii wykładni jako cze˛s

´ci „logiki praktycznej”. Jednak hermeneutyka jako teoria wykładni, istotnie uwzgle˛dniaja˛ca 
ro´wniez˙ samego wykładaja˛cego, zaczyna sie˛ koncepcja˛ F. Schleiermachera. 

Swoja˛ koncepcje oparł on na idei „ducha” i „z˙ycia”. Hermeneutyke˛ nazywa 
„teoria˛ sztuki rozumienia je˛zykowego”, a jego rozwaz˙ania wychodza˛ od Biblii 
i teologii, aby dojs´c´ do „ogo´lnej teorii hermeneutyki – die allgemeine hermeneutik”. Je˛zyk ukazuje sie˛ w jego koncepcji wszelkim warunkiem rozumienia, 
aczkolwiek rozumienie ostatecznie wymyka sie˛ regułom s´cisłej logiki. 

U Schleiermachera podstawowa relacja hermeneutyczna, to wzajemna relacja 
podmioto´w ducha – autora i interpretatora. Fundamentem zas´ komunikacji ducho´w 
jest „duch obiektywny”, kto´ry daje rozumienie uniwersalne. 

Tym duchem miał byc´ „Duch S´
wie˛ty”, oraz kos´cio´ł chrzes´cijan´ski go´ruja˛cy nad 
uniwersalizmem rozumu ludzkiego. Kaz˙dy, wie˛c człowiek, rozumieja˛cy i interpretuja˛cy, ła˛czy sie˛ z Boskim Duchem Wszechs´wiata przez uczucia religijne, co 
jednak jest subiektywistyczne i grozi fałszywym poznaniem. 

Ale tej konsekwencji Schleiermacher jakby nie zauwaz˙ył. Naste˛pnie rozwina˛ł 
„koło hermeneutyczne” (die Zirkelbewegung) jako ruch kolisty i dialektyczny 
rozumienia jako takiego. „Rozumienie (pojmowanie) całos´ci zalez˙y od rozumienia 
poszczego´lnych cze˛s´ci, a jednoczes´nie warunkuje rozumienie owych poszczego´lnych 
cze˛s´ci”. 

Jest to stara reguła reformacyjna, mo´wia˛ca, z˙e poszczego´lne ksie˛gi biblijne sa˛ 
rozumiane w s´wietle całos´ci, a całos´c´ Biblii – w s´wietle jej cze˛s´ci. To koło 
hermeneutyczne jest dynamiczne, ruchome, przynosi cia˛gle cos´ nowego dla 
rozumienia13 ibe˛dzie przedmiotem coraz wnikliwszych analiz naste˛pco´w Schleiermachera. 

Kolejna˛ sprawa˛ w hermeneutyce Schleiermachera jest zasada intuicji, empatii 
(die Intuition, die Empathie), jest to kontakt wne˛trza miedzy autorem tekstu 
(mowy) a odbiorca˛, polegaja˛cy na uczestnictwie obu w jednym Duchu Two´rczym. 

Ma ta zasada swoja˛ racje˛ bytu, poniewaz˙ aby zrozumiec´ tekst poprawnie, trzeba 
sie˛ wczuc´ takz˙e w cały s´wiat kulturowy, duchowy, mentalny, literacki, religijny. Na 
tym polu dochodzi dopiero do całkowitego utoz˙samienia wne˛trza autora z wne˛trzem odbiorcy (interpretatora). Intuicje˛ wspiera tez˙ komparacja, czyli poro´wnanie 
przez˙yc´ własnych z innymi. 

Hermeneutyka wg Schleiermachera to sztuka ujmowania sensu, jest wie˛c nie 
tylko metodologia˛ (te˛ jakby zaniedbał), ale takz˙e „sztuka˛ rekonstrukcji duchowego 
sensu badania dyskursu”14, przy faktycznej ro´z˙nicy miedzy mys´la˛ aje˛zykiem 

13 

Ibidem, s. 62. 

14 

Ibidem, s. 63. 


Krzysztof Rondoman´ski 

i mie˛dzy mys´la˛ a podmiotem. Chodzi, bowiem o to jak „dotrzec´ do subiektywnos´ci 
tego, kto mo´wi z pominie˛ciem je˛zyka”15. 

Ricoeur zauwaz˙ył to, z˙e Schleiermacher skoncentrował swoje rozwaz˙ania na 
waz˙nej roli tego, co człowiek mo´wi o sobie, oraz na strukturze gramatycznej 
je˛zyka, kto´ry jest miejscem wspo´lnos´ci miedzy ludz´mi a duchem i z˙yciem. Je˛zyk 
pełni tu tylko role˛ medium odsłaniaja˛cego Ducha Uniwersalnego, w kto´rym 
uczestniczy ogo´ł ludzi ze wzgle˛du na wspo´lnos´c´je˛zyka. Mimo tego dla Schleiermachera to, co wspo´lne autorowi i odbiorcy, to tylko jest wyraz˙alne, a to, co typowe 
dla jednostki (geniusza), jest bezpos´rednio nieuchwytne. Ricoeur jednak dostrzegł 
doniosła˛role˛ Schleiermachera, poniewaz˙ on pierwszy sformułował ogo´lny problem 
interpretacji. 

W ocenie Ricoeura jest to osia˛gnie˛cie poro´wnywalne z tym, czego dokonał 
Kant w relacji do nauk przyrodniczych. „Zasługa Schleiermachera polega, wie˛c na 
postawieniu pytania o ogo´lne reguły rozumienia; pytanie takie lez˙ało u podstaw 
jego rozro´z˙nienia dwu form interpretacji: gramatycznej (wskazuje granice rozumienia 
w je˛zyku), poszukuja˛cej lingwistycznych ryso´w dyskursu wspo´lnych dla całej 
kultury”16, oraz drugiej – technicznej (ta zas´ dosie˛ga aktu mys´lenia wytwarzaja˛cego 
dyskurs), kto´ra – „zajmowac´ sie˛ miała tym, co jednostkowe, geniuszem, przekazem 
autorskim”17. 

Schleiermacher uznał, iz˙ tylko ten drugi rodzaj interpretacji jest celem hermeneutyki, jednak zauwaz˙ył prawie niewykonalnos´c´ tego zadania, gdyz˙ tekst 
zawsze narzuca swoje zasady gramatyczne, a te nie zawsze moga˛ oddac´ to, co autor 
chce wyrazic´. Ricoeur sam be˛dzie sie˛ borykał z tym problemem, a jego rozwia˛zanie 
(po´z´ny okres two´rczos´ci Ricoeura) i tak be˛dzie tylko wzgle˛dne. 

Kolejna˛ inspiracja˛ (jakby pro´ba˛ rozwia˛zania wspomnianego problemu) jest 
two´rczos´c´ Diltheya. Dla Ricoeura, to Dilthey jako pierwszy opracował problem 
w sposo´b systematyczny i nadał hermeneutyce wymiar epistemologiczny. Dilthey 
inspirował sie˛ Kantem, ale uznał, z˙e nauki o duchu, to nauki historyczne, sta˛d 
filologia i egzegeza to nauki pomocnicze historii. 

Dla Schleiermachera wymiar historyczny interpretacji był tylko waz˙ny, dla 
Diltheya był zasadniczy dla moz˙liwos´ci rozumienia jako takiego. Dilthey chciał do 
krytyk Kantowskich doła˛czyc´ „krytyke˛ rozumu historycznego” i jak zauwaz˙ył 
Ricoeur popełnił bła˛d, gdyz˙ wszystkie „krytyki” Kanta były z punktu ahistoryczne, 
bo dotyczyły abstrakcyjnych konstrukcji poznawczych obowia˛zuja˛cych „zawsze 
i wsze˛dzie”. 

15 

M. Drwie˛ga, op. cit., s. 31. 
16 K. Rosner, Paul Ricoeur – Filozoficzne z´ro´dła jego hermeneutyki, w: P. Ricoeur, Je˛zyk. Tekst. 
Interpretacja, pr. zbior. pod red. K. Rosner, wybo´r teksto´w i tłum. K. Rosner i P. Graff, Warszawa 1989, 

s. 35. 
17 

P. Ricoeur, Zadanie hermeneutyki, tłum. P. Graff, w: Je˛zyk. Tekst. Interpretacja, s. 197. 

Koncepcja hermeneutyki... 

Inaczej mo´wia˛c, chciał metody kantowskiego modelu nauk przyrodniczych 
przenies´c´ na nauki humanistyczne (społeczne). Nauki humanistyczne zas´ swoje 
metody wypracowuja˛ w toku z˙ywego dos´wiadczenia historycznie zmiennego. 
Przedmiotem tych nauk jest drugi człowiek (nierozpoznany przeciez˙ ostatecznie) 
i jego spsychologiczny paradygmat her

´wiat społeczny. Dilthey tworzy wie˛c 
meneutyki, podobnie jak Schleiermacher. 

Rozumienie innego jest wie˛c włas´ciwym celem hermeneutyki, a dokonac´ sie˛ to 
moz˙e poprzez interpretacje˛ znako´w uzewne˛trznianych i poprzez skutki owych 
uzewne˛trznien´ wobec innych. Co zatem jest wspo´lne dla obu autoro´w? Sa˛ to 
kategorie „z˙ycia” i „interpretacji” (rozumienia). 

Co wie˛cej, wyznaczaja˛ one to, co wspo´lne dla hermeneutyk romantycznych 
i wspo´łczesnych. Przez kategorie˛ z˙ycia rozumie Dilthey podmiot, kto´ry jest 
historycznie uwarunkowany, konkretny, zakorzeniony w z˙yciu, uzewne˛trzniaja˛cy 
poprzez znaki swego ducha, kto´ry to ma byc´ pochwycony w ponadhistorycznym 
horyzoncie interpretacji. 

Ricoeur zgadza sie˛ z takim podejs´ciem, jednak uzupełnia je. Pisze tak: „Dilthey 
doskonale uchwycił sedno problemu: to, z˙e z˙ycie pojmuje z˙ycie tylko przez 
mediacje˛, za pos´rednictwem jednostek znaczenia, kto´re wznosza˛ sie˛ powyz˙ej 
zmiennos´ci historycznej. Dilthey dostrzegł sposo´b przekraczania skon´czonos´ci bez 
wiedzy absolutnej – mianowicie przez interpretacje. (...) Aby jednak poda˛z˙ac´ 
tropem tego odkrycia, konieczne jest zerwanie wie˛zi mie˛dzy celem hermeneutyki 
a czysto psychologicznym poje˛ciem wnikania w cudze z˙ycie psychiczne. Trzeba 
odkrywac´ i objas´niac´ tekst nie w relacji do autora, lecz pod ka˛tem jego immanentnego 
znaczenia i rzeczywistos´ci, kto´ra˛ prezentuje i odsłania”18. 

Jednak poje˛cie „interpretacji” u Ricoeura ma inna˛ konotacje˛.Dilthey przezto 
poje˛cie okres´lał rozumienie jako metode˛ włas´ciwa˛ naukom o duchu, a przez 
wyjas´nianie – metode˛ nauk o przyrodzie. Ricoeur takiej opozycji nie podziela, 
gdyz˙uwaz˙a, z˙e te kategorie wzajemnie sie˛ implikuja˛,sa˛ wobec siebie komplementarne. „W toku interpretacji tekstu rozumienie nakierowane jest na 
rozpoznanie intencjonalnej jednos´ci dyskursu, a wyjas´nianie na analityczna˛ 
strukture˛tekstu”19. 

Inna˛ kwestia˛, kto´ra˛ uzupełnia (poszerza) Ricoeur pod wpływem Diltheya, jest 
koncepcja „znaczenia”. Dla Diltheya znaczenie zdania uzalez˙nione jest od jednostkowej, zwia˛zanej ze zdarzeniem mowy intencji wypowiadaja˛cego oraz jednorazowych okolicznos´ci pozaje˛zykowych tego wypowiedzenia. 

Ricoeur natomiast zakłada, z˙e jes´li zdaniu przysługuje ogo´lna powtarzalna 
intersubiektywnie rozpoznawalna struktura semantyczna, to stanowi ona niepsy

18 

P. Ricoeur, Zadanie hermeneutyki, s. 206. 
19 

K. Rosner, op. cit., s. 42. 

Krzysztof Rondoman´ski 

chologiczna˛, transcenduja˛ca˛ zdarzenie mowy zawartos´c´ semantyczna˛ zdania. Stanowi ona znaczenie samego zdania. 

Ricoeur jednoczes´nie podkres´la role˛ „referencji” (odniesienia do przedmiotu, 

o kto´rym traktuje dyskurs), kto´ra aktualizuje sie˛ w mowie (w uz˙yciu) lub dialogu, 
czytanym teks´cie, a kto´ra tylko potencjalnie „ukrywa sie˛” w systemie znakowym. 
Rozwo´j Ricoeura pod wpływem Diltheya jest wie˛c widoczny jako „nieoficjalna polemika” z pogla˛dami tego ostatniego. Kolejnym punktem odniesienia dla 
ewolucji mys´li Ricoeura sa˛ hermeneutycznie specyficzne analizy Martina Heideggera nad sposobem uje˛cia podmiotu jako takiego. 

Heideggera nazywa Ricoeur two´rca˛ hermeneutyki ontologicznej, kto´ra u podstaw jest antypsychologiczna, antyepistemologiczna. W uje˛ciu Ricoeura zwrot 
dokonany przez Heideggera (w hermeneutyce) polega na tym, iz˙ „zamiast pytac´: 
ska˛d wiemy?, pytamy teraz: jaki jest sposo´b bycia tego bytu, kto´ry istnieje tylko 
przez rozumienie?”20. 

Inaczej mo´wia˛c Heidegger w swojej analityce Dasein szuka ontologicznych 
warunko´w dla moz˙liwos´ci zapytania, kim jest człowiek w ogo´le? W „Sein und 
Zeit” pytanie o rozumienie traci pierwotny zwia˛zek z pytaniem o ludzka˛ ekspresje˛ 
w ogo´le. Pytac´ nalez˙y wie˛c o sens bycia. A pytanie to koncentruje sie˛ woko´ł 
Dasein, gdyz˙ Dasein jest „miejscem”, gdzie problematyka ta pojawia sie˛. Jest 
bytem rozumieja˛cym. 

Dla Ricoeura najwaz˙niejsze znaczenie ma to, z˙e w analizie Dasein przedrozumienie bycia okazuje sie˛ cze˛s´cia˛ samej jego struktury bycia. Przedrozumienie 
i rozumienie bycia (bycie-w-s´wiecie) antycypuje wszelkie rozumienie epistemologiczne „bycia-u-siebie”. 

Jes´li zas´ chodzi o tekst, to przedrozumienie (własny projekt sensu tekstu) jako 
kategoria hermeneutyczna dopiero po zrewidowaniu wste˛pnych „mnieman´”, samokontroli projekto´w przez interpretatora, ale nie ich likwidacji, moz˙e przejs´c´ 
w rozumienie, czyli przeje˛cie (Vernehmen) włas´ciwego sensu dyskursu. Rozumienie oznacza pozwolic´ tekstowi mo´wic´ samemu o sobie. Inaczej „rozumienie ma 
polegac´ na kontrolowaniu spontanicznych antycypacji sensu, co pozwoli tekstowi 
objawic´ sie˛ w swojej innos´ci”21. 

Dla Ricoeura hermeneutyka Heideggera to dylemat, bo nie sytuuje sie˛ ona 
w obszarze epistemologii, ale sprowadza wszelka˛ refleksje˛ do poziomu fundamentalnej refleksji nad ontologia˛, z kto´rej trudno przejs´c´ do innych nauk humanistycznych oraz innych hermeneutyk. Dla Ricoeura heideggerowskie rozumienie bycia, to 
nie sposo´b poznania, ale sposo´b bycia. Dla Ricoeura moz˙liwe jest rozwia˛zanie 
problemu wła˛czenia refleksji ontologicznej do własnej refleksji filozoficznej 
poprzez postawienie pytania: co to znaczy byc´ człowiekiem? 

20 

P. Ricoeur, Zadanie hermeneutyki, s. 207. 
21 

G. Woroniecka, Interakcja symboliczna a hermeneutyczna kategoria przedrozumienia, Warszawa 
1998, s. 53. 

Koncepcja hermeneutyki... 

Przez byc´ rozumie Ricoeur samozrozumienie przez obcowanie z tradycja˛ 
kulturowa˛, „przez interpretowanie znako´w, dzieł i teksto´w, w kto´re wpisane jest 
i dane nam do odszyfrowania dziedzictwo przeszłos´ci”22. Odszyfrowanie oznacza 
interpretacje˛,kto´ra dokonuje sie˛ przez zapos´redniczenie przez cudzy tekst. 

Proces ten wiedzie „od sensu sło´w do referencji, od znaczenia obiektywnego 
do przyswojenia go przez czytelnika, od semantyki do antropologii filozoficznej 
i ontologii. Czytelnik bowiem przyswaja sobie odniesienia tekstowe dopiero 
wtedy, gdy rozpoznaje prezentowana˛ przez tekst sytuacje˛ egzystencjalna˛ jako 
swoja˛ własna˛ sytuacje˛ i gdy dzie˛ki obcowaniu z tekstem – staje sie˛tym, czym 
prawdziwie jest”23. 

Czytelnik odkrywa czy jego bycie jest autentyczne jak chciał sam Heidegger. 
Takie rozwia˛zanie problemu jest wzgle˛dne, jednak pozwala Ricoeurowi uzgodnic´ 
swoje stanowisko z ogo´lniejsza˛ ontologia˛. 

Ujmuja˛crozwo´j zainteresowan´ metodologicznych Ricoeura, co w jego 
projekcie hermeneutyki stanowi „meritum”, nalez˙y przybliz˙yc´ osobe˛ Edmunda 
Husserla, jako tego, kto´ry niejako wskazał droge˛ Ricoeurowi w odkrywaniu 
fenomenu ludzkiej s´ci. Wiadoma˛ jest ˛,z˙e filozoficzne drogi 

´wiadomosrzeczaobydwu tych mys´licieli rozeszły sie˛ iz˙e Ricoeur ostatecznie tylko pod pewnymi 
warunkami gotowy był zgodzic´sie˛ co do niekto´rych sformułowan´Husserla, 
jednak ten ostatni był dla Ricoeura tym, kim był „Arystoteles dla s´w. Tomasza”. 
Był wie˛cmistrzemmys´lenia jako takiego. 

Husserl wprowadził Ricoeura w obszar perspektywicznej s´wiadomos´ci, kto´ra 
to konstytuuje wszelka˛ moz˙liwos´c´ rozumienia. Ricoeur zauwaz˙ył Husserla jako 
tego, kto´ry wykłada, jak i tego, kto´ry buduje teorie wykładni w obszarze 
fenomenologii. Jakie wie˛c zagadnienia zapoz˙yczone od Husserla inspiruja˛ Ricoeura do dalszych własnych poszukiwan´? 

Ricoeur zauwaz˙ył, z˙e teza o tzw. intencjonalnos´cijestswoistym osia˛gnie˛ciem fenomenologii na miare˛ czaso´w. Ricoeur uznał prymat s´wiadomos´ci 
czegos´nad samos´wiadomos´cia˛,mimo iz˙s´wiadomos´c´ przekracza siebie i kieruje 
sie˛ ku znaczeniu czegos´, zanim to znaczenie jest dane. To przekraczanie siebie 
przez s´wiadomos´c´ J. P. Sartre nazwał „eksplodowaniem” ku czemus´. 

Ricoeur uwaz˙a, z˙e poje˛cie znaczenia z˙adna˛ miara˛ nie zakłada jakoby 
s´wiadomos´c´ (transcendentalna) kontrolowała znaczenie, ku kto´remu sie˛ kieruje. 
Uwaz˙a wre˛cz odwrotnie, z˙e fenomenologia powinna po´js´c´ kutezie opierwszen´stwie znaczenia nad samos´wiadomos´cia˛.Taka˛ droge˛ obierze on sam. 

Natomiast Husserlowi zarzuci idealizm, polegaja˛cy na przyje˛ciu załoz˙enia, 
z˙e s´wiadomos´c´ to byt immanentny, bezpos´rednio dany. Ricoeur uzna takie 
załoz˙enie za typowy bła˛d pokartezjan´skiej filozofii cogito. 

22 

P. Ricoeur, Zadanie hermeneutyki, s. 222. 
23 

K. Rosner, op. cit., s. 54-55. 

Krzysztof Rondoman´ski 

Przyzna raczej racje˛ Heideggerowi, gdy ten mo´wi, z˙e Dasein moz˙e stac´ sie˛ 
soba˛ tylko poprzez rewizje˛ samos´wiadomos´ci nieautentycznej i tylko po uprzednim 
rozpoznaniu znaczenia bycia w s´wiecie. „Dla Husserla – twierdzi Ricoeur 

– samowiedza jest niepodwaz˙alna i stanowi fundament wszelkiej wiedzy o rzeczach”
24. Ta samowiedza dla Ricoeura staje sie˛ czysta˛ egologia˛. 
Hermeneutyka Ricoeura wyrasta wie˛c jakby w opozycji do Husserlowskiego 
w gruncie rzeczy pokartezjan´skiego paradygmatu relacji s´wiadomos´c´ – znaczenie. 
Takie stanowisko Ricoeura be˛dzie przyczynkiem do projektu antropologii w Ricoeurowskiej hermeneutyce, poniewaz˙ człowiek nie osia˛ga samozrozumienia bezpos´rednio, ale za pos´rednictwem rozumienia swych wytworo´w kulturowych na drodze 
ich rozumienia i interpretacji. 

Hermeneutyka ma wie˛c proponowac´ uczynienie z aktu s´wiadomos´ci finalnej 
a nie wyjs´ciowej kategorii teorii rozumienia w ogo´le. Subiektywnos´c´ ma za zadanie 
raczej wien´czyc´ proces rozumienia a nie go inicjowac´. Podobny zarzut wysuna˛ł 
Ricoeur wobec Kanta, zarzucaja˛c mu, iz˙, podkres´laja˛c znaczenie apriorycznych 
transcendentalnych kategorii poznawczych w podmiocie empirycznym, zagubił to, 
co niepowtarzalne dla jednostkowego podmiotu. Tym samym wie˛c wykreował 
ahistoryczny podmiot „ja trancendentalne”, kto´re nie uwzgle˛dnia specyfiki znaczen´ 
s´wiata zewne˛trznego w danym okresie historycznym, tym bardziej z˙e owe znaczenia zawieraja˛ tres´c´ bogatsza˛ niz˙ mogłyby uja˛c´ to owe kategorie poznawcze. 

Zadania hermeneutyki 

Refleksje˛ nad Ricoeurowska˛ wizja˛ hermeneutyki nalez˙y rozpocza˛c´ od przybliz˙enia kategorii: „rozumienia”, oraz tzw. „koła hermeneutycznego”, jako poje˛c´ 
centralnych dla mys´li hermeneutycznej. 

Rozumienie jako kategoria hermeneutyczna jest zasadniczym i trudnym, bo 
wieloznacznym (polisemicznym) terminem. Rozumienie obejmuje wiele czynnos´ci 
umysłowych,kto´retosa˛owegorozumienia elementami składowymi.Oznacza to,iz˙ 
rozumiec´ znaczy: obejmowac´ cos´ rozumem, przenikac´ nim rzecz lub zjawisko, 
chwytac´ umysłem przyczyny i zwia˛zki, odkrywac´ relacje˛, wycia˛gac´ istote˛ danej 
sprawy, ujmowac´ sens, poszerzac´ poznanie przedmiotu lub podmiotu, znac´ mechanizmy działania czegos´, umiec´ posługiwac´ sie˛ czyms´. 

Mo´wia˛c całos´ciowo „rozumiec´”, to znaczy wnikac´ w rzecz, osobe˛, zjawisko, 
wykryc´ zwia˛zki z innymi bytami, umiec´ wycia˛gna˛c´ wszystkie wnioski (o czyms´, 
kims´) oraz formułowac´ odpowiednie (adekwatne do rozpoznanego bytu) słowa, 
zdania, sa˛dy. W hermeneutyce, jak i w je˛zyku potocznym „rozumienie oznacza 

Ibidem, s. 15. 


Koncepcja hermeneutyki... 

wnikanie umysłowe i osobowe w rzeczywistos´c´ realna˛, formalna˛, intencjonalna˛ 
i idealna˛”25. 

Istotnym jednak elementem „rozumienia” jest rozumowanie, czyli moz˙liwie 
adekwatne uchwycenie racji stoja˛cych za czyms´, to jest szukanie na podstawie 
danego sa˛du (zdania) innego sa˛du (zdania) jako formalnego naste˛pnika. 

To szukanie jest celem rozumowania na zasadzie wynikania. Obok „rozumienia” pojawia sie˛ podkategoria „pojmowania”, jednak nie przyje˛ła sie˛ ona na stałe 
w hermeneutyce, bo o ile rozumienie oznacza mys´lenie racjonalne, to pojmowanie 
oznacza bezpos´rednie uje˛cie istoty w sposo´b intuicyjny i abstrakcyjny bez procesu 
rozumowania. Aczkolwiek sam Ricoeur uz˙ywa tych termino´w zamiennie. 

Kolejna˛ rzecza˛, o kto´rej trzeba wspomniec´, jest relacja „rozumienie” a „interpretacja”. Wspo´łczes´nie wg Cz. Bartnika zarysowały sie˛ trzy stanowiska w tej 
kwestii. Po pierwsze, z˙e „interpretacja jest dopiero droga˛do rozumienia (E. Betti), 
po drugie, z˙e interpretacja jest rezultatem i je˛zykowa˛ artykulacja˛ rozumienia 

(J. Kmith), oraz po trzecie, z˙e interpretacja to rozwinie˛cie i pogłe˛bienie rozumienia 
(H. G. Gadamer, E. Coreth)”.26 
Niemniej od XIX w. hermeneutyka jako teoria wykładni, „przesuwa sie˛” coraz 
bardziej od „rozumienia” ku „interpretacji”, definiowanej jako wzgle˛dnie pełny 
opis danej rzeczywistos´ci lub wypowiedzi (tekstu), objas´nianie tej rzeczywistos´ci, 
domniemanie jej podstawowych tres´ci (znaczen´). Zawiera sie˛ tu ro´wniez˙ ocena 
krytyczna, dopełnienie przez odniesienie do całos´ci przedmiotu i posiadanej wiedzy 
oraz wycia˛ganie wniosko´w praktycznych. 

Jednak rozumienie jest warunkiem sine qua non całego procesu. „Interpretacja”, jako pod kategoria „rozumienia”, ma na celu wyłuszczenie sensu jako 
nieformalnego znaczenia daja˛cego sie˛ wyrazic´sa˛dem. Nieformalne – oznacza 
ro´z˙ne od strukturalnego uje˛cia wg C. Levy-Strausa. Jednak o´w sens moz˙e jawic´ sie˛ 
jako obiektywny (racja, zasada, wartos´c´) oraz jako subiektywny (s´wiadomos´c´, 
poznanie, pogla˛d, przekonanie). 

Naste˛pnie sens jawi sie˛ w aspekcie przedmiotowym jako: idea, oddanie 
przedmiotu znaku, dalej jako oznaczenie zbioru cech przedmiotu, jako realna 
podstawa wartos´ci lub jako odpowiednie do wymagan´ uje˛cie rzeczy. Sens w znaczeniu podmiotowym, to zgodnos´c´ ze zdrowym rozsa˛dkiem, stan osobowy, 
w kto´rym człowiek czuje sie˛ zrealizowany z˙yciowo. 

Istota˛ „rozumienia” jest wie˛c rozpoznanie sensu znaku, wyrazu, zdania, 
zdarzenia, wypowiedzi i wreszcie tekstu poprzez interpretacje˛. Historycznie ujmuja˛c, kategoria „rozumienia” była ro´z˙norako ujmowana. 

I tak s´w. Augustyn uwaz˙ał rozumienie za odpowiednie zlanie sie˛ s´wiatła rzeczy 
lub idei ze s´wiatłem umysłu, czyli powro´t duszy do s´wiatłos´ci idei. S´
w. Tomasz 

25 

Cz. Bartnik, op. cit., s. 166. 

26 

Ibidem, s. 168. 


Krzysztof Rondoman´ski 

z Akwinu uznał rozumienie za rozbłys´niecie umysłu ludzkiego w zetknie˛ciu 
z bytem (lumen rationis), mistrz Eckhart ujmował rozumienie jako s´wiatło umysłu 
duchowego, uzdalniaja˛ce do wnikania w boski wymiar rzeczy i porza˛dek byto´w. 
Wte˛ mys´l poszli Boehme, Spinoza, Fichte, Hegel. 

Dopiero Schleiermacher, jako two´rca całej „Kunst des Verstehens”, uznał, z˙e 
rozumienie „jest to przeniesienie sie˛ odbiorcy je˛zyka w osobe˛ autora i „wz˙ycie sie˛” 
wen´ na zasadzie toz˙samos´ci z˙ycia”27. 

Dilthey natomiast uwaz˙ał, z˙e rozumienie, to wniknie˛cie sił umysłowych 
w obiekt. Marksizm ujmuje rozumienie jako proste odbicie rzeczy materialnej 
w zwierciadle s´wiadomos´ci fizycznej (pochodna teorii Demokryta). Behawioryzm 
amerykan´ski rozumienie ujmuje w prostej kategorii bodz´ca i organiczno-psychicznej reakcji na ten bodziec. Fenomenologia widzi rozumienie jako uje˛cie warstwy 
eidetycznej przez s´wiadomos´c´ bezpos´rednia˛, egzystencjalizm – jako rozjas´nianie 
sie˛ bytu ludzkiego we własnej s´wiadomos´ci. Mys´l analityczna (angielska) widzi 
rozumienie jako ujes´ci ludzkiej w strukturze logicznej.

˛zykowienie ´wiadomos

H. Rickert widział istote˛ rozumienia w percepcji realnej wartos´ci, H.G. Gadamer 
zas´ uwaz˙ał, z˙e rozumienie, to stawanie sie˛ istnienia człowieczego sensem historii, 
wje˛zyku, w pragmatyce, a konkretnie, to „stopienie sie˛ horyzonto´w rozumieniowych” nadawcy i odbiorcy. 
Inaczej mo´wia˛c, u Gadamera rozumienie wia˛z˙e sie˛ z bytem ludzkim, tak jak 
u Heideggera jest sposobem „Bycia – w – S´
wiecie”. Jednak, co waz˙niejsze, 
rozumienie jest poznaniem maja˛cym na celu porozumienie w dialogu z obecna˛ 
i przeszła˛ tradycja˛ poprzez je˛zyk. Owo porozumienie dokonuje sie˛ poprzez 
załoz˙enie, z˙e „kaz˙de rozumienie jest na pierwszym miejscu zrozumieniem rzeczy, 
a dopiero wto´rnie wyro´z˙nieniem i zrozumieniem czyjejs´ opinii na jej temat”28. 

Owa˛ rzecza˛, o jaka˛ chodzi Gadamerowi, jest uczestnictwo we wspo´lnym 
sensie, jaki prezentuje tekst. Tekstem moz˙e byc´ historia, wytwory sztuki artystycznej, ekspresje je˛zykowe a nie tylko literackie, jak chce Ricoeur. Dalej dla Gadamera 
rozumienie jest procesem samo w sobie, a jednoczes´nie „rozumienie musi byc´ 
pomys´lane jako cze˛s´c´ procesu realizowania sie˛ sensu, w kto´rym tworzy sie˛ 
i znajduje swe wypełnienie sens wszystkich wypowiedzi sztuki i całej pozostałej 
tradycji”29. 

Sta˛d rozumienie jest projektowaniem sensu np. całos´ci dziejo´w przez wykorzystanie dotychczasowego rozumienia jako przedrozumienia (w tym przedsa˛du), czyli 
wste˛pnego projektu. Owe projekty sensu moga˛ byc´ rewidowane, jes´li ich antycypacja nie uwzgle˛dnia kolejnych nowych projekto´w, kto´re wyłaniaja˛ sie˛ w dalszym 
poznaniu pewnej całos´ci, sta˛d „opracowanie trafnych, adekwatnych do rzeczy 

27 

Ibidem, s. 175. 

28 

A. Bronk, Rozumienie. Dzieje. Je˛zyk, Lublin 1982. s. 152. 
29 

Ibidem, s. 153. 


Koncepcja hermeneutyki... 

projekto´w, kto´re jako projekty sa˛ antycypacjami do potwierdzenia dopiero „na 
rzeczach” jest stałym zadaniem rozumienia”30. 

A jak prezentuje kategorie˛ rozumienia sam Ricoeur? Pocza˛tkowo u Ricoeura 
obserwowac´ moz˙na zainteresowanie symbolem i mitem jako strukturami mys´lenia 
fenomenalnego. Jednak takie podejs´cie dokonywało sie˛ u niego w obszarze 
fenomenologii, czyli w opisaniu fenomeno´w s´wiadomos´ci. 

Dopiero po napisaniu „Symboliki zła” (1960) Ricoeur przenosi punkt cie˛z˙kos´ci 
rozwaz˙an´ na interpretacje˛ samego symbolu. Nie zarzuca on jednak fenomenologii, 
ale ja˛ modyfikuje. Tak wie˛c fenomen zła czy winy zacza˛ł badac´ przez pos´rednictwo 
samej interpretacji symboli zła w kulturze. 

Obszarem badania staje sie˛ wie˛cje˛zyk symboli, gdyz˙ symbol, to wyraz˙enie 
je˛zykowe (ale i nie tylko je˛zykowe) o podwo´jnym znaczeniu. Jedno znaczenie jest 
dane wprost, drugie jest ukryte. Za pomoca˛ je˛zyka symboli czy mitu człowiek 
ustanawia siebie w relacji do jakiejs´ podstawowej rzeczywistos´ci. 

Cały wie˛c obszar wyraz˙en´ o podwo´jnym znaczeniu ła˛czy sie˛ ze sposobem ich 
rozumienia. Sposo´b rozumienia nazywa sie˛ interpretacja˛. Interpretowac´, to rozumiec´ podwo´jne znaczenie. Interpretacja jest czynnos´cia˛ rozumienia zmierzaja˛ca˛ do 
rozszyfrowania symboli. Rozumienie, to przejs´cie od sensu jawnego do ukrytego. 
Sta˛d Ricoeur pisze: „Nie istnieje symbol, kto´ry wzbudza rozumienie bez jakiejkolwiek 
interpretacji,... (...), rozumienie wyznacza ruch przebiegaja˛cy od z˙ycia 
w symbolach ku mys´li mys´lanej w oparciu o symbole”31. 

Inaczej ma sie˛ sprawa z tekstem. O ile symbol daje do mys´lenia, tzn. tworzy 
przez to moz˙liwos´c´ konkuruja˛cych ze soba˛ interpretacji, o tyle teoria tekstu, jako 
centralne zagadnienie po´z´nej wersji filozofii Ricoeura, ma byc´ modelowym 
przykładem komunikacji na dystans. O´ w dystans w uje˛ciu Ricoeura objawia 
historycznos´c´ jako podstawowe dos´wiadczenie człowieka. Jednoczes´nie teoria 
tekstu w jego uje˛ciu rozwia˛zuje podstawowa˛ kwestie˛ metodologiczna˛, czyli relacje˛ 
rozumienie – wyjas´nianie, a kto´ra od czaso´w romantyzmu niemieckiego wywołuje 
wiele polemik. Tak wie˛c Ricoeur wyro´z˙nia pie˛c´ moduso´w okres´laja˛cych tekst jako 
dyskurs. 

1. Dyskurs jako je˛zyk. Dyskurs jest, wie˛c dialektyka˛ zdarzenia i znaczenia. 
„Zdarzenie jest przyjs´ciem s´wiata do je˛zyka za pos´rednictwem dyskursu”32.Je˛zyk 
jest tu jednak mowa˛ z˙ywa˛ (parole), a nie systemem (langue). Ricoeur opiera sie˛ tu 
na rozro´z˙nieniu F. Saussure’a. Dla dyskursu podstawowa˛ jednostka˛ jest zdanie 
(phrase). Znaczenie jest tym, co otwiera zdanie na innych i co moz˙e byc´ 
przenoszone. Jest to cos´ trwałego. 
30 

H. G. Gadamer, Prawda i metoda, tłum. B. Baran, Krako´w 1993. s. 257. 
31 

P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna I, s. 35. 
32 

P. Ricoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu,w: Je˛zyk. Tekst. Interpretacja, s. 228. 

Krzysztof Rondoman´ski 

2. Dyskurs jako dzieło – dzieło literackie ustrukturowane. Posiada trzy cechy: 
po pierwsze jest sekwencja˛ dłuz˙sza˛ niz˙ zdanie; po drugie jest kompozycja˛, czyni 
z dyskursu opowiadanie, poemat, esej; po trzecie – dzieło ma postac´ jednostkowa˛, 
wyro´z˙niaja˛ca˛sie˛ przez styl. Przynalez˙y gatunkowo, ale jest indywidualnym stylem. 
3. Dyskurs jest okres´lony w stosunkach mowy do pisma. Dyskurs jako mowa 
utrwala sie˛, schrania sie˛ w pis´mie. Pismo uniezalez˙nia tekst od autora. Tekst mo´wi 
sam. W tej perspektywie dystans nabiera pozytywnos´ci, gdyz˙ stwarza moz˙liwos´c´by 
to, co Gadamer nazwał „ sprawa˛ tekstu”, nie zostało ograniczone do skon´czonego 
horyzontu intencji autora. 
4. Tekst jako dyskurs denotuje „s´wiat tekstu”, wskazuje, wie˛c na „referencje”. 
Referencja odro´z˙nia dyskurs od je˛zyka jako systemu. To, co nalez˙y zinterpretowac´, 
stanowi „propozycje˛ s
´wiata”. 

5. Dyskurs jako medium samorozumienia. Czytelnik moz˙e zrozumiec´ siebie 
poprzez dystans i „przyswojenie”. „Dzie˛ki efektowi dystansu wytworzonemu przez 
pismo, przyswojenie nie ma z˙adnego ze znamion uczuciowego pokrewien´stwa 
z intencja˛ autora. Przyswojenie jest pojmowaniem przez dystans i na dystans”33. 
Rozumiemy siebie nie wprost, ale w obcowaniu z dziełami kultury pis´miennej. 

Ricoeur nie podziela Dilthejowskiej opozycji rozumienie – wyjas´nianie, kto´re 
ten ostatni zarezerwował rozdzielnie dla nauk o duchu (rozumienie) i nauk 
przyrodniczych (wyjas´nianie), a kto´ra˛ Ricoeur postrzega jako swoista˛ dialektyke˛. 

Pisze on tak: „tak jak dialektyka zdarzenia i znaczenia zawarta jest tylko 
implicite i pozostaje trudna do rozpoznania w dyskursie mo´wionym, tak i dialektyka 
wyjas´niania i rozumienia jest włas´ciwie nie do wykrycia w sytuacji dialogicznej, 
kto´ra˛ nazywamy rozmowa˛. Wyjas´niamy cos´ komus´, aby to zrozumiał. I to, co 
zrozumiał, moz˙e on z kolei wyjas´nic´ komus´ trzeciemu. Tak, wie˛c rozumienie 
i wyjas´nianie w dialogu zazwyczaj splataja˛ sie˛ i przechodza˛ w siebie nawzajem. 
Niemniej jednak zakładam, z˙e jes´li w procesie wyjas´niania eksplikujemy i rozwijamy 
szereg sa˛do´w i znaczen´, to w toku rozumienia wia˛z˙emy i ujmujemy w całos´c´ 
łan´cuch znaczen´ cza˛stkowych w jednym akcie syntezy”34. 

Jes´li zas´ chodzi o tekst jako dzieło pisane, rozumienie wyłania sie˛ za 
pos´rednictwem wyjas´niania zakodowanych znako´w danego je˛zyka jako systemu. 
Dla Ricoeura najlepszym tego zapos´redniczenia przykładem jest analiza strukturalna opowiadania, gdzie wyjas´nianie kodu narracyjnego zakłada przeciez˙ juz˙ jakies´ 
rozumienie. 

W hermeneutyce zachodzi kolejne zjawisko, kto´re Niemcy nazwali „kołem 
rozumienia” lub „kre˛giem rozumienia” (Der Kreis oder Zirkel des Verstehens). To 
zjawisko jest raczej kategoria˛ poznawcza˛. Stajemy wie˛c wobec problemu, kto´ry 
moz˙na, moz˙liwie najkro´cej, przedstawic´ naste˛puja˛co: rozumienie czegos´ nie 

33 

Ibidem, s. 243. 

34 

P. Ricoeur, Wyjas´nianie i rozumienie, tłum. K. Rosner, w: Je˛zyk. Tekst. Interpretacja, s. 157. 

Koncepcja hermeneutyki... 

dokonuje sie˛ w pro´z˙ni rozumieniowej, ale wymaga jakiegos´ rozumienia juz˙ 
uprzedniego, czyli jedno rozumienie domaga sie˛ innych rozumien´. W rezultacie 
kaz˙de rozumienie jest „diadyczne”, przypomina elipse˛ w dwo´ch centrach zwrotnie 
sprze˛z˙onych. 

Hermeneutycy wyro´z˙niaja˛ rozmaite „koła”, po kto´rych rozumienie posuwa sie˛ 
ruchem wahadłowym od bieguna do bieguna: podstawa˛ rozumienia całos´ci musi 
byc´ ´ł, a podstawa˛ rozumienia ´łu całos´ ´ł, ˛s´

szczegoszczego´c(szczego´ł-ogocze´ccałos´c´, pytanie-odpowiedz´, zdanie-utwo´r itd.). 

Z czasem w hermeneutyce niemieckiej problematyke˛ sprze˛z˙enia dialektycznego w fenomenie rozumienia sprowadzono zasadniczo za Heideggerem do jednej 
postaci: przedrozumienie-rozumienie. Gadamer uz˙ył terminu przedsa˛d, kto´ry formułuje analogiczny problem. Chodzi o to, iz˙ koło hermeneutyczne u Heideggera 
jest prawomocne i sensowne w analityce Dasein, jako koło rzeczywiste, gdyz˙ 
w obszarze epistemologii zachodzi pewna sprzecznos´c´. I tak w naukach humanistycznych podmiot i przedmiot zakładaja˛ sie˛ nawzajem. Podmiot wnosi sam siebie 
do wiedzy o przedmiocie, z kolei zas´ jego własna subiektywnos´c´ jest determinowana przez moc, jaka˛ miał nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zacza˛ł 
go poznawac´. 

U Heideggera zas´ jest realne koło, tyle z˙e koło owo ma charakter ontyczny 
a nie epistemologiczny. Byt przedmiotowy „rozjas´nia sie˛”, dochodzi do cza˛stkowego „samorozumienia sie˛” w bycie ludzkim „tu i teraz” (das Dasein), kto´ry jest 
rozumieja˛cym bytowaniem w s´wiecie. Rozumiany jest nie sens, lecz byt realny 
„das Seiende”. Tak wie˛c kra˛g hermeneutyczny realizuje sie˛ w byciu „das Sein”. 
Konkretny byt ludzki (das Dasein) daje konkretne zrozumienie bytowi realnemu 
(das Seiende), a ten z kolei jest sensem egzystencji człowieka. Das Sein to 
przedrozumienie, a das Seiende to rozumienie. Ricoeur nie kwestionuje poprawnos´ci takiego mys´lenia, ale wie, z˙e z ontologii Heideggera nie ma przejs´cia do 
epistemologii, skoro das Dasein jest tylko bytem ws´ro´d byto´w. W hermeneutycznej 
egzegezie przedrozumienie-rozumienie nie tworza˛ błe˛dnego koła (circulus vitiosus), 
gdyz˙ „przedrozumienie nie jest przesłanka˛ rozumienia, ani nie szuka potwierdzenia 
(aczkolwiek moz˙e), lecz stanowi warunek moz˙liwos´ci zaistnienia rozumienia. 
Na zasadzie otwartos´ci przedrozumienia nowe poznanie – ubogaca lub koryguje 
przedrozumienie. Nowa tres´c´ modyfikuja˛c przedrozumienie, z kolei przyczynia sie˛ 
do lepszego poznania dalszych nowych tres´ci”35. Powstaje ruch przedrozumienie-rozumienie, kto´ry porusza sie˛ nie po kole, a raczej po spirali, gdzie jeden element 
zakłada drugi. 

Jakie zadanie stawia Ricoeur przed hermeneutyka˛? Pisze tak: „hermeneutyka 
jest to teoria operacji rozumienia w ich odniesieniu do interpretacji tekstu. Moja˛ 
idea˛ przewodnia˛ be˛dzie aktualizacja dyskursu jako tekstu”36. 

35 

Cz. Bartnik, op. cit., s. 195. 

36 

P. Ricoeur, Zadanie hermeneutyki, s. 191. 

Krzysztof Rondoman´ski 

Punktem wyjs´cia do okres´lenia zadan´ hermeneutyki staje sie˛ to, co u Gadamera 
nazywa sie˛ „sprawa˛ tekstu”, a jawi sie˛ jako opozycja mie˛dzy dystansem (efektem 
alienuja˛cej obcos´ci) a przyswojeniem. Jednak bardziej podstawowe zadanie, to wg 
Ricoeura wykazanie wzajemnego uwarunkowania i komplementarnos´ci iluzorycznej opozycji wyjas´nianie-rozumienie. Ricoeurowi chodzi o hermeneutyke˛ nie tylko 
w wymiarze epistemologicznym, ale i ontologicznym zarazem, aby była ona 
naukowa i radykalna, czyli podstawowa. Kategoria rozumienia musi przestac´ byc´ 
odmiana˛ „ja wiem”, a ma stac´ sie˛ „jestem” w relacji do teksto´w kultury. 

Hermeneutyka ma byc´ wielka˛ aktualizacja˛ dyskursu jako tekstu, dokładniej 
teksto´w kultury. Chodzi o to, jak odzyskac´„z˙ywa˛ mowe˛” tekstu z przeszłos´ci 
i teraz´niejszos´ci. O ile rozwaz˙ania Scheiermachera i Diltheya miały charakter 
epistemologiczny, gdyz˙ chodziło o uje˛cie cudzego ducha przez mediacje˛ obiektywnych znako´w, o tyle Heidegger i Gadamer dra˛z˙yli głe˛biej, by wydobyc´ uwarunkowania ontologiczne i horyzontu historycznego. Ricoeur pisze o tym tak: „Jes´li 
moglis´my okres´lic´ pierwsza˛da˛z˙nos´c´, od hermeneutyk cza˛stkowych do hermeneutyki 
ogo´lnej (Schleiermacher, Dilthey), jako rewolucje˛ kopernikan´ska˛, to ro´wnie doniosły 
jest drugi przewro´t kopernikan´ski, poniewaz˙ podporza˛dkowuje on pytanie 

o metode˛, kro´lestwu ontologii fundamentalnej. Nie powinnis´my, wie˛c oczekiwac´, od 
Heideggera ani od Gadamera doskonalenia problematyki metodologicznej. Przeciwnie 
stoimy wobec nowego pytania. Zamiast pytac´ „ska˛d wiemy?, pytamy, jaki 
jest sposo´b bycia bytu, kto´ry istnieje tylko przez rozumienie?”37. 
Tak wie˛c epistemologia i ontologia musza˛ byc´ w analogicznej wg Ricoeura 
dialektyce jak wyjas´nianie-rozumienie, gdyz˙z˙adna z nich oddzielnie nie moz˙e 
fundowac´ hermeneutyki ogo´lnej. Na czym ma polegac´ owa aktualizacja dyskursu jako 
tekstu. Według Ricoeura ma byc´ swoistym przekroczeniem dialektyki dystansprzyswojenie, aby tekst mo´gł mo´wic´sam o sobie kaz˙demu, kto posiadł sztuke˛ czytania. 

Poje˛cie dystansu jest wg Gadamera skandalem w naukach humanistycznych, 
gdyz˙da˛z˙a˛c do obiektywizacji cia˛gle sa˛ kontra historycyzmowi (jest to jednak 
ukryte w metodologii tych nauk). Gadamer uwaz˙a, iz˙ owa alienacja przebiega 
w trzech dos´wiadczeniach hermeneutycznych: estetyce, s´wiadomos´ci historycznej, 
je˛zyku. Gadamer chce powrotu do refleksji nad metodologia˛ z ontologii, aby te˛ 
ostatnia˛ wtłoczyc´ jednak w historyczny horyzont. Ricoeur zgadza sie˛ z Gadamerem, iz˙je˛zyk, kto´rym tylko jako narze˛dziem posługuja˛c sie˛, moz˙emy łatwo 
manipulowac´ historia˛. Cze˛sto ze szkoda˛ dla niej samej. Ale dla Ricoeura waz˙niejsze od gadamerowskiego pojmowania je˛zyka jako dialogu jest pismo jako tekst 
autonomiczny. „Sprawa tekstu”, to aktualizacja dyskursu przez przyswojenie, kto´re 
jest aktem uzupełniaja˛cym przejmowanie znaczenia. „Celem wszelkiej hermeneutyki 
jest zwalczac´ dystans kulturowy i historyczne wyobcowanie”38. 

37 

Ibidem, s. 209. 

38 

P. Ricoeur, Przyswojenie, tłum. P. Graff, w: Je˛zyk. Tekst. Interpretacja, s. 277. 

Koncepcja hermeneutyki... 

Koncepcje hermeneutyki jako dialogu z tradycja˛ hermeneutyczna˛ w uje˛ciu Paula Ricoeura 

Streszczenie 

Celem niniejszej pracy jest ukazanie sposobo´w rozumienia hermeneutyki przez Paula Ricoeura. 
Nakres´lony został tutaj kierunek poszukiwan´ oraz pro´by przezwycie˛z˙enia dialektycznych opozycji dla 
poje˛c´ centralnych w hermeneutyce, takich jak: rozumienie-wyjas´nianie, dystans-przyswojenie tekstu, 
ahistorycznos´c´ dyskursu-aktualizacja dyskursu. 

Ricoeur, jako wielki hermeneuta XX wieku, stawia przed hermeneutyka˛ zadanie polegaja˛ce na 
pro´bie niwelowania opozycji epistemologa-ontologa poprzez wskazanie moz˙liwos´ci kategorii, kto´re 
w dyskursie (jako metodzie interpretacji) implikuja˛ sie˛ we wspo´lnym horyzoncie tekstu jako tego, co 
mo´wi samo przez sie˛. 

Słowa kluczowe: rozumienie, dystans, znaczenie, wyjas´nianie. 

Principles of Hermeneutics in Discourse with Hermeneutical Tradition 
as Interpreted by Paul Ricoeur 

Abstract 

The author of the article aims at presenting Paul Ricoeur’s approach to understanding hermeneutics. The main domain here is the direction of the quest for understanding and the ways of 
overcoming dialectic oppositions to basic concepts hermeneutics deals with, such as: understanding 

– interpreting, distance – acquisition of a text, ahistorical aspects of discourse and discourse 
actualization. 
As one the key thinkers of XX century hermeneutics, Ricoeur challenges hermeneutics to withdraw 
the opposition: epistemologist – ontologist by means of emphasizing the existence of categories, which 
in discourse (approached as a method of interpretation) are implied within the inherent meaning of a text 
as such. 

Key words: understanding, discourse, meaning, understanding. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Andrzej Szymczyk 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

Teoria ewolucji a teoria wiedzy 

Pocza˛tki stosowania idei darwinowskich w refleksji dotycza˛cej natury wiedzy 
naukowej sie˛gaja˛ juz˙ XIX wieku. Teza, z˙e walka alternatywnych pogla˛do´w ma 
takz˙e decyduja˛ce znaczenie dla nauki, została wprowadzona przez Macha („Erkenntnis und Irrtum”) i Bolzmanna („Popularwissenschaftlische Vorlesungen”). Taki 
pogla˛d pojawia sie˛ takz˙e u Bergsona i Nietzschego1. W XX w. teoria ewolucji 
została szeroko wykorzystana w filozoficznej refleksji nad nauka˛, kto´rej dokonał 
Karl R. Popper. To nawia˛zanie do teorii ewolucji widoczne jest w dwo´ch gło´wnych 
aspektach Popperowskiej teorii wiedzy. 

Po pierwsze, przejawiaja˛ca sie˛ w działalnos´ci naukowej racjonalnos´c´ jest 

– według Poppera – narze˛dziem lepszego dostosowania sie˛ do zamieszkiwanego 
s´rodowiska, co w konsekwencji sprzyja przetrwaniu osoby nia˛ obdarzonej. Nauka 
powstaje zatem jako skutek doboru naturalnego, kto´ry, działaja˛c na poszczego´lnych 
jednostkach, faworyzuje hipotezy sprzyjaja˛ce osobnikom funkcjonuja˛cym na ich 
podstawie w s´rodowisku. Jak to uje˛ła Elz˙bieta Kałuszyn´ska: „Nauka rodzi sie˛ 
w historycznym procesie walki o przetrwanie gatunku homo sapiens, wyrasta 
z praktycznej działalnos´ci i jest z nia˛ spleciona w sposo´b nierozerwalny”2. Taki 
sposo´b wyjas´nienia okres´lany jest mianem ewolucjonistycznej teorii poznania. 
Terminu epistemologia ewolucjonistyczna Popper uz˙ywa w nawia˛zaniu do Donalda 
T. Cammpbella, kto´ry jako pierwszy uz˙ył takiego sformułowania. Pomysł epistemologii ewolucjonistycznej zrodził sie˛ z inspiracji ideami Darwinowskimi ws´ro´d 
takich uczonych, jak J.M. Baldwin, C. Lloyd Morgan i H. S. Jennings. Autor 
„Wiedzy obiektywnej” odcina sie˛ jednak od tych wpływo´w, poniewaz˙ jego 
dziewie˛tnastowieczni poprzednicy zajmowali sie˛ wiedza˛ w uje˛ciu genetycznym 
1 

A. Chmielewski, Filozofia Poppera. Analiza krytyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2003, s. 113. 
2 

E. Kałuszyn´ska, Nauka i racjonalnos´c´, w: Granice nauki, pod red. M. Hellera, J. Ma˛czki 
i J. Urban´ca, Wyd. Byblos, Tarno´w 1997, s. 168. 

Andrzej Szymczyk 

i historycznym, co zdaniem Poppera nalez˙y zdecydowanie oddzielic´ od problemu 
jej prawdziwos´ci, prawomocnos´ci czy uzasadnienia3. Sedno epistemologii ewolucjonistycznej, jak pisze Chmielewski, polega na tym, z˙e „racjonalnos´c´ ludzka jest 
ewolucyjnym efektem pro´b dostosowania sie˛ do otoczenia i przetrwania. Gdyby 
zatem w długim procesie ewolucyjnym nie wykształcił sie˛ nam organ mo´zgu, nie 
byłoby istot zdolnych do racjonalnego mys´lenia i niemoz˙liwa byłaby wiedza. 
Poczynaja˛c od prymitywnych stworzen´, od ameby, na Einsteinie kon´cza˛c, wszystkie 
istoty z˙ywe stawiaja˛ swe hipotezy i w zalez˙nos´ci od tego czy sa˛ one trafne, czy 
błe˛dne, przedłuz˙aja˛ im z˙ycie”4. 

Po drugie, zmiany, jakim ulega system naszej wiedzy, a przede wszystkim 
procesy powstawania, rozwoju i upadku teorii naukowych, przypominaja˛ darwinowski dobo´r naturalny. Popper twierdzi, z˙e tak jak istnieje konkurencja mie˛dzy 
osobnikami, tak samo istnieje konkurencja mie˛dzy teoriami naukowymi. Tylko 
teorie „lepiej dostosowane” sa˛ w stanie przetrwac´ nieustanna˛ walke˛ o byt, tak jak 
tylko osobniki najlepiej dostosowane zdolne sa˛ przetrwac´ w cia˛gle zmieniaja˛cym 
sie˛ s´rodowisku. W wykładzie dla uczczenia pamie˛ci Herberta Spencera pisze: 
„Moz˙na to wyrazic´mo´wia˛c, z˙e rozwo´j naszej wiedzy jest rezultatem procesu s´cis´le 
przypominaja˛cego darwinowski „dobo´r naturalny”, to znaczy naturalny dobo´r 
hipotez. Nasza wiedza w kaz˙dym swym momencie składa sie˛ z hipotez, kto´re 
wykazały swoje (wzgle˛dne) przystosowanie przez˙ywszy w walce o byt, w konkurencyjnej 
walce eliminuja˛cej te hipotezy, kto´re nie sa˛dostosowane”5. To podejs´cie do 
procesu rozwoju wiedzy z perspektywy ponadindywidualnej okres´lane jest mianem 
tzw. „epistemologii bez podmiotu poznaja˛cego”. 

Mo´wia˛coprzez˙ywaniu najlepiej dostosowanych, nalez˙y zaznaczyc´, z˙e 
zdaniem Poppera twierdzenie to jest bliskie tautologii. Autora „Wiedzy obiektywnej” doprowadza to do stwierdzenia, z˙e „spora cze˛s´c´ teorii Darwina nie ma 
empirycznego charakteru i jest logicznym truizmem”6. Krytyce tej przeciwstawia 
sie˛ Robert Foley – zgadza sie˛ on wprawdzie, z˙e zdanie o przez˙yciu najlepiej 
dostosowanych, kto´ re miało w pigułce przybliz˙yc´ sens teorii doboru naturalnego, 
jest samo w sobie tautologiczne. Hasło to omija jednak s´cisła˛ logike˛ wywodu 
Darwina i dlatego pojawiaja˛ sie˛ takie zarzuty. W rzeczywistos´ci Darwin nadał 
niezalez˙ny sens „przez˙yciu” i „dostosowaniu” oraz przedstawił te poje˛cia w odpowiednim konteks´cie7. 

3 

K. R. Popper, Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna..., przeł. A. Chmielewski, 
WN PWN, Warszawa 2002, s. 89. 
4 

Chmielewski, Filozofia Poppera..., s. 172. 

5 

K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 308. 
6 

Ibidem, s. 92 

7 

Por., R. Foley, Zanim człowiek stał sie˛ człowiekiem, przeł. K. Sabath, Pan´stwowy Instytut 
Wydawniczy, Warszawa 2001, s. 44. 


Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

Wiedza subiektywna, wiedza obiektywna i koncepcja 
„trzech s´wiato´w” 

Popperowska teoria wiedzy dzieli sie˛ na „epistemologie˛ ewolucjonistyczna˛” 
i „epistemologie˛ bez podmiotu poznaja˛cego”. W zwia˛zku z tym autor „Ne˛dzy 
historycyzmu” dzieli wiedze˛ na dwa rodzaje. Twierdzi on, z˙e wie˛kszos´c´ filozofo´w 
dostrzega tylko jeden rodzaj wiedzy – jest to wiedza be˛da˛ca w posiadaniu 
okres´lonego podmiotu poznaja˛cego. Taki typ wiedzy Popper nazywa „wiedza˛ 
subiektywna˛”, zaznaczaja˛c jednoczes´nie, z˙e taka autentyczna, nieskaz˙ona i czysto 
subiektywna wiedza w rzeczywistos´ci nie istnieje. Ta, sformułowana s´cis´le po raz 
pierwszy przez Kartezjusza, teoria wiedzy ujmuje „poznawanie” jako działalnos´c´ 
poznaja˛cego podmiotu. Tym „istnieja˛cym” podmiotem jest poznaja˛ca subiektywna 
jaz´n´. W stosunku do „wiedzy subiektywnej” Popper wysuwa wiele krytycznych 
uwag, ale mimo wszystko uznaje ja˛ za niezbe˛dny i precyzyjny aparat dostosowania: 
„Twierdze˛, z˙e wiedza subiektywna jest cze˛s´cia˛ bardzo skomplikowanego i złoz˙onego, 
ale (w zdrowym organizmie) zdumiewaja˛co precyzyjnego aparatu przystosowawczego; 
działa ona, tak samo jak obiektywna wiedza hipotetyczna, posługuja˛c sie˛ 
metoda˛ pro´b i błe˛do´w, tzn. metoda˛ hipotez, obalen´ i autokorekty”8. 

Popper, opro´cz wiedzy subiektywnej, rozro´z˙nia wiedze˛ obiektywna˛.„Przykładami 
wiedzy obiektywnej sa˛ teorie opublikowane w czasopismach i ksia˛z˙kach 
i przechowywane w bibliotekach; sa˛ nimi omo´wienia takich teorii, trudnos´ci 
i problemy wskazane w zwia˛zku z takimi teoriami i temu podobne”9. Wiedza 
w sensie obiektywnym składa sie˛ z tres´ci naszych teorii, przypuszczen´, hipotez, 
a nawet z zawartos´ci naszego kodu genetycznego. „Wiedza w tym obiektywnym 
sensie jest całkowicie niezalez˙na od czyjejkolwiek wiedzy. Jest ona takz˙e niezalez˙na 
od czyjejkolwiek wiary, dyspozycji do stwierdzania, uznawania czy działania. 
Wiedza w sensie obiektywnym jest wiedza˛ bez istoty poznaja˛cej: jest to wiedza bez 
podmiotu poznaja˛cego”10. Wiedza obiektywna, w przeciwien´stwie do subiektywnej, zmienia sie˛ i rozwija poprzez eliminacje˛ sformułowanych je˛zykowo domysło´w, 
kto´re poddawane sa˛ krytycznej dyskusji. 

Aby w pełni zrozumiec´, co Popper ma na mys´li, mo´wia˛c o wiedzy obiektywnej, nalez˙y przybliz˙yc´ kolejny podział, kto´rego dokonał. Oto´z˙ filozof ten podzielił 
otaczaja˛ca˛ nas rzeczywistos´c´ na trzy s´wiaty: 

–„s´wiat pierwszy” (first world lub World 1) – to s´wiat przedmioto´w lub 
stano´w fizycznych; 

–„s´wiat drugi” (second world lub World 2) jest s´wiatem stano´w psychicznych, 
stano´w s´wiadomos´ci lub behawioralnych dyspozycji do zachowania; 

8 

K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 101. 
9 

Ibidem, s. 97. 

10 

Ibidem, s. 142. 


Andrzej Szymczyk 

–„s´wiat trzeci” (third world lub World 3) jest s´wiatem obiektywnych, realnie 
istnieja˛cych tres´ci mys´li naukowej, poetyckiej i dzieł sztuki. 

Dla nas kluczowe be˛dzie zrozumienie istoty s´wiata 3. Popper utrzymuje, z˙e 
s´wiat 3 istnieje realnie, w sensie obiektywnym. S´
wiat 3 moz˙emy nazwac´s´wiatem 
kultury ludzkiej, poniewaz˙ składaja˛ sie˛ na niego mity, narze˛dzia, teorie naukowe 
(zaro´wno fałszywe, jak i prawdziwe), problemy i sytuacje problemowe, argumenty 
krytyczne, s´wiat dzieł sztuki, instytucje społeczne i wszystko inne, co jest 
produktem ludzkiego umysłu i istnieje w jakiejs´ niezmiennej, daja˛cej sie˛ badac´ 
formie. W s´wiecie 3 moz˙na odkrywac´ nowe problemy, z kto´rych two´rcy przedmioto´w tego s´wiata nie zdawali sobie cze˛sto sprawy, i kto´rym w s´wiecie 1 i s´wiecie 
2 nic nie odpowiada. Zatem w pewnym sensie moz˙na mo´wic´, z˙e s´wiat 3 jest 
autonomiczny. Jako przykład podac´ moz˙na odkrycie liczb pierwszych, czego 
niezamierzona˛ konsekwencja˛ było pojawienie sie˛ problemu ich ewentualnej nieskon´czonos´ci, czy chociaz˙by pojawienie sie˛ sławnej hipotezy Goldbacha. Moz˙na 
wie˛c, zdaniem Poppera, dokonywac´ odkryc´ teoretycznych w s´wiecie 3, podobnie 
jak dokonujemy odkryc´ geograficznych w s´wiecie 111. Popper twierdzi, z˙e wiedza 
s´wiata 3, a mo´wia˛cs´cis´lej sformułowane je˛zykowo teorie, kształtuja˛ (determinuja˛) 
wiedze˛ s´wiata 2, czyli nasza˛ s´wiadoma˛ subiektywna˛ wiedze˛. Stawia nawet teze˛,z˙e 
pełna s´wiadomos´c´ siebie zalez˙y od wszystkich teorii s´wiata 3. Jego zdaniem jest to 
jedna z gło´wnych cech, kto´re ro´z˙nia˛ nas od zwierza˛t. Zwierze˛ta, mimo z˙e potrafia˛ 
czuc´, doznawac´ czy pamie˛tac´, nie posiadaja˛ pełnej s´wiadomos´ci siebie, poniewaz˙ 
jest ona moz˙liwa tylko dzie˛ki ludzkiemu je˛zykowi i rozwojowi specyficznie 
ludzkiego s´wiata 312. 

„Ludzki fenotyp rozszerzony” 

Dzie˛ki interakcji pomie˛dzy człowiekiem a jego wytworem, jakim jest s´wiat 3, 
rozwija sie˛ wiedza obiektywna. Jej rozwo´j jest analogiczny do rozwoju biologicznego – do ewolucji ros´lin i zwierza˛t. Wiedza obiektywna jest dla człowieka tym, 
czym w s´wiecie zwierza˛t jest paje˛czyna, tama bobra lub ptasie gniazdo. Za sprawa˛ 
Richarda Dawkinsa takie wytwory sa˛ obecnie cze˛sto okres´lane mianem „fenotypu 
rozszerzonego”13. Badanie tych struktur wymusza wprowadzenie podziału na dwie 
kategorie problemo´w: 

– badanie metod stosowanych przez zwierze˛ta i sposobo´w zachowania podczas 
budowy tych struktur – podejmowane sa˛ tu problemy zwia˛zane z aktami wy
11 

Por., ibidem, s. 97. 

12 

Por., ibidem, s. 98. 

13 

R. Dawkins, Fenotyp rozszerzony. Dalekosie˛z˙ny gen, przeł. J. Gliwicz, Pro´szyn´ski i S-ka, 
Warszawa 2003. 

Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

twarzania, z behawioralnymi dyspozycjami zwierza˛t oraz stosunkami zachodza˛cymi mie˛dzy zwierze˛tami i ich wytworami; 

– problemy dotycza˛ce samych struktur – skład chemiczny wykorzystanych 
materiało´w, własnos´ci geometryczne i fizyczne, ich zmiany w czasie i dostosowanie do warunko´w s´rodowiskowych. 
Taki schemat moz˙na zdaniem Poppera zastosowac´ro´wniez˙ do działalnos´ci 
ludzkiej, w kto´rej opro´cz budowy domo´w czy narze˛dzi wyste˛puje takz˙e je˛zyk 
i działalnos´c´ naukowa, kto´ra jest (uz˙ywaja˛c terminologii Dawkinsa) „specyficznie 
ludzkim rodzajem fenotypu rozszerzonego”. Według powyz˙szego podziału Popper 
odro´z˙nia dwa problemy w refleksji nad nauka˛, o kto´rych pisałem wczes´niej. 
Pierwszy problem, zwia˛zany z powstawaniem wiedzy, podejmuje epistemologia 
ewolucjonistyczna. Drugi problem, zwia˛zany z prawdziwos´cia˛ teorii naukowych, 
z ich rozwojem i wspo´łzawodnictwem, podejmuje epistemologia bez podmiotu 
poznaja˛cego. 

To włas´nie epistemologia bez podmiotu poznaja˛cego jest zdaniem Poppera 
najwaz˙niejsza˛ forma˛ refleksji nad wiedza˛. Wiedza naukowa – czyli wiedza 
obiektywna – diametralnie ro´z˙ni sie˛ od wiedzy subiektywnej: „Wiedza naukowa nie 
jest wiedza˛ w sensie zwykłego uz˙ycia słowa „wiem”. Wiedza w tym sensie słowa 
„wiem” nalez˙y do drugiego s´wiata, do s´wiata podmioto´w, natomiast wiedza 
naukowa nalez˙y do s´wiata trzeciego, do s´wiata teorii obiektywnych, obiektywnych 
problemo´w i obiektywnych argumento´w”14.Ta ro´z˙nica przejawia sie˛ takz˙e w nadrze˛dnos´ci wiedzy obiektywnej nad subiektywna˛:„Epistemologia obiektywistyczna, 
badaja˛ca s´wiat trzeci, rzuca ogromnie duz˙o s´wiatła na drugi s´wiat subiektywnej 
s´wiadomos´ci, zwłaszcza na subiektywne procesy mys´lowe uczonych”15. 

Wiedza obiektywna dzie˛ki swojej autonomii wpływa na wiedze˛ subiektywna˛ 
na zasadzie sprze˛z˙enia zwrotnego: „S´
wiat trzeci jest w znacznej mierze autonomiczny, 
choc´ stale nan´ oddziałujemy i odczuwamy jego oddziaływanie na nas samych: 
jest on autonomiczny mimo to, z˙e jest naszym produktem i z˙e sam silnie na nas 
oddziałuje. Na nas, to znaczy na mieszkan´co´w drugiego i pierwszego s´wiata”16. 

W momencie powstania obiektywnej hipotezy (przedmiotu s´wiata 3) wpływa 
ona na nasza˛ wiedze˛ subiektywna˛ zupełnie tak, jak przedmioty s´wiata 1. Dochodzi 
wie˛c do sprze˛z˙enia zwrotnego mie˛dzy s´wiatem 3 a s´wiatem 1 i s´wiatem 2. Wytwory 
człowieka (w duz˙o wie˛kszym stopniu niz˙ wytwory zwierza˛t) zdobyły w pewnym 
momencie centralne znaczenie w jego otoczeniu. W wyniku tej sytuacji człowiek 
musiał sie˛ do tego otoczenia dostosowac´, a otoczenie zacze˛ło go tym samym 
kształtowac´. To, z˙e wiedza ludzka zacze˛ła istniec´ w sposo´b obiektywny, oznaczało, 
iz˙ człowiek mo´gł ja˛ zacza˛c´ badac´, rozszerzac´, krytykowac´, rewidowac´ czy 

14 

K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 141. 
15 

Ibidem, s. 145. 

16 

Ibidem. 


Andrzej Szymczyk 

zmieniac´. Spowodowało to takz˙e pojawienie sie˛ moz˙liwos´ci dokonywania całkowicie niespodziewanych odkryc´ dotycza˛cych przedmioto´w s´wiata 317. 

Epistemologia bez podmiotu poznaja˛cego jest cze˛sto krytykowana. Krytyka ta, 
z jednej strony, opiera sie˛ na podwaz˙eniu rzekomej autonomicznos´ci przedmioto´w 
s´wiata 3. Przedmioty s´wiata 3 nie moga˛ byc´ autonomiczne, poniewaz˙ (jak twierdza˛ 
niekto´rzy oponenci Poppera) warunkiem ich istnienia jest istnienie materialnego 
odpowiednika, w kto´rym moga˛ byc´ one zapisane. Krytyka ta nie jest trafiona, 
bowiem Popper wcale nie pisał, z˙e przedmioty s´wiata 3 maja˛ istniec´ na sposo´b 
Platon´skich idei, w oderwaniu od materialnej rzeczywistos´ci. Wre˛cz przeciwnie, 
dopiero materialne wyraz˙enie czy zapisanie wiedzy spowodowac´ moz˙e jej obiektywne, autonomiczne zaistnienie. Cze˛sto tez˙ podawany jest argument, z˙e ksia˛z˙ka 
lub chociaz˙by teoria naukowa jest nic niewarta bez osoby, kto´ra ja˛ rozumie. 
Oznacza to, z˙e hipoteza nie moz˙e istniec´ autonomicznie, w oderwaniu od jakiegos´ 
subiektywnego podmiotu poznaja˛cego. Popper odrzuca taki pogla˛d, twierdza˛c, iz˙ 
tak jak opuszczone ptasie gniazdo jest pełnowartos´ciowym ptasim gniazdem, tak 
analogicznie ksia˛z˙ka jest pełnowartos´ciowa˛ ksia˛z˙ka˛, nawet jes´li nikt jej nie czyta. 
Jedyne uste˛pstwo na korzys´c´ drugiego zarzutu polega na tym, z˙e, zdaniem autora 
„Logiki odkrycia naukowego”, wspomniana ksia˛z˙ka czy tez˙ hipoteza musi byc´ 
przynajmniej potencjalnie moz˙liwa do zrozumienia lub odczytania, aby mo´c 
przynalez˙ec´do s´wiata 318. 

Natura wiedzy naukowej 

Wszelka wiedza, według ewolucyjnej koncepcji Poppera, jest historyczna˛ 
modyfikacja˛ wiedzy uprzednio uzyskanej. „Wszelka wiedza zdobyta, wszelkie 
procesy uczenia sie˛ polegaja˛ na modyfikacji (a takz˙e na odrzucaniu) pewnych form 
wiedzy lub dyspozycji, kto´re istniały uprzednio. W ostatniej instancji polega ona na 
modyfikacji dyspozycji wrodzonych. (...) Wszelki wzrost wiedzy polega na doskonaleniu 
istnieja˛cej wiedzy, kto´ra˛ zmieniamy w nadziei zbliz˙enia sie˛ ku prawdzie”19. 
Falsyfikacjonizm Poppera zwro´cił uwage˛ na tymczasowy charakter twierdzen´ 
naukowych. Ukazał ro´wniez˙, iz˙ tymczasowe twierdzenia nauki sprawdzane sa˛ za 
pomoca˛ zdan´ o konwencjonalnym charakterze. W perspektywie jego metodologii 
trudno uznac´ za racjonalna˛ te˛ lub inna˛ teorie˛, poniewaz˙ podstawa uprawomocnienia 
jest zawsze nierozerwalnie zwia˛zana z dos´wiadczeniem empirycznym, kto´re 
w znacznym stopniu uwarunkowane jest wczes´niejszymi załoz˙eniami teoretycznymi. Jedyne, co pozostawało pewne i niezmienne, to metoda – krytyczny 

17 

Por. B. Magee, Popper, przeł. P. Dzilin´ski, Wyd. Pro´szyn´ski i S-ka, Warszawa 1998, s. 66-67. 

18 

Por., K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 151. 

19 

Ibidem,s. 94 


Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

racjonalizm. W zwia˛zku z tym moz˙na jedynie mo´wic´ o racjonalnos´ci samego 
rozwoju nauki, dokonuja˛c zestawienia naste˛puja˛cych po sobie teorii oraz poro´wnuja˛c je pod wzgle˛dem ich „prawdoupodobnienia”. 

„Prawdoupodobnienie” jest pewna˛ miara˛ „ilos´ci prawdy” zawartej w teorii 
naukowej. Epistemologia ewolucjonistyczna wyklucza moz˙liwos´c´ istnienia teorii 
prawdziwej w klasycznym poje˛ciu: „Kogos´, kto powiedziałby, z˙e znalazł teorie˛ 
prawdziwa˛, Popper wyła˛czyłby z gry naukowej, kto´ra, jak wiadomo, nigdy sie˛ nie 
kon´czy i ma byc´ permanentna˛rewolta˛przeciwko zastanej wiedzy”20. Autor „Wiedzy 
obiektywnej” nie mo´gł jednak pogodzic´ sie˛ z brakiem oceny teorii naukowych, 
kto´ra˛ w tradycyjnej epistemologii było poje˛cie prawdy. Było dla niego oczywiste, 
z˙e pewne teorie sa˛ lepsze od innych, konkurencyjnych – juz˙ nawet nie tylko ze 
wzgle˛du na swoje praktyczne zastosowanie. Teorie sa˛ zdaniem Poppera nie tylko 
instrumentami dostosowania człowieka do rzeczywistos´ci. Przysługuje im opro´cz 
tego jeszcze jakas´ obiektywna wartos´c´, wartos´c´, kto´ra˛ postanowił nazwac´ włas´nie 
„prawdoupodobnieniem”. Logiczne poje˛cie „prawdoupodobnienia” ła˛czy dwa inne 
poje˛cia pierwotnie wprowadzone przez Tarskiego: a) poje˛cie prawdy, b) poje˛cie 
logicznej zawartos´ci zdania, czyli klasy wszystkich zdan´, kto´re z niego wynikaja˛. 
Nalez˙y tutaj zaznaczyc´, z˙e Popper popełnił tutaj kilka istotnych błe˛do´w. Po 
pierwsze, teoria Tarskiego stosowana byc´ miała jedynie do je˛zyko´w formalnych. Po 
drugie, Popperowska koncepcja podobien´stwa do prawdy wymaga skonstruowania 
klasy wszystkich logicznych konsekwencji teorii. Naste˛pnie, na podstawie wiedzy 
towarzysza˛cej, nalez˙y wyodre˛bnic´ z niej podklasy wszystkich konsekwencji prawdziwych i fałszywych. Jak słusznie zauwaz˙ył Kuhn: „zabieg ten jest niezbe˛dny, jes´li 
kryterium podobien´stwa do prawdy stanowic´ ma metode˛ wyboru teorii. Jednakz˙e 
z˙aden z tych warunko´w nie moz˙e byc´ spełniony, jes´li teoria nie jest w pełni 
wyartykułowana logicznie i jes´li terminy, za kto´rych pos´rednictwem dotyczy ona 
przyrody, nie sa˛ na tyle zdefiniowane, z˙eby moz˙na było w kaz˙dym przypadku orzec, 
czy stosuja˛ sie˛ do danej sytuacji. W praktyce zas´z˙adna teoria naukowa nie spełnia 
takich rygorystycznych warunko´w, a wielu autoro´w wykazywało, z˙e teoria, kto´ra by 
je spełniła, przestałaby byc´uz˙ytecznym narze˛dziem badan´”21. Słabos´ci tej cze˛s´ci 
teorii Poppera widac´ takz˙e w twierdzeniu, z˙e „prawdoupodobnienie” jakiegos´ 
zdania ma byc´ czyms´„co wzrasta, gdy wzrasta jego zawartos´c´ prawdziwa, 
i zmniejsza sie˛, gdy wzrasta jego zawartos´c´ fałszywa”22. Jakie jest bowiem 
kryterium, wg kto´rego zawartos´c´ zdania moz˙e byc´ uznana za prawdziwa˛? Nalez˙y 
zatem zadac´ sobie pytanie, czy Popper nie wprowadza poje˛cia prawdy tylnymi 
drzwiami? 

20 

A. Chmielewski, op. cit., s. 175. 
21 

T.S. Kuhn, Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przeł. S. Amsterdamski, Pan´stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 394. 
22 

K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 65. 

Andrzej Szymczyk 

Rozwo´j wiedzy jest przechodzeniem od starych do nowych problemo´w droga˛ 
hipotez i obalen´. Kaz˙da nowa hipoteza jest zazwyczaj odpowiedzia˛ na problem, 
kto´ry pojawił sie˛ podczas sprawdzania hipotezy wczes´niejszej. W wielkim uproszczeniu moz˙na to przedstawic´ za pomoca˛ schematu: 

P1 > PT > EB > P2, 

gdzie: 

P1 to problem wyjs´ciowy, PT to pro´bna teoria, EB jest eliminacja˛ błe˛do´w 
polegaja˛ca˛ na krytycznej dyskusji i testach eksperymentalnych zas´P2 to problem, 
kto´ry pojawia sie˛ w wyniku tej procedury. Poprzez eliminacje˛ błe˛do´w nasza pro´bna 
hipoteza moz˙e zostac´ podwaz˙ona lub moz˙e wykazac´ swoje „chwilowe dostosowanie”23. Bez wzgle˛du na rezultat tej pro´by falsyfikacji jej efektem jest zazwyczaj 
pojawienie sie˛ kolejnych problemo´w, kto´re winny byc´ rozwia˛zywane w analogiczny sposo´b, jak zostało to przedstawione powyz˙ej. Proces ten, jak widac´, nie ma 
kon´ca. Oznacza to, z˙e uczciwe dociekania naukowe nigdy nie moga˛ zatrzymac´ sie˛ 
na jakims´ etapie z poczuciem osia˛gnie˛cia mety. Juz˙ sam fakt powstania nowych 
teorii tworzy nam tyle problemo´w, z˙e paradoksalnie rozwojowi naszej wiedzy musi 
z koniecznos´ci towarzyszyc´ wzrost liczby problemo´w, kto´re dopiero czekaja˛ na 
rozwia˛zanie. Nauka ma zatem sens jedynie wtedy, kiedy teorie naukowe sa˛ bez 
przerwy poddawane pro´bie falsyfikacji i kiedy jedne z tych teorii sa˛ lepsze od 
drugich. Oczywis´cie mamy tutaj do czynienia z nawia˛zaniem do Darwinowskiej 
teorii doboru naturalnego, o kto´rej Popper pisze: „Organizmy z˙ywe moga˛przetrwac´ 
tylko wo´wczas, gdy wytwarzaja˛ mutacje i gdy niekto´re z nich okazuja˛ sie˛ dobrze 
dostosowane do zachodza˛cych zmian oraz gdy pocia˛gaja˛ za soba˛ dalsza˛ zdolnos´c´ 
do kolejnych adaptacji. Dzie˛ki temu stwierdzamy, z˙e trwaja˛ce przy z˙yciu organizmy 
w zmiennym s´wiecie sa˛ całkiem niez´le przystosowane do swego s´rodowiska. Jez˙eli 
proces przystosowania trwa juz˙ od dłuz˙szego czasu, wo´wczas wydaje sie˛ nam, z˙e 
szybkos´c´, doskonałos´c´ i złoz˙onos´c´ adaptacji graniczy niekiedy z cudem. Jednak 
metoda pro´b i eliminacji błe˛do´w, na kto´rej sie˛ to wszystko opiera, nie jest metoda˛ 
empiryczna˛, ale nalez˙y do logiki sytuacji”24. Te cia˛głe pro´by falsyfikacji teorii 
naukowych nie oznaczaja˛ bynajmniej nieprawomocnos´ci wiedzy przeszłej. To 
samo dotyczy s´wiata zwierza˛t: „Wiemy ro´wniez˙, z˙e wie˛kszos´c´ najlepiej dostosowanych 
zwierza˛t znikła z powierzchni Ziemi i z˙e miniony sukces wcale nie gwarantuje 
powodzenia w przyszłos´ci (...). Mo´wie˛ o tym, aby podkres´lic´, z˙e dawny biologiczny 
sukces wcale nie zapewnia sukcesu w przyszłym biologicznym przetrwaniu. Tak 
wie˛c w oczach biologa fakt, z˙e teorie odniosły sukces w przeszłos´ci, nie stanowi 
bynajmniej z˙adnej gwarancji sukcesu w przyszłos´ci”25. Krytyka indukcjonizmu, 

23 

Por., ibidem, s. 154. 

24 

Ibidem,s. 92 

25 

Ibidem, s. 91. 


Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

kto´rej Popper dokonał, jednoznacznie wskazuje, iz˙ nawet wielokrotne oparcie sie˛ 
pro´bom falsyfikacji nie oznacza, z˙e w przyszłos´ci teoria ta nie okaz˙e sie˛ fałszywa. 
Jednak wcale nie nalez˙y jednoznacznie i definitywnie odrzucac´ teorii obalonej 
w przeszłos´ci. Moz˙na ja˛ zachowac´ jako uz˙yteczna˛ is´miało z niej korzystac´ (np. 
fizyka newtonowska), pamie˛taja˛c jednak, z˙e konsekwencja˛ falsyfikacji teorii 
naukowej musi byc´ ograniczenie zakresu jej stosowalnos´ci. W tym sensie falsyfikacja moz˙e byc´ zatem nie tylko jednoznacznym odrzuceniem teorii naukowej, ale 
ro´wniez˙ jej doprecyzowaniem polegaja˛cym na wyznaczeniu zakresu jej stosowalnos´ci. 

Jeszcze raz o ewolucji 

Koncepcja doboru naturalnego jest sednem Darwinowskiej teorii ewolucji. 
Dobo´r naturalny, czyli (w rozumieniu Darwina) zro´z˙nicowany sukces rozrodczy, 
jest warunkiem koniecznym zaistnienia proceso´w ewolucyjnych, bo tylko dzie˛ki 
niemu moz˙liwe jest dostosowanie oraz pojawianie sie˛ nowych, dota˛d nieznanych 
form. Dobo´r ten wymaga ze swej strony czterech istotnych, jes´li nie powiedziec´ 
koniecznych warunko´w, kto´re zwie˛z´le przedstawił Robert Foley w ksia˛z˙ce „Zanim 
człowiek stał sie˛ człowiekiem”26. Przypatrzmy sie˛ zatem dokładniej, jak warunki te 
maja˛ sie˛ do tego, co Popper twierdzi o rozwoju naszej wiedzy. 

Po pierwsze, warunkiem moz˙liwos´ci zachodzenia doboru naturalnego jest 
naste˛pstwo pokolen´. Musi zatem istniec´ pewna „cia˛głos´c´ populacyjna”, aby procesy 
ewolucyjne nie musiały sie˛ cia˛gle zaczynac´ od nowa. Warunek ten wydaje sie˛ byc´ 
spełniony, poniewaz˙ Popper pisze: „Rozwo´j wszelkiej wiedzy polega na modyfikacji 
wiedzy poprzednio istnieja˛cej – albo na jej zmianie, albo na odrzuceniu duz˙ego jej 
fragmentu. Wiedza nigdy nie rozpoczyna sie˛ od zera: zawsze bierze za wyjs´cie 
pewne ogo´lne tło wiedzy (wiedzy, kto´ra w danym momencie brana jest za pewna˛) 
wraz z jej trudnos´ciami i problemami”27. Inaczej mo´wia˛c, nowe teorie nie powstaja˛ 
nigdy od zera w oderwaniu od tradycji naukowej. Tradycja naukowa i ogo´lne tło 
wiedzy gwarantuja˛ to, co moz˙na nazwac´ „cia˛głos´cia˛ populacyjna˛”. W popperowskim s´wiecie 3 moz˙na bardzo łatwo wskazac´, z˙e pewne teorie naukowe sa˛ niejako 
„koniecznym naste˛pstwem” teorii wczes´niejszych. Inaczej mo´wia˛c, wskazac´ moz˙
na, z˙e nalez˙a˛ one do jednej „linii rozwojowej”. 

Drugim warunkiem jest mechanizm dziedziczenia. Wia˛z˙e sie˛ on s´cis´le z tym co 
powyz˙ej okres´lone zostało jako „cia˛głos´c´ populacyjna”. Tak jak osobniki lepiej 
dostosowane sa˛ w stanie wydac´na s´wiat wie˛ksza˛ liczbe˛ potomstwa, tak teorie 
bardziej „prawdoupodobnione” maja˛ wie˛ksza˛ szanse˛ rozwoju, poniewaz˙ przycia˛ga

26 

Por., R. Foley, op. cit., s. 44-47. 

27 

K.R. Popper, Wiedza obiektywna, s. 93. 

Andrzej Szymczyk 

ja˛dosiebieuczonychpragna˛cychuczestniczyc´ wrozwijaja˛cejsie˛dziedziniebadan´. 
W wyniku tego mechanizmu teorie bardziej „prawdoupodobnione” rozprzestrzeniaja˛ sie˛ szybciej i maja˛ wie˛kszy wpływ na s´wiat 2, czyli na nasze subiektywne 
postrzeganie rzeczywistos´ci. Te bardziej „prawdoupodobnione” teorie naukowe 
maja˛ w kon´cu wpływ na s´wiat 1, co przejawia sie˛ chociaz˙by w poste˛pie 
technologicznym. Poste˛p technologiczny dostarcza z kolei s´rodko´w finansowych na 
dalsze prace nad teoria˛, dzie˛ki kto´rej zachodzi. Jak widac´, ponownie mamy tu do 
czynienia z procesem analogicznym do wyste˛puja˛cego w ewolucji biologicznej 
sprze˛z˙enia zwrotnego. Cze˛sto mo´wi sie˛,z˙e jakas´ teoria jest „płodna”. Oznacza to, iz˙ 
dzie˛ki niej pojawia sie˛ wiele nowych ciekawych problemo´w, a w konsekwencji 
nowych teorii. Te nowe teorie, przynajmniej w swych załoz˙eniach, nawia˛zuja˛ do 
naszej wyjs´ciowej „płodnej” teorii. W takim sensie mechanizm dziedziczenia 
wyste˛puje ro´wniez˙ na gruncie Popperowskiej filozofii nauki. 

Zmiennos´c´ jest kolejnym warunkiem umoz˙liwiaja˛cym dobo´r naturalny. Zmiennos´c´ oraz dziedziczenie jest moz˙liwe dzie˛ki autonomii obiekto´w s´wiata 3 i dzie˛ki 
ich je˛zykowej notyfikacji: „Rozwo´j wiedzy miał miejsce na długo przed krytyka˛; 
była to wiedza ucieles´niona w kodzie genetycznym. Je˛zyk pozwala tworzyc´ i zmieniac
´ mity objas´niaja˛ce s´wiat, a sprzyja temu dodatkowo je˛zyk pisany. Ale tylko 
nauka zaste˛puje eliminacje˛ błe˛do´w w drodze gwałtownej walki o byt za pomoca˛ 
racjonalnej krytyki bez przemocy. Tylko nauka pozwala zaste˛powac´ zabijanie (s´wiat 
1) i zastraszanie (s´wiat 2) przez ponadosobowe argumenty s´wiata 3”28. Zmiennos´c´ 
ta nie jest zatem całkowitym odrzuceniem tradycji, a jedynie jej stopniowa˛ 
modyfikacja˛. Załoz˙enie o odmiennos´ci zakłada, z˙e, obok cech dziedzicznych po 
teoriach wczes´niejszych, nowa teoria ma ro´wniez˙ cechy powoduja˛ce jej okres´lona˛, 
mniej lub dalej ida˛ca˛ odmiennos´c´ i indywidualnos´c´. Odmiennos´c´ ta, w przypadku 
zwierza˛t, powstaje na skutek przypadkowej mutacji oraz dzie˛ki rozmnaz˙aniu 
płciowemu.Dotychprzypadkowych mutacji ipomysło´w,kto´re wydaja˛sie˛ niemiec´ 
swojego wczes´niejszego z´ro´dła, dochodzi ro´wniez˙w s´wiecie 3. Czasem, jak pisze 
Chmielewski, „powstaja˛ca teoria naukowa jest szcze˛s´liwym pomysłem, idea˛ przybyła
˛nie wiadomo ska˛d, kto´ra moz˙e byc´ zaro´wno płodem umysłu metafizycznego czy 
mistycznego, jak i s´cisłego umysłu matematycznego lub wyobraz´ni poety. (...) Takie 
zmiany w charakterze poszczego´lnych egzemplarzy danego gatunku sa˛spowodowane 
wielorakimi, przypadkowymi oddziaływaniami s´rodowiska, praktycznie trudnymi 
do identyfikacji”29. 

Ostatnim warunkiem zachodzenia proceso´w ewolucyjnych jest ograniczona 
ilos´c´do´br, czego konsekwencja˛ jest konkurencja. Warunek ten jest najbardziej 
problematyczny spos´ro´d wszystkich czterech. Wydaje sie˛ jednak, z˙e, zgodnie 
z zamysłem Poppera, dobrem, o kto´re moga˛ konkurowac´ obiektywne teorie 

28 

Ibidem, s. 110. 

29 

A. Chmielewski, op. cit., s. 54, 113. 

Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

naukowe, jest uznanie ich za prawde˛,a,mo´wia˛cs´cis´lej, przypisanie im wie˛kszego 
„prawdoupodobnienia”. Wie˛ksze „prawdoupodobnienie” daje teorii naukowej 
ogromna˛ przewage˛ nad teoriami konkurencyjnymi, poniewaz˙, z jednej strony, 
przyczynia sie˛ do owocnos´ci badan´ naukowych, a w konsekwencji dalszego 
„ulepszania” tej teorii. Z drugiej strony wie˛ksze „prawdoupodobnienie” teorii 
przycia˛ga do niej rzesze uczonych, kto´rzy moga˛ poprzez rzetelna˛ krytyke˛ przyczyniac´ sie˛ do dalszego rozwoju wiedzy. Dobrem dla teorii naukowej moz˙e byc´ 
wie˛cro´wniez˙ zdobycie zainteresowania jak najszerszej grupy uczonych. Moz˙liwe 
jest to tylko wtedy, gdy taka teoria poszerza moz˙liwos´ci ludzkiego poznania i gdy 
stawia wiele nowych, atrakcyjnych dla uczonego pytan´. Inaczej mo´wia˛c, teoria 
naukowa jest atrakcyjna wtedy, jak twierdzi zreszta˛ ro´wniez˙ Kuhn, gdy stawia 
przed uczonymi koniecznos´c´ rozwia˛zania wielu nowych łamigło´wek. 

Czy moz˙na zatem stwierdzic´, z˙e teorie naukowe rozwijaja˛ sie˛ w analogiczny 
sposo´b jak gatunki biologiczne. Byc´ moz˙e jest to zbyt daleko ida˛ce poro´wnanie. 
Niekto´rzy zapewne uznaja˛ je za symplifikacje˛ skomplikowanych proceso´w kształtuja˛cych rozwo´j naszej wiedzy. Inni powiedza˛,z˙e analogia ta jest moz˙e i ciekawa, 
ale nijak sie˛ ma do historii rozwoju nauki. Zgadzam sie˛,z˙e nie wszystko w nauce da 
sie˛ wyjas´nic´ z perspektywy ewolucjonistycznej. Jednak analogie ewolucji s´wiata 
zwierza˛ti s´wiata teorii naukowych wydaja˛ sie˛ tak znaczne, z˙e zagadnieniu temu 
nalez˙ałoby pos´wie˛cic´ nieco wie˛cej czasu i uwagi. Moz˙na byc´ jedynie pewnym, z˙e 
jez˙eli powaz˙nie traktuje sie˛ nauke˛ (w tym teorie˛ ewolucji), to uprawianie refleksji 
dotycza˛cej poznania ludzkiego, kto´re pomija wszystko to, co wnosi do naszej 
wiedzy wspo´łczesna teoria ewolucji, jest (najłagodniej mo´wia˛c) wielkim zaniedbaniem. 

Darwinizm w Popperowskiej filozofii nauki 

Streszczenie 

W artykule staram sie˛ wskazac´, w jaki sposo´b elementy darwinowskiej teorii ewolucji zostały 
wykorzystane przez Poppera w jego analizie dotycza˛cej powstawania, rozwoju i upadku teorii 
naukowych. Omawiam takz˙e podział wiedzy na obiektywna˛ i subiektywna˛ oraz zwia˛zek tego 
rozro´z˙nienia z Popperowska˛ koncepcja˛ „trzech s´wiato´w”. Na koniec sprawdzam, czy w rozwoju teorii 
naukowych widoczne sa˛ niezbe˛dne warunki zachodzenia proceso´w ewolucyjnych. 

Słowa kluczowe: ewolucjonizm, falsyfikacjonizm, indukcjonizm, racjonalizm krytyczny, teorie naukowe, wiedza. 


Andrzej Szymczyk 

Darwinism in Popper’s Philosophy of Science 

Abstract 

In this paper I aim at showing how the elements of Darwin’s theory of evolution were used by Popper 
in his analysis relating the formations, the development and the fall of scientific theories. I also 
investigate the division of knowledge into objective and subjective, as well as the connection between 
this distinction and Popper’s conception of “three worlds”. In conclusion I check whether the expanding 
scientific theories hold traces of visible necessary conditions for the evolutionary processes to develop. 

Key words: epistemology, falsificationism, inductionism, knowledge, natural selection, scientific 
theories. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Joanna Afeltowicz 

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu 

Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja nad statusem 
i kondycja˛ bioetyki praktycznej 

Wste˛p: Metabioetyka a metaetyka 

Tradycyjnie rozumiana metaetyka oznacza pogłe˛biona˛ refleksje˛ nad je˛zykiem 
i metodologia˛ etyki. W jej ramach poddaje sie˛ analizie mie˛dzy innymi strukture˛ 
wyraz˙en´ normatywnych, ich spo´jnos´c´ oraz status logiczny. Celem poznawczym 
tego artykułu jest pogłe˛biona refleksja nad jedna˛z etyk szczego´łowych – bioetyka˛. 
Proponowana przeze mnie metabioetyka odbiega jednak od tradycyjnie rozumianej analizy metaetycznej, gdyz˙ nie skupia sie˛ wyła˛cznie na je˛zyku. Analizowanej 
przeze mnie dyscypliny filozoficznej nie traktuje˛ jako systemu sa˛do´w etycznych, 
rozumowan´, wnioskowan´ czy twierdzen´. Bioetyke˛ konceptualizuje˛ jako pewna˛ 
forme˛ dyskursu i praktyk społecznych, kłada˛c szczego´lny nacisk na jej osadzenie 
w konteks´cie politycznym, kulturowym i społecznym. Chodzi tu o bioetyke˛ 
rozumiana˛ jako etyczna refleksja nad poste˛pem naukowo-technologicznym o praktycznych konsekwencjach legislacyjno-politycznych; bioetyke˛, kto´ra tym samym 
wspo´łtworzy rzeczywistos´c´ społeczna˛ oraz „profil” aksjologiczny naszej kultury. 
Tym samym włas´nie ta funduja˛ca bioetyka i jej załoz˙enia, mechanizmy działania, 
metody wypracowywania rozstrzygnie˛c´ czy wreszcie priorytety i cele strategiczne 
wydaja˛ sie˛ godne krytycznej analizy metafilozoficznej. 

Gło´wnym celem, jaki stawia przed soba˛ niniejszy artykuł, jest wykazanie, iz˙ 
tak rozumiana refleksja bioetyczna ma pewien charakterystyczny rys. Chodzi tu 
mianowicie o to, z˙e została ona opanowana przez kategorie, metafory, sposoby 
konceptualizacji i argumentacji włas´ciwe przyrodoznawstwu, a w szczego´lnos´ci 
naukom biomedycznym. Proces takiego zawłaszczenia bioetyki przez medycyne˛ 
nosi miano medykalizacji. 

W tym miejscu nalez˙y zaznaczyc´, z˙e nie be˛de˛ w pracy zajmowac´ sie˛ bioetyka˛ 
w jej szerszym zakresie dotycza˛cym szeroko poje˛tej problematyki ekologicznej. 
Nie chodzi tu ro´wniez˙ wyła˛cznie o bioetyke˛ stanowia˛ca˛ teoretyczna˛ czy akademicka˛ refleksje˛, lecz przede wszystkim o bioetyke˛ praktyczna˛, maja˛ca˛ przełoz˙enie na 


Joanna Afeltowicz 

rozstrzygnie˛cia prawno-polityczne i oddziałuja˛ca˛ tym samym na społeczne czy 
kulturowe postawy, zachowania czy praktyki. 

Zanim jednak przejdziemy do analizy bioetyki, nalez˙y przybliz˙yc´ sama˛ 
kategorie˛ medykalizacji, do kto´rej be˛ odwoływacsie˛ w dalszej cze˛s

˛de´ ´ci wywodu. 

Zmedykalizowana kultura, biowładza i subpolityka medycyny 

Dla wielu filozofo´w i socjologo´w medycyna stanowi jedna˛ z najbardziej 
wpływowych działalnos´ci człowieka ostatnich wieko´w. Kategorie, metafory, dyskurs, ale i system wartos´ci, ontologia czy koncepcja człowieka włas´ciwe medycynie przenikaja˛ do kultury determinuja˛c jej postac´, steruja˛ naszym z˙yciem oraz 
relacjami z innymi ludz´mi. Według Kazimierza Szewczyka „jednym z najwaz˙niejszych 
wyro´z˙niko´w cywilizacji Zachodu kon´ca XX stulecia jest oddanie medycynie 
wszystkich bez mała przejawo´w człowieczej egzystencji, od narodzin po s´mierc´. 
Proces o´w nazywa sie˛ niezbyt ładnie po polsku „medykalizacja˛” i dotyczy sfery 
biologicznej, społecznej i duchowej naszego istnienia”1. Z kolei Andrzej Zybertowicz wskazuje na istotnos´c´ tego procesu dla kształtu praktyk i relacji społecznych, nazywaja˛c medykalizacje˛ „wspo´łkonstruowaniem rzeczywistos´ci społecznej”2. W nowoczesnej kulturze medycyna stała sie˛ arbitrem rozstrzygaja˛cym 
podstawowe dylematy dotycza˛ce z˙ycia, a w szczego´lnos´ci jego stano´w granicznych; mo´wi nam, jak powinnis´my z˙yc´, jak chorowac´ i jak umierac´, niejednokrotnie 
udzielaja˛c takz˙e odpowiedzi na pytania o to, kim jestes´my i doka˛d zmierzamy. 
Moz˙na powiedziec´, z˙e jestes´my pod nadzorem fachowco´w-medyko´w od momentu 
pocze˛cia. Kontrola ta sie˛ga jednak znacznie głe˛biej, dotyczy juz˙ sfery planowania 
naszego pocze˛cia, bowiem obok diagnostyki prenatalnej medycyna oferuje nam 
wcia˛z˙ powie˛kszaja˛cy sie˛ asortyment metod i technologii preimplantacyjnych. 
Jednoczes´nie medycyna i jej personel sa˛ aktorami biora˛cymi udział w wielu 
procesach politycznych, a nawet gospodarczych. Posługuja˛c sie˛ je˛zykiem niemieckiego socjologa Ulricha Becka, moz˙na powiedziec´, z˙e rzeczywistos´c´ ukształtowana 
i napie˛tnowana przez medycyne˛ staje sie˛ warunkiem działania i mys´lenia w coraz 
wie˛kszej liczbie obszaro´w aktywnos´ci człowieka, co oznacza obiektywizacje˛ 
medycznej perspektywy ujmowania rzeczy, kto´ra systematycznie rozszerza swo´j 
zasie˛g na wszystkie sfery z˙ycia i bytu człowieka3. 

1 

K. Szewczyk, Dobro, zło i medycyna. Filozoficzne podstawy bioetyki kulturowej, PWN, Warszawa-Ło´dz´ 2001, s. 7. 
2 A. Zybertowicz, Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, UMK, Torun´, 
1995, s. 333. 

3 

Por. U. Beck, Społeczen´stwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesnos´ci, tłum. S. Cies´la, 
Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa, s. 314. 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

Ten dogłe˛bny wpływ medycyny w aspekcie indywidualnego człowieka i jego 
egzystencji, kto´ry sprawia, z˙e moz˙emy okres´lic´ nasza˛ kulture˛ mianem zmedykalizowanej, najlepiej chyba oddaje wprowadzona przez Michela Foucaulta kategoria 
biowładzy4. Francuski filozof okres´lał w ten sposo´b forme˛ władzy, kto´ra polega na 
okres´laniu przez ro´z˙nego rodzaju dyskursy granic, form i wzoro´w tego, jak mamy 
sie˛ rodzic´, z˙yc´ czy wreszcie umierac´. Władza w uje˛ciu autora „Archeologii wiedzy” 
ma charakter bezpodmiotowy, rozproszony i pozbawiony centro´w – jest rozdystrybuowana pomie˛dzy instytucjami i rzeczami, niejednokrotnie ro´wniez˙ „wbudowana” w ludzkie ciała, a gło´wnym jej nos´nikiem jest dyskurs. Jak sugeruje Foucault, 
gło´wnym czynnikiem dyscyplinuja˛cym sa˛ struktury przyjmowanej przez nas 
wiedzy. Jest to władza poprzez normalizacje˛, dyskursy narzucaja˛ nam bowiem 
normy i reguły, kto´rymi powinnys´my sie˛ kierowac´ w naszym z˙yciu. Taka˛ włas´nie 
władze˛ sprawuje nad nami i naszym z˙yciem medycyna i jej dyskurs. To lekarz, 
be˛da˛cy rzecznikiem wyz˙szej racjonalnos´ci medycyny, mo´wi nam, czym jestes´my 
i jak powinnis´my w zwia˛zku z tym poste˛powac´. Definiuje wiele relacji społecznych 
i głe˛boko ingeruje w tkanke˛ społeczna˛. Nasze z˙ycie jest organizowane przez 
instytucje medyczne w najdrobniejszych szczego´łach. O ile takie formy biowładzy 
medycyny sa˛ cze˛sto przes´lepiane, to zdecydowanie jaskrawiej jawi sie˛ wpływ 
medycyny na ´cona za pos´rednictwem s´w

nasza˛ osobowos´, jaki wywiera ´rodkofarmakologicznych. Wspomniec´ro´wniez˙ nalez˙y o wielu technikach przedłuz˙aja˛
cych lub skracaja˛cych z˙ycie – medycyna dysponuje władza˛, dzie˛ki kto´rej moz˙e 
z jednej strony zadac´ pacjentowi s´mierc´ za sprawa˛ praktyk aborcji i eutanazji, 
z drugiej zas´ uratowac´mu z˙ycie dzie˛ki operacjom, respiratorom, reanimacji lub 
inkubatorom. Opro´cz tego niejednokrotnie to włas´nie ona rozstrzyga pojawiaja˛ce 
sie˛ w ramach jej praktyki dylematy moralne, społeczne i ekonomiczne. Kolejnym, 
niezwykle waz˙nym aspektem medykalizacji jest ekspansja medycznego obrazu 
s´wiata, co ro´wniez˙ traktowac´ moz˙na jako przejaw biowładzy. Nie tylko poste˛pujemy tak, jak nakazuje dyskurs medyczny, ale mys´limy o sobie i s´wiecie za 
pomoca˛ kategorii i metafor przezen´ oferowanych. Medycyna przeje˛ła funkcje˛ 
instytucji odpowiadaja˛cych na pytania o to, czym jest człowiek. 

Władza medycyny ma jednak jeszcze inne oblicze. O ile wpływ medycyny na 
jednostkowa˛ egzystencje˛ daje sie˛ opisac´ za pomoca˛ kategorii biowładzy, o tyle jej 
niewidoczne oddziaływanie w szerokim społeczno-polityczno-gospodarczym konteks´cie najtrafniej oddaje zaproponowana przez Ulricha Becka kategoria subpolityki5. Subpolityka, to forma władzy i wpływu politycznego, kto´ra nie jest 
odbierana, traktowana i kontrolowana jak tradycyjnie rozumiana polityka. Przykładem moga˛ byc´ tu eksperci ustalaja˛cy dopuszczalne normy ste˛z˙enia substancji 

4 

M. Foucault, Historia seksualnos´ci, tłum. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski, wste˛pem 
opatrzył: T. Komendant, Czytelnik, Warszawa 2000, s. 121. 
5 

Por. U. Beck, op. cit., s. 279-344. 


Joanna Afeltowicz 

szkodliwych w powietrzu, wodzie czy poz˙ywieniu. Z jednej strony odbierani sa˛ 
jako apolityczni rzecznicy obiektywnego s´wiata, z drugiej zas´ ich stanowiska maja˛ 
wiele politycznych i gospodarczych konsekwencji. Ogromny wpływ instytucji 
subpolitycznych moz˙e miec´ miejsce, poniewaz˙ nie sa˛ one definiowane jako 
uczestnicy procesu politycznego, a tym samym nie dotycza˛ ich ograniczenia 
tradycyjnych instytucji politycznych. W ten sposo´b docieramy do punktu, w kto´rym 
mamy do czynienia z przepołowiona˛ demokracja˛6 – nasze społeczen´stwa sa˛ 
jednie po´łdemokratyczne, gdyz˙ procedury demokratycznej kontroli dotycza˛ wyła˛
cznie tego, co zaliczane jest do pola kultury. Rzecznicy „natury” traktowani sa˛ jako 
neutralni społecznie lub niewinni politycznie. W takich warunkach dochodzi do, jak 
ja˛ okres´la Beck, „rewolucji pod płaszczykiem normalnos´ci” i do niezwykle 
niebezpiecznego dla samych zainteresowanych spychania potencjału zmian społecznych tak zdefiniowanej nauki do „nieoczekiwanych skutko´w ubocznych”7. 
Ekstremalnym przykładem działalnos´ci subpolitycznej jest według Becka włas´nie 
subpolityka medycyny8. Autor „Społeczen´stwa ryzyka” pisze, iz˙ medycyna 
dokonuje „społecznej i kulturowej rewolucji realizowanej w tajemnicy”, gdyz˙ 
poste˛p medyczny, z racji swej struktury, powoduje sytuacje, w kto´rych zmienianie 
społecznych warunko´w z˙ycia odbywa sie˛ bez aprobaty społeczen´stwa. Dzie˛ki temu 
biomedycyna moz˙e swobodnie i dogłe˛bnie przekształcac´ relacje społeczne, instytucje polityczne, jak i nas samych. Z kolei sami zainteresowani moga˛ dochodzic´ 
swoich praw, co do konsekwencji, celo´w i zagroz˙en´ owej rewolucji zawsze dopiero 
po fakcie. Ta „polityka fakto´w dokonanych”, to odpowiedz´ medycyny na krytyke˛ 
i pytania opinii publicznej dotycza˛ce granic jej wolnos´ci. W efekcie zyskuje ona 
pełna˛ autonomie˛ we wprowadzaniu i zastosowaniu swoich innowacji. Okazuje sie˛, 
iz˙ to, co moz˙liwe jest w medycynie, byłoby skandalem w obszarze oficjalnej 
polityki. Demokratycznie legitymizowana polityka dysponuje jedynie pos´rednimi 
s´rodkami władzy, podczas gdy charakterystyczna˛ cecha˛ poste˛pu medycyny jest 
bezpos´rednios´c´. Praktyka medyczna dysponuje zatem władza˛ absolutna˛: wykonawcza˛ i ustawodawcza˛. 

Medykalizacja bioetyki 

Bioetyka powstała pierwotnie jako pro´ba kontroli poste˛pu naukowo-technicznego. Jednak, jak be˛de˛ sie˛ starała przekonac´ Czytelnika, medycynie udało sie˛ 
skutecznie zagarna˛c´ ten obszar refleksji, co pozwoliło zachowac´ jej pełnie˛ władzy 
nad własnym funkcjonowaniem i rozwojem. Ten proces zawłaszczenia bioetyki 

6 

Ibidem. 

7 

Ibidem 

8 

Zob. ibidem, s. 304-315. 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

przez dyskurs i racjonalnos´c´ biomedycyny okres´lac´be˛de˛ mianem medykalizacji 
bioetyki. Narze˛dziem, do kto´rego odwołam sie˛ w dalszej analizie, be˛dzie opracowana przez Michela Foucaulta metodologia studio´w nad dyskursem sformułowana 
w „Porza˛dku dyskursu”9. 

Porza˛dek dyskursu i procedury wykluczenia 

W niniejszej analizie chodzi gło´wnie o medykalizacje˛ bioetyki rozumianej jako 
pewien dyskurs oraz jego instytucjonalne i społeczne ramy. Takie podejs´cie 
wspo´łgra z obrana˛ przeze mnie metodologia˛, bowiem francuski filozof w swoich 
analizach nie mo´wił nigdy wyła˛cznie o dyskursach, ale raczej o splocie wypowiedzi, praktyk społecznych, instytucji, władzy, jak ro´wniez˙ rzeczy i ciał ludzkich. 
Według Foucaulta kaz˙dy wytwarzany w społeczen´stwie dyskurs jest kontrolowany, 
selekcjonowany, organizowany i poddawany redystrybucji przez pewne procedury, 
kto´rych zadaniem jest, najogo´lniej, zachowanie jego spo´jnos´ci. Francuski filozof 
w swojej pracy „Porza˛dek dyskursu” pisze o procedurach wykluczenia. Funkcjonuja˛one nagranicy dyskurso´w,okres´laja˛, cojest jeszcze danym dyskursem,aco 
juz˙ nim nie jest, wypieraja˛c niepoz˙a˛dane tres´ci, problemy, poje˛cia i wypowiadaja˛
cych je aktoro´w poza jego obre˛b. 

Pierwsza˛ z omawianych w „Porza˛dku dyskursu” procedur wykluczenia jest 
zakaz. Przejawia sie˛ on w tabu przedmiotowym – nie wszystko moz˙na mo´wic´ 
w obre˛bie danego dyskursu; rytuale okolicznos´ciowym – nie moz˙na mo´wic´ 

o wszystkim w kaz˙dej sytuacji, uprzywilejowaniu lub wyła˛cznym prawie podmiotu 
mo´wia˛cego. Zakazowi, a przez to wykluczeniu podlegaja˛ takz˙e pewne techniki 
argumentacji, chwyty retoryczne, jak ro´wniez˙ tematyka i problemy. Oczywis´cie 
z danego dyskursu wypierane moga˛ byc´ro´wniez˙ osoby, grupy, a nawet całe 
kategorie społeczne. 
Kolejna procedura wykluczenia, to opozycja rozumu i szalen´stwa. W tym 
przypadku chodzi o linie˛ demarkacyjna˛ oddzielaja˛ca˛ to,cowaz˙ne i racjonalne, od 
tego, co nieistotne i racjonalnos´ci pobawione. Taka˛ klasyczna˛ gra˛ na opozycji 
rozumu i szalen´stwa sa˛ pro´by sformułowania kryterium demarkacji nauki, kto´re 
mo´wiłoby, co jest nauka˛ i zalicza sie˛ do jej uprzywilejowanego dyskursu 
reprezentuja˛cego wyz˙sza˛ racjonalnos´c´, a co juz˙ do niej nie nalez˙y i stanowi 
pseudonauke˛,przesa˛d lub ideologie˛, czyli to wszystko, co w kultywuja˛cej 
naukowos´c´kulturze jawi sie˛ w zestawieniu z mowa˛ naukowca, jak szalen´stwo 
i przejaw irracjonalnos´ci10. 

9 

M. Foucault, Porza˛dek dyskursu, tłum. M. Kozłowski, Wydawnictwo Słowo. Obraz. Terytoria, 
Gdan´sk 2002. 
10 

Ibidem, s. 8-9. 


Joanna Afeltowicz 

Trzecia˛ procedura˛ wykluczenia jest opozycja prawdy i fałszu, o kto´rej 
Foucault pisze w naste˛puja˛cy sposo´b: „jes´li spojrzymy nan´ z perspektywy zdania 
wewna˛trz dyskursu, podział mie˛dzy prawda˛ a fałszem nie jest arbitralny ani 
zmienny, nie jest instytucjonalny ani oparty na przemocy. Jes´li jednak umies´cimy 
sie˛na innym poziomie i zadamy sobie pytanie o to, jaka˛była i jaka˛wcia˛z˙ pozostaje 
w obre˛bie naszych dyskurso´w owa wola prawdy w cia˛gu wieko´w naszej historii, 
a takz˙e o to, na czym polega w bardzo ogo´lnej formie, typ podziału, kto´ry wyznacza 
nasza˛ wole˛ wiedzy, to moz˙e sie˛ zdarzyc´, z˙e ukaz˙e sie˛ nam cos´ w rodzaju systemu 
wykluczenia (systemu historycznego, zmiennego, opartego na instytucjonalnym 
przymusie)”11. Juz˙ od czaso´w staroz˙ytnej Grecji powoływanie sie˛ na Prawde˛ 
stanowiło podstawowy chwyt retoryczny maja˛cy wyprzec´ lub zdyskredytowac´ 
pewne formy wypowiedzi. Kaz˙dy dominuja˛cy dyskurs twierdził, z˙e Prawda jest „po 
jego stronie”, odmawiaja˛c rzecz jasna tego samego przeciwnikom. Wykluczenie 
opierało sie˛ włas´nie na przylepieniu łatki „fałszywego dyskursu”, „kłamstwa” lub 
„fałszywej s´wiadomos´ci”. Nie oznacza to jednak, z˙e poszczego´lne systemy dyskursywne docierały do tradycyjnie rozumianej obiektywnej prawdy – to, co jest 
prawda˛, było, według Foucaulta, historycznie zmienne i skorelowane z kolejno 
naste˛puja˛cymi po sobie rodzajami dyskurso´w. Jest to o tyle zasadne, z˙e w koncepcji 
Foucaulta nie ma miejsca na obiektywna˛prawde˛ – „prawdziwos´c´” jest definiowana 
i potwierdzana przez cały zespo´ł praktyk i instytucji12. Francuski filozof wskazuje 
tu na fakt, iz˙ „obiektywna prawda”, kto´ra staje sie˛ niekwestionowanym elementem 
władzy dyscyplinuja˛cej wytwarzanie i prowadzenie dyskursu, jest kształtowana 
i stabilizowana w ramach kompleksowych systemo´w nieustannie potwierdzaja˛cych 
i utrwalaja˛cych pewne ustalenia. Te z kolei tworza˛ z czasem hermetyczny 
i zaimpregnowany na krytyke˛ porza˛dek danej narracji. 

Ta silna kontrola, jakiej podlega tworzenie dyskursu, wskazuje na jego 
powia˛zanie z poz˙a˛daniem i władza˛. Dyskurs nie tylko ukrywa lub ujawnia 
poz˙a˛danie, ale i sam stanowi jego przedmiot, jest z´ro´dłem ogromnej władzy. 
Foucault twierdzi, z˙e „historia nieustannie dowodzi, z˙e dyskurs jest nie tylko 
czyms´, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz ro´wniez˙ tym, dla czego 
i poprzez co walczymy”13. Rozwijaja˛csłowa filozofa moz˙na powiedziec´, z˙e 
z´ro´ dłem władzy jest opanowanie dyskursu, kontrolowanie jego kształtu i ram za 
pomoca˛ wymienionych procedur, a taki kontrolowany dyskurs stanowi doskonałe 
narze˛dzie osia˛gania pewnych celo´w. Odnosi nas to ponownie do splotu wiedzywładzy, w kto´rym systemywiedzyinarze˛dzia panowania wzmacniaja˛ sie˛ 
i uzupełniaja˛ nawzajem: kontrola dyskursu daje władze˛,kto´ ra pozwala sprawniej 
formowac´ dyskurs. 

11 

Ibidem, s. 11. 

12 

Por. ibidem, s. 13. 

13 

Ibidem,s. 8. 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

Na koniec nalez˙y poczynic´ uwage˛, kto´ra pozwoli unikna˛c´ nieporozumien´ 
interpretacyjnych. Organizowanie dyskurso´w, wykluczanie ro´z˙nych tres´ci lub 
podmioto´w, pomimo z˙e jest realizowane poprzez wypowiedzi jednostek lub 
reprezentanto´w grup, nie jest procesem s´wiadomym. Foucault nie twierdzi, z˙e za 
formowaniem dyskurso´w stoi jakas´ grupa s´wiadomie dysponuja˛ca władza˛i realizuja˛caw tensposo´bswo´jinteres. Według niego dyskursyrza˛dza˛samesoba˛i stanowia˛ 
władze˛ bez okres´lonego podmiotu. Jest to niezwykle waz˙ne, gdyz˙ proces medykalizacji bioetyki, kto´ry be˛de˛ omawiała poniz˙ej, dotyczy bioetyki rozumianej jako 
dyskurs, nie zas´ samych bioetyko´w, co oznacza, z˙e to ramy, w kto´rych funkcjonuja˛, 
sa˛ zmedykalizowane, nie zas´ oni sami. Gdy pisze˛ o procesie medykalizacji 
bioetyki, nie twierdze˛,z˙e bioetycy sa˛ we władaniu jakiejs´ formy ideologii, nie chce˛ 
ro´wniez˙ powiedziec´, z˙e realizuja˛ oni interesy, np. koncerno´w farmaceutycznych, 
chodzi mi tu jedynie o to, z˙e funkcjonuja˛ w dyskursie uformowanym przez 
racjonalnos´c´, koncepcje i kategorie medyczne, co oznacza podporza˛dkowanie sie˛ 
rza˛dza˛cym nim zasadom, pod groz´ba˛ zmarginalizowania ba˛dz´ nawet wyrzucenia 
poza granice „oficjalnego” dyskursu. 

Procedury wykluczenia strzega˛ce zmedykalizowanego 
dyskursu bioetyki 

Zacznijmy od wskazania, iz˙bioetyka, jak kaz˙dy inny dyskurs, podlega 
procedurom reglamentacji i porza˛dkowania, w wyniku kto´ rych nie wszystko, nie 
zawsze i nie wsze˛dzie moz˙e zostac´ powiedziane. Pewne tematy nie sa˛ wjej 
ramach poruszane, nie dlatego, z˙e sa˛ bezzasadne merytorycznie, nielogiczne, czy 
niepoprawne metodologicznie, lecz dlatego, z˙e nie pozwalaja˛ na to reguły 
dyskursu. Bioetyka praktyczna jest zdominowana przez kategorie, metafory 
iperspektywe˛ medyczna˛.Moz˙na powiedziec´wre˛cz, z˙e funkcjonuje w ramach 
s´cis´le przez medycyne˛ wyznaczonych i skrupulatnie przez nia˛ kontrolowanych. 
O ile w dysputach akademickich obecny jest głe˛boki filozoficzny je˛zyk czy 
takowa refleksja, o tyle w bardziej „oficjalnych” sytuacjach, takich jak konferencje, debaty medialne, komisje bioetyczne, czy rozstrzygnie˛cia czynione w szpitalach w obliczu konkretnych problematycznych sytuacji, obiektywna˛ i racjonalna˛ 
przestrzenia˛ dyskursu staje sie˛ ta reprezentowana i kontrolowana przez medycyne˛. Praktyczne konsekwencje rozstrzygnie˛c´ bioetycznych, czyli akty legislacyjne 
czy pewne polityczne uregulowania istotnie wpływaja˛ce na nasze z˙ycie formułowane sa˛ wje˛zyku medycyny i prawa. Tak jest ro´wniez˙z ocena˛ pracy lekarza. 
Okazuje sie˛,iz˙: „nawet trzecia władza, jurysprudencja, gdy ma podja˛c´decyzje, co 
do błe˛do´w w sztuce, musi odwołac´sie˛ do wytworzonych w medycynie i przez nia˛ 
kontrolowanych norm i stano´w faktycznych, kto´re zgodnie ze społeczna˛konstrukcja
˛ racjonalnos´ci moga˛ byc´ oceniane ostatecznie tylko przez medyko´w i nikogo 


Joanna Afeltowicz 

innego”14. Jednoczes´nie, jak ujmuje to Szewczyk, w tak ukształtowanej rzeczywistos´ci „pojawia sie˛ pokusa mniej lub bardziej s´wiadomego, (...) zabiegu przekształcenia 
polemiki dotycza˛cej wartos´ci w kontrowersje˛ odnosza˛ca˛ sie˛do 
empirycznych fakto´w”15. Cze˛sto zdarza sie˛,iz˙ pewne problemy, argumentacja czy 
perspektywa ujmowania pewnych fenomeno´w nie maja˛ racji bytu w dyskursie 
bioetycznym. Najcze˛s´ciej dotyczy to narracji religijnej, choc´ nie wyła˛cznie. Jak 
pisze Szewczyk, bioetyke˛ cechuje permanentna s´lepota na społeczne konsekwencje innowacji biomedycznych i praktyk lekarzy16. 

Jednoczes´nie bardzo cze˛sto pewne problemy dyskwalifikowane sa˛ z powodu 
swej „abstakcyjnos´ci” – dla lekarza-praktyka, kto´ry, na co dzien´ styka sie˛ ze 
s´miercia˛, a jego edukacja przebiegała w ramach jednego okres´lonego modelu 
człowieka (model pozytywistyczny, człowiek traktowany jak układ biologiczny) 
is´wiata, takim abstrakcyjnym problemem jest np. zagadnienie istnienia ludzkiej 
duszy, pytanie o istote˛ człowieczen´stwa czy kwestia z˙ycia po s´mierci. Podobny los 
spotyka niejednokrotnie pewne techniki retoryczne i sposoby argumentacji, kto´re sa˛ 
dyskredytowane z powodu „nieempirycznego charakteru”. W podobny sposo´b 
pewni aktorzy dyskursu, z powodu braku medycznej, fachowej wiedzy, traktowani 
sa˛ jak gracze „drugiej kategorii”17. W praktyce oznacza to, iz˙ wytwarzanie dyskursu 
bioetycznego kontrolowane jest przez narracje˛ medyczna˛, a wszystko co moz˙e sie˛ 
w nim wydarzyc´ odbywa sie˛ ws´cis´le przez nia˛ okres´lonych granicach determinuja˛cych dobo´r problemo´w, ich artykulacji czy argumentacji. Mamy tu do 
czynienia z pierwsza˛ opisywana˛ wyz˙ej procedura˛ wykluczenia, zakazem. 

W łonie bioetyki mamy oczywis´cie do czynienia z licznymi kontrowersjami, 
kto´re w przypadku poruszanej przez nia˛ waz˙kiej tematyki, przybieraja˛ nierzadko 
postac´ zaangaz˙owanych emocjonalnie sporo´w s´wiatopogla˛dowych. Jes´li jednak 
przyjrzymy sie˛, w jakich ramach sie˛ odbywaja˛ i na jakich problemach kontrowersje 
sie˛ skupiaja˛, czy innymi słowy, kto, o czym i w jaki sposo´b moz˙e tu mo´wic´, okaz˙e 
sie˛,z˙e dotycza˛ one w istocie pewnych rozstrzygnie˛c´ formułowanych w je˛zyku 
medycyny i nauk szczego´łowych i de facto nie wykraczaja˛ poza ten obszar 
„empirii” i rzeczywistos´ci naukowej. Jurgen Habermas zauwaz˙a na przykład, iz˙ 
debata dotycza˛ca inz˙ynierii genetycznej kra˛z˙y jałowo woko´ł statusu ludzkiego 

14 

U. Beck, op. cit., s. 313. 
15 

M. Gałuszko, K. Szewczyk (red.), Narodziny i s´mierc´. Bioetyka kulturowa wobec stano´w 
granicznych z˙ycia ludzkiego, PWN, Ło´dz´ 2002, s. 9. 
16 

Por. K. Szewczyk, Bioetyka kulturowa jako rozległa doktryna moralna, w: K. Szewczyk, 

M. Gałuszko (red.), op. cit., s. 19. 
17 

W tym konteks´cie moz˙na sie˛ zastanawiac´, jaka˛ funkcje˛ w sławnej pracy B. Chyrowicz, Bioetyka 
i ryzyko. Argument „ro´wni pochyłej” w dyskusji woko´ł osia˛gnie˛c´ wspo´łczesnej genetyki (Lublin: 
Towarzystwo Naukowe KUL, 2002), pełni ponad stustronicowy (s. 17-159) materiał rekonstruuja˛cy 
podstawowa˛ wiedze˛ z zakresu genetyki i biologii molekularnej. Moz˙na miec´ pewne podejrzenia, iz˙ jest 
to włas´nie pro´ba podniesienia swojej pozycji w dyskursie bioetycznym, poprzez wykazanie sie˛ wiedza˛ 
stricte biologiczna˛. 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

embrionu, co, jego zdaniem usuwa z pola zainteresowania bioetyki naprawde˛ 
istotne dla społeczen´stwa czy nawet ludzkos´ci kwestie18. Spory o status embrionu, 
jakkolwiek przybieraja˛ce forme˛ zaciekłych walk na empiryczne argumenty podparte wiedza˛ naukowa˛, nie wykraczaja˛ w istocie poza okres´lone ramy zmedykalizowanego dyskursu. Przesuwaja˛c i negocjuja˛c granice˛ mie˛dzy z˙yciem a s´miercia˛, 
byciem a niebyciem nie dodaje˛ sie˛ niczego jakos´ciowo nowego do refleksji 
i dyskursu bioetycznego. Nadal nie ma tu miejsca na pytania, takie jak: czy 
powinno sie˛ dokonywac´ pro´b wyznaczania takiej granicy?; czy nie jest to 
pozbawianie z˙ycia ludzkiego wartos´ci i godnos´ci?; czym jest człowiek? Takie 
„fundamentalne”, filozoficzne, metafizyczne pytania nie znajduja˛ sie˛ w polu 
refleksji takiego dyskursu, a wszelkie pro´by zwro´cenia na nie uwagi traktowane sa˛ 
jako zaburzaja˛ce prace˛ maja˛ca˛ zaowocowac´ konkretnymi i ostrymi rozstrzygnie˛ciami niefunkcjonalne przerywniki. Okazuje sie˛,z˙e w tak sformatowanym 
dyskursie nie ma miejsca na z˙adna˛ wa˛tpliwos´c´, kto´ra nie byłaby „technicznym 
problemem” artykułowalnym i rozwia˛zywalnym na gruncie medycyny/nauki i w jej 
je˛zyku. 

W ten sposo´b konstytuuje sie˛ sytuacja, w kto´rej zdominowany przez medycyne˛ 
dyskurs staje sie˛ narze˛dziem legitymizacji poste˛pu technologicznego, co przejawia 
sie˛ porzuceniem pytania „czy” wprowadzic´ nowa˛ technologie˛, terapie˛, lek etc., na 
rzecz pytania „jak” tego dokonac´19. Brak tu miejsca na demokratyczna˛ kontrole˛. 

W celu ilustracji powyz˙szych intuicji odwołam sie˛ do centralnych dla problematyki bioetycznej sporo´w o stany graniczne z˙ycia ludzkiego. Zauwaz˙my, z˙e 
rozstrzygnie˛cia w tej materii, kto´re przekładaja˛ sie˛ po´z´niej na konkretne zachowania, praktyki oraz reguluja˛ce i utrwalaja˛ce je przepisy prawne, odbywaja˛ sie˛ 
na gruncie wiedzy medycznej. To w je˛zyku nauki formułuje sie˛ nowe definicje 
z˙ycia i s´mierci, coraz nowoczes´niejsze technologie determinuja˛ coraz dokładniejsze, subtelniejsze okres´lenia momentu, w kto´rym powstajemy i umieramy. Proces 
kształtowania i stabilizowania sie˛ takich rozstrzygnie˛c´, „prawdziwos´ci” naukowej, 

o kto´rej pisałam przy okazji procedury wykluczenia opieraja˛cej sie˛ na opozycji 
prawdy i fałszu, potwierdza i stabilizuje impregnuja˛c tym samym na krytyke˛ 
i pro´by podwaz˙enia, pewne ustalenia dotycza˛ce z˙ycia i s´mierci. Te granice 
i okres´lenia funkcjonuja˛ bowiem jako obiektywna wiedza, „prawda” potwierdzona 
autorytetem nauki, staja˛c sie˛ baza˛ kolejnych praktyk i działan´. Przykładowo, 
ustalenie granicy, po kto´rej zaczyna sie˛ człowiek, a do kto´rej moz˙liwe i dopuszczalne sa˛ ingerencje w kształtuja˛ce sie˛ z˙ycie, pozwoliło na cała˛ mase˛ praktyk leczenia 
niepłodnos´ci, selekcji embriono´w, nie mo´wia˛c o aborcji. Beck pisze, iz˙ zjawiska 
„z˙ycia” i „s´mierci” definiowane sa˛ w procesie pracy lekarza i przez niego samego. 
18 

Zob. J. Habermas, Przyszłos´c´ natury ludzkiej. Czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?, tłum. 
Małgorzata Łukasiewicz, Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa 2003. 

19 

Ibidem, s. 82-83. 


Joanna Afeltowicz 

Musza˛ bowiem zostac´ na nowo zdefiniowane na gruncie medyczno-biologicznych 
stano´w faktycznych, problemo´w i kryterio´w, ze wszystkimi przewidywalnymi 
implikacjami dla pracy lekarza20. Moz˙na wie˛c odnies´c´ wraz˙enie, iz˙ definicje te, to 
odpowiedz´ na zmieniaja˛ce sie˛ warunki funkcjonowania i technologiczne moz˙liwos´ci działania medycyny. Rozszerzaja˛ pole jej działania, ale czy wnosza˛ cos´do 
refleksji o człowieku jako takim, pomagaja˛ chronic´ go przed niebezpieczen´stwami 
bezrefleksyjnego przyjmowania nowos´ci biotechnologicznych, czy tylko sa˛ wyrazem i s´wiadectwem dynamiki rozwoju medycyny i generowanych przez nia˛ zmian? 
Tak było na przykład w sytuacji rozwoju chirurgii mo´zgu i serca. Zgodnie z nowa˛ 
wiedza˛ nalez˙ało wo´wczas ustalic´ moment s´mierci człowieka, doprecyzowac´, czy 
naste˛puje ona w sytuacji ustania funkcji mo´zgu, przy jednoczesnym zachowaniu 
czynnos´ci serca, czy moz˙e wo´wczas, gdy praca serca podtrzymywana jest jedynie 
za pomoca˛ skomplikowanej aparatury technologicznej, podczas gdy mo´zg nie 

´ladoaktywnostowykazuje s´w ´ci21. Wygla˛da tak, jakby „stare” definicje nie 
pasowały do nowych moz˙liwos´ci, a ich zmiana była nieproblematycznym warunkiem rozwoju sztuki medycznej. 

Cze˛sto stosowana w debatach bioetycznych „polityka fakto´w dokonanych”, to 
przykład gry na opozycji rozumu i szalen´stwa. Szalen´stwem jest bowiem przeciwstawianie sie˛ zaszłym juz˙ procesom i wybudowanym na nich, ustabilizowanym 
w toku społeczno-kulturowych zmian, praktyk. Habermas wskazuje, iz˙ „lobbys´ci 
inz˙ynierii genetycznej retrospektywnie powołuja˛ sie˛ na nie budza˛ce dzis´zastrzez˙en´ 
precedensy i niepostrzez˙enie wdroz˙one praktyki, (...) aby wa˛tpliwos´ci moralne 
skwitowac´ formuła˛„za po´z´no”22. Filozof jako przykład takiego poste˛powania podaje 
stosowana˛ dzis´ powszechnie, uwaz˙ana˛ za zbawienna˛ dla rodzico´w i ich dzieci 
diagnostyke˛ prenatalna˛,kto´rej naturalna˛ konsekwencja˛ był rozwo´j diagnostyki 
preimplantacyjnej. Daje ona niewspo´łmiernie wie˛ksze moz˙liwos´ci manipulowania 
ludzkim materiałem genetycznym, a przede wszystkim pozwala na „zaprojektowanie” i kontrolowanie od pocza˛tkudokon´ca procesu powstawania nowej istoty. 
Okazuje sie˛ jednak, iz˙ w dyskursie bioetycznym czy debatach poruszaja˛cych owa˛ 
problematyke˛ niezwykle cze˛sto podnoszone sa˛ włas´nie takie argumenty, a zakwestionowanie ich słusznos´ci moz˙e zakon´czyc´sie˛ dla oponenta „łatka˛” szalen´ca lub 
ignoranta, gdyz˙ kwestionuje ustabilizowany porza˛dek, ignoruja˛cwiedze˛ medyczna˛, 
naukowa˛ i odmawia poruszania sie˛ w dyskursie zmedykalizownym. 

W tym momencie chciałabym przejs´c´ do waz˙kiego pytania: jakie miejsce 
i funkcje moz˙e pełnic´ w tak skonfigurowanym dyskursie bioetyk-filozof, a dokonuja˛c ekstrapolacji po prostu „niemedyk”? Moja intuicja, kto´ra˛ be˛de˛ pro´bowała 
poprzec´ pewnymi analizami dyskursu i organizacji bioetyki, nasuwa mi spo

20 

Por. U. Beck, op. cit., s. 313. 

21 

Ibidem. 

22 

J. Habermas, op. cit., s. 26. 

Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

strzez˙enia, z˙e: stanowia˛ oni niejako tło, symboliczne oddanie głosu, kto´re 
w praktyce niewiele znaczy i nie jest brane pod uwage˛ ws´wiecie racjonalnos´ci 
medycznej, rynku i ekonomii. Tropy czy wskazo´ wki zawarte w wypowiedziach 
„niemedyko´w” i debatach przez nich prowadzonych traktowane sa˛ raczej jako 
ciekawostki, kto´rymi niejednokrotnie zainteresowani sa˛sami lekarze, ale tylko od 
ich dobrej woli zalez˙y, czy wezma˛ je pod uwage˛ w swej codziennej praktyce23. 
Pełnia˛ oni role˛ moralisto´w, kto´ rzy nie wiedza˛ nic o praktyce lekarskiej, a ich 
teorie sa˛ abstrakcyjne i niewiele maja˛ wspo´lnego z rzeczywistos´cia˛. Chciałabym 
w tym miejscu ponownie zaznaczyc´, iz˙ taki stan rzeczy powodowany jest 
kształtem dyskursu bioetycznego, kto´ry przekłada sie˛ na organizacje˛ samej 
bioetyki. Nie oznacza to jednak, z˙e dyskurs jest s

´wiadomie tworzony i kontrolowany. Przyjrzyjmy sie˛ zatem podziałowi kompetencji, z kto´rym mamy do 
czynienia w dyskursie bioetycznym. 

Asymetrycznos´c´ dyskursu bioetycznego 

Poro´wnuja˛c pozycje˛ poszczego´lnych aktoro´w dyskursu bioetycznego nalez˙y 
zauwaz˙yc´, z˙e mamy w nim do czynienia z asymetrycznos´cia˛. Z jednej strony 
mamy bowiem lekarzy-fachowco´ w, najbardziej zorientowanych w problematyce 
dotycza˛cej naukowych i medycznych kwestii, sprawnie posługuja˛cych sie˛ je˛zykiem, w kto´rym roi sie˛ od „branz˙owych” okres´len´, skro´to´w mys´lowych czy 
odwołan´ do posiadanej przez s´rodowisko wiedzy kontekstowej i reprezentuja˛cych 
ciesza˛ca˛sie˛ społecznym uznaniem i autorytetem aktywnos´c´. Z drugiej, filozofo´w, 
etyko´w, ksie˛z˙y – rzeczniko´ w narracji uznanej w trakcie kulturowych i historycznych zmian za irracjonalna˛,niewiele maja˛ca˛ wspo´lnego z rzeczywistos´cia˛. 
Potwierdzeniem tych sło´w zdaje sie˛ byc´ obserwacja Jana Hartmana. Zauwaz˙a on, 
iz˙ „filozof w s´rodowisku i dyskursie funkcjonuje jako intelektualista zdolny do 
pogłe˛bionej i popartej ogo´lna˛ erudycja˛ refleksji, nacechowanej roztropnos´cia˛ 
iwraz˙liwos´cia˛”24. Podobnie jest z „etyka˛” – nie oznacza ona tu dyscypliny 

23 

Andrzej Paszewski prognozuje, iz˙ z taka˛ sytuacja˛ w niedalekiej przyszłos´ci be˛dziemy mieli do 
czynienia w przypadku wielu technik dzisiaj kontrowersyjnych, takich jak klonowanie czy wykorzystywanie embriono´w ludzkich. Obserwuja˛c obecna˛ w prawodawstwie biomedycznym tendencje˛ do 
liberalizacji postaw w kwestii moz˙liwos´ci zastosowan´ nowych technologii czy technik dyktowana˛ 
popytem na nie i ogromnymi pienie˛dzmi, kto´re za nimi stoja˛, stwierdza, iz˙ „w efekcie zastosowanie tych 
metod be˛dzie zalez˙ało od przekonan´ lekarza i pacjenta. Powstrzymanie sie˛ przed ich zastosowaniem 
z powodo´w etycznych be˛dzie po prostu cena˛, jaka˛ be˛da˛ oni płacic´ za zachowanie godnos´ci ludzkiej”. 

A. Paszewski, Cos´ czy ktos´?, „Wie˛z´” nr 9 (515), 2001, s. 3-4. 
24 

J. Hartman, Czym jest dzisiaj bioetyka?, „Archeus” nr 3, 2002, opublikowane w Serwisie 
Biotechnologicznym 13 lipca 2005 r., doste˛pne na: http://www.biotechnologia.com.pl/?sectionID=11&show=481 

Joanna Afeltowicz 

akademickiej, a raczej ogo´ł standardo´w uczciwos´ci i przyzwoitos´ci oraz refleksje˛, 
wkto´rej sa˛ one wypracowywane i komentowane25. 

Taki stan rzeczy moz˙e miec´ swoje z´ro´dła w sposobie nauczania przyszłych 
lekarzy. Sie˛gnijmy zatem do z´ro´deł i przes´ledz´my, jakie miejsce w procesie 
edukacji lekarza zajmuje nauczanie (bio)etyki. W 1997 roku Janina Rybicka ze 
S´
la˛skiej Akademii Medycznej w Katowicach przeprowadziła ogo´lnopolska˛ ankiete˛ 
dotycza˛ca˛ włas´nie nauczania etyki na akademiach medycznych w Polsce. Okazało 
sie˛ wo´wczas, iz˙ na nielicznych uczelniach prowadzone sa˛ takie zaje˛cia, a na 
wie˛kszos´ci pewne elementy problematyki bioetycznej poruszane sa˛ w ramach zaje˛c´ 
z deontologii lekarskiej. Przykładowo, na Akademii Medycznej w Warszawie 
nauczanie bioetyki jest „szcza˛tkowe”, a studenta medycyny uczy sie˛ wyła˛cznie jak 
walczyc´ ˛s

z choroba˛26. Ponadto po 1990 roku na cze´ci uczelni zamknie˛to zakłady 
filozofii i etyki, co bezpos´rednio przekłada sie˛ na znajomos´c´ podstaw filozofii 
ws´ro´d przyszłych lekarzy. W przypadku uczelni z Europy Po´łnocnej i Stano´w 
Zjednoczonych czynnikiem determinuja˛cym kształt kurso´w bioetyki jest osoba 
prowadza˛cego. Okazuje sie˛,iz˙ zaje˛cia prowadzone prze lekarzy maja˛ charakter 
bardziej praktyczny, koncentruja˛ sie˛ na przypadkach klinicznych i cze˛sto pomija sie˛ 
na nich wiedze˛ na temat etyki teoretycznej27. Moz˙na zastanawiac´ sie˛, czy tak 
wykształcony lekarz, jes´li przyjdzie mu w przyszłos´ci dokonywac´ trudnych, 
wymagaja˛cych moralnego namysłu wyboro´w czy uczestniczyc´ w pracach komisji 
bioetycznych lub debatach bioetycznych, nie be˛dzie przyczyniał sie˛ do medykalizacji bioetyki. Zdaje sie˛ ro´wniez˙, iz˙ odnajdziemy tu odpowiedz´ na pytanie o status 
filozofii w refleksji nad medycyna˛, praktyka˛ lekarska˛ czy nowymi biotechnologiami. Wydaje sie˛,z˙e lekarze nie maja˛ szansy w toku swej edukacji zdobyc´ wiedzy na 
temat podstaw etyki, a tym samym nie sa˛ w stanie kompetentnie posługiwac´ sie˛ 
taka˛ wiedza˛ w dyskursie bioetycznym. Pewne kategorie, argumenty nie znajduja˛ sie˛ 
w polu ich refleksji, co z kolei przekłada sie˛ na organizacje˛ dyskursu bioetyki. 
Przes´ledz´my to na przykładzie funkcjonowania komisji bioetycznych w Polsce. 

Kiedy przyjrzymy sie˛ prawnym regulacjom dotycza˛cym funkcjonowania 
komisji bioetycznych w Polsce28, zobaczymy, iz˙ decyduja˛ca˛ role˛ pełni w nich 
lekarz specjalista, pozostali zas´ to „przedstawiciele innych zawodo´w”. W tej 
kategorii mieszcza˛ sie˛ filozofowie na ro´wni z prawnikami, piele˛gniarkami czy 
farmaceutami. Jak czytamy dalej przewodnicza˛cym komisji jest zawsze lekarz. 

25 

Ibidem. 

26 

Zob. M. Musielak, M. Tamborska, O potrzebie nauczania bioetyki na wydziałach lekarskich 
w Polsce, „Nowiny Lekarskie”, 2000, 69, 1 s. 76-81. 

27 

Ibidem, s. 79. 

28 

Rozporza˛dzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 11 maja 1999 r. w sprawie 
szczego´łowych zasad powoływania i finansowania oraz trybu działania komisji bioetycznych, Na 
podstawie art. 29 ust. 6 Ustawy z dnia 9 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza (DzU z 1997 r. nr 28, poz. 
152 i nr 88, poz. 554 oraz z 1998 r. nr 106, poz. 668 i nr 162, poz. 1115), doste˛pne na: 
isip.sejm.gov.pl/servlet/Search?todo=file&id= WDU19990470480 type=1&name=D19990480L.pdf 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

Okazuje sie˛,iz˙ przewodnicza˛cy nie ma obowia˛zku liczyc´ sie˛ z tym, co mo´wi np. 
filozof, ma bowiem prawo do powołania „innych eksperto´w” w celu przygotowania 
projektu opinii. Wszystko to odbywa sie˛ za zamknie˛tymi drzwiami. Głosowanie 
i poste˛powanie w sprawie wyraz˙enia opinii jest poufne, co oznacza, iz˙ odbywa sie˛ 
bez z˙adnej kontroli z zewna˛trz. Ciekawy jest ro´wniez˙ fakt, iz˙ prace komisji 
finansuja˛ sami zainteresowani zwracaja˛cy sie˛ do komisji po opinie˛ dotycza˛ca˛ 
danego projektu badawczego. To jaskrawy przejaw subpolityki medycyny. W z˙adnej innej, definiowanej jako polityczna działalnos´ci nie mamy do czynienia 
z podobna˛ sytuacja˛. Wyobraz´my sobie komisje˛ s´ledcza˛ lub proces sa˛dowy, kto´re 
funkcjonuja˛ w podobny sposo´b i zezwalaja˛ na finansowanie ekspertyz czy opinii 
przez samych podejrzanych czy „przes´wietlanych”. Gdyby medycyne˛ definiowano 
jako przejaw polityki, nie do pomys´lenia byłaby sytuacja, w kto´rej pozostawia sie˛ 
tak waz˙na˛ sfere˛ społecznej aktywnos´ci bez nadzoru demokratycznego. 

Organizacja bioetyki i jej dyskurs przenikaja˛ sie˛ isa˛ wzajemnie powia˛zane. 
Przyjrzyjmy sie˛ zatem, jak wygla˛da dyskurs debat toczonych w toku prac komisji 
bioetycznych. Po pierwsze, zgodnie z tym, co zostało juz˙ powiedziane, moz˙na 
wskazac´, iz˙ mamy tu do czynienia z podporza˛dkowaniem przebiegu i je˛zyka debaty 
przedstawicielom lekarzy/naukowco´w. Nie musza˛ oni przejmowac´ sie˛ zdaniem 
kolego´w–„niemedyko´w”.Moga˛oczywis´ciezainteresowac´ sie˛pewnymikwestiami 
przez nich podnoszonymi, nawet wzia˛c´ ich rozwaz˙ania pod uwage˛ w refleksji nad 
swoja˛ codzienna˛ praktyka lekarska˛. Owo zainteresowanie nie przekłada sie˛ jednak 
na faktyczna˛ waz˙nos´c´ takich refleksji. 

Podsumowanie. Czy zmedykalizowana bioetyka jest jeszcze etyka˛? 

Tematyka dyskursu bioetyki jest tak konfigurowana, z˙e systematycznie znikaja˛ 
z niej doniosłe problemy filozoficzne29. Faktycznie wszystkie waz˙niejsze rozstrzygnie˛cia etyczne maja˛ miejsce jeszcze zanim otwarte zostana˛ dysputy bioetyczne. Nie 
rozpatruje˛ sie˛ na przykład tego, czy z˙ycie ludzkie jest wartos´cia˛ absolutna˛. Takie 
wartos´ci, jak zbawienie czy samodoskonalenie dawno zostały poddane działaniu 
procedur wykluczenia – wypowiedzi odnosza˛ce sie˛ do nich sa˛ systematycznie 
rugowane z dyskursu bioetyki. Jez˙eli nie moz˙na zakazac´ odwoływania sie˛ do nich, 
korzysta sie˛ z opozycji rozumu i szalen´stwa, traktuja˛c inne niz˙ medyczne wartos´ci 
jako przejaw niz˙szej racjonalnos´ci lub całkowitego jej braku. Ewidentnym przejawem takich zabiego´w jest fakt, z˙e powoływanie sie˛ na argumentacje˛ religijna˛ 
wielokrotnie nie jest traktowane powaz˙nie lub po prostu os´mieszane. W dyskursie 
bioetyki ma ro´wniez˙ miejsce gra na opozycji prawdy i fałszu. Niejednokrotnie 

Zob. B. Chyrowicz, Bioetyka a metafizyka, „Diametros” nr 2, 2004, s. 170-183, doste˛pne na: 
http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/pdf/diam2for2chyrowicz.pdf 


Joanna Afeltowicz 

nieposiadaja˛ce naukowego rodowodu lub niesformułowane w paramedycznym 
je˛zyku twierdzenia i rozstrzygnie˛cia traktowane sa˛ jako niebyłe. To racjonalnos´c´ 
medyczna jest gło´wna˛ instancja˛ rozstrzygaja˛ca˛ spory w bioetyce. Medycyna 
pokazuje, co jest włas´ciwa˛ technika˛ argumentacji oraz wyznacza przedmiot, je˛zyk, 
problemy, a takz˙e prawomocnych aktoro´w dyskursu bioetyki. W konteks´cie 
powyz˙szych rozwaz˙an´ nalez˙y zauwaz˙yc´, z˙e bioetyka praktyczna, za sprawa˛ 
medykalizacji jej dyskursu, w sposo´b drastyczny zerwała z tradycja˛ etyczna˛ – jej 
je˛zykiem, argumentacja˛ i załoz˙eniami. Nie wpisuje sie˛ ona w ramy tradycyjnego 
filozoficznego namysłu – bliz˙ej jej do medycyny i jej je˛zyka. 

Bibliografia 

Beck U. Społeczen´stwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesnos´ci, tłum. S. Cies´la, Wydawnictwo 
Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2004. 
Chyrowicz B. Bioetyka i ryzyko. Argument „ro´wni pochyłej” woko´ł osia˛gnie˛c´ wspo´łczesnej genetyki, 
Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2002. 
Chyrowicz B. Bioetyka a metafizyka, „Diametros”, nr 2/2004, s. 170-183, doste˛pne na: http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/pdf/diam2for2chyrowicz.pdf 
Foucault M. Historia seksualnos´ci, tłum. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski, wste˛pem 
opatrzył T. Komendant, Czytelnik, Warszawa 2000. 
Foucault M. Porza˛dek dyskursu, tłum. M. Kozłowski, Wydawnictwo Słowo. Obraz. Terytoria, Gdan´sk 
2002. 
Gałuszko M., Szewczyk K. (red.). Narodziny i s´mierc´. Bioetyka kulturowa wobec stano´w granicznych 
z˙ycia ludzkiego, PWN, Ło´dz´ 2002. 
Habermas J. 2003. Przyszłos´c´ natury ludzkiej. Czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?, tłum. Małgorzata 
Łukasiewicz, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2003. 

Hartman J. Czym jest dzisiaj bioetyka?, „Archeus”, nr 3/2002; opublikowane w Serwisie Biotechnologicznym, 13 lipca 2005 r., doste˛pne na: http://www.biotechnologia.com.pl/ 
/?sectionID=11&show=481 

Musielak M., Tamborska M. O potrzebie nauczania bioetyki na wydziałach lekarskich w Polsce, Nowiny 
Lekarskie, T. 69, nr 1/2000, s. 76-81, doste˛pne takz˙e na: http://www.nowinylekarskie.pl/ 
/Pdf/69076.pdf 

Paszewski A. 2001. Cos´ czy ktos´?, Wie˛z´, nr 9 (515)/2001, s. 3-4. 
Szewczyk K. Dobro, zło i medycyna. Filozoficzne podstawy bioetyki kulturowej, PWN, Warszawa-Ło´dz´ 
2001. 

Szewczyk K. Bioetyka kulturowa jako rozległa doktryna moralna, w: K. Szewczyk, M. Gałuszko (red.), 
Narodziny i s´mierc´. Bioetyka kulturowa wobec stano´w granicznych z˙ycia ludzkiego, PWN, 
Warszawa 2002, s. 16-59. 

Zybertowicz A. 1995. Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, UMK, Torun´ 
1995. 


Metabioetyka, czyli metafilozoficzna refleksja... 

Metabioetyka czyli metafilozoficzna refleksja nad statusem i kondycja˛ bioetyki 
praktycznej 

Streszczenie 

Niniejszy artykuł dotyczy metafilozoficznej analizy statusu i kondycji bioetyki rozumianej jako 
pewien dyskurs. Jego celem jest ukazanie, iz˙ bioetyka, be˛da˛ca w swym zamys´le krytyczna˛ analiza˛ 
rozwoju naukowego wskazuja˛ca˛ jego ewentualne konsekwencje dla człowieka, została zagarnie˛ta przez 
medycyne˛ i zdominowana przez jej racjonalnos´c´, kategorie, metafory i dyskurs. Działalnos´c´ i wpływy 
medycyny na z˙ycie człowieka została tu zanalizowana za pomoca˛ kategorii biowładzy (z˙ycie jednostkowe) i subpolityki (szerszy społeczno-polityczno-gospodarczy wymiar). Za pomoca˛ metodologi 
Michela Foucaulta został tu zanalizowany dyskurs zmedykalizowanej bioetyki przy wskazaniu procedur 
strzega˛cych granic i spo´jnos´ci tak sformatowanego dyskursu. 

Słowa kluczowe: metabioetyka, bioetyka praktyczna, medykalizacja. 

Metabioethics – Metaphilosophical Reflection on the status and Condition of Practical Bioethics 

Abstract 

This paper presents the metaphilosophical analysis of the status and condition of current bioethics, 
which is conceptualized here as a form of discourse. The main aim of this paper is to show, that bioethics 
has been overtaken by medicine and dominated by its form of rationality, categories, metaphors and 
discourse. Practices and impact of medicine on human life are analyzed with the category of biopower 
(on the level of individual human life) and category of subpolitics (in a broader: social, political and 
economic context). Drawing on the methodology of Michel Foucault, the author analyzes discourse of 
medicalized bioethics. Author is pointing ~AT~ procedures protecting boundaries and coherence of 
discourse formatted in sucha way. 

Keywords: metabioethics, practical bioethics, medicalization. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Małgorzata Mro´wka 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

Zjawisko tworzenia kodekso´w etycznych w firmach jest obecnie bardzo 
powszechne. Nalez˙y jednak zadac´ pytania: czy obecnos´c´ kodekso´w w firmach 
podyktowana jest jedynie moda˛, czy rzeczywista˛ potrzeba˛? Jakie sa˛ zadania 
kodekso´w? I jaki powinien kodeks byc´, by owym zadaniom sprostac´? 

Liczne powody, dla kto´rych tworzy sie˛ kodeksy 

Prawo i systemy etyki ogo´lnej nie dostarczaja˛ wyczerpuja˛cego zestawu 
wskazo´wek, kto´re daja˛sie˛ zastosowac´ w sytuacjach konfliktowych na płaszczyz´nie 
biznesu. Z kolei normy moralne sa˛ rzadko uwypuklane zaro´wno w doktrynie, jak 
i w odnos´nych aktach prawnych ze wzgle˛du na trudnos´ci metodologiczne w rozgraniczeniu sfery jurydycznej i warstwy moralnej. 

Tymczasem przedstawiciele ro´z˙nych grup zawodowych maja˛ wspo´lne zobowia˛zania moralne, wymagane sa˛ bowiem od nich specyficzne zachowania. Dlatego 
tworzenie etyk zawodowych1 stało sie˛ koniecznos´cia˛, na ich bazie poszczego´lne 
grupy tzw. profesjonalisto´w zacze˛ły tworzyc´ kodeksy. Tradycje tworzenia kodekso´w etycznych sa˛ s´cis´le zwia˛zane z historia˛ etyki zawodowej i sie˛gaja˛ czaso´w 
staroz˙ytnych. Dos´c´ wspomniec´ o etyce lekarskiej od czaso´w greckiego lekarza 
Hipokratesa, o etyce adwokackiej od czaso´w filozofa i prawnika Cycerona, czy 

o etyce konsultingu2. 
1 

Pod terminem etyka zawodowa moz˙na rozumiec´: normy spisane, mo´wia˛ce, jak ze wzgle˛do´w 
moralnych powinni ludzie poste˛powac´, a jak nie powinni; przekonania moralne, poste˛powanie według 
przyje˛tych kryterio´w moralnych. Mo´wia˛c o etyce zawodowej, mamy na mys´li normy i wartos´ci, kto´re 
powinny obowia˛zywac´ w okres´lonym zawodzie, przyje˛te przez ludzi tego zawodu i rzeczywis´cie 
funkcjonuja˛ce w danej grupie zawodowej. 

2 

Nie znamy konkretnych przykłado´w kodekso´w etycznych doradztwa z czaso´w staroz˙ytnych, nie 
mniej juz˙ w tym okresie pewne ustalenia profesjonalne i moralne dla tej profesji wprowadzali Sokrates, 
Platon, Arystoteles czy Seneka. 


Małgorzata Mro´wka 

Innym powodem dla kto´rego zacze˛to tworzyc´ kodeksy, rozmaite standardy 
etyczne oraz zasady było cze˛sto niemoralne poste˛powanie podmioto´w profesjonalnych, prowadza˛cych zazwyczaj działalnos´c´ rynkowa˛ w ramach firm, przedsie˛biorstw czy spo´łek. Niestetydoprzyje˛cia kodekso´w przez podmioty gospodarcze przyczyniło sie˛ cze˛sto da˛z˙enie do polepszenia wizerunku publicznego firmy 
iosia˛gnie˛cia z tego tytułu korzys´ci ekonomicznych. Jednakz˙e kodeksy maja˛ 
przede wszystkim na celu postawienie tamy etycznej niepoz˙a˛danym zachowaniom, ustanowienie dyrektyw chronia˛cych dobro osobiste człowieka, pote˛pienie 
działan´ czyli odcinanie sie˛ od negatywnych, niemoralnych praktyk gospodarczych. Kodeksy tworzy sie˛ ro´wniez˙jako pro´be˛ ujednolicenia systemo´w wartos´ci, 
norm moralnych i standardo´w poste˛powania, szczego´lnie w działalnos´ci mie˛dzynarodowej. 

Definicja i wymogi poprawnego kodeksu 

Ogo´lnie moz˙na stwierdzic´, z˙e kodeks etyczny to pewnego typu dokument 
zawieraja˛cy zasady, załoz˙enia, reguły zachowania i poste˛powania firm wobec 
otoczenia zewne˛trznego oraz w stosunku do grup wewne˛trznych3. Jest zatem 
pewnym wzorem dla działalnos´ci firm i ludzi w niej zatrudnionych. Definicja 
kodeksu etycznego wskazuje, z˙e sa˛ one „ogo´lnymi wskazo´wkami dotycza˛cymi 
poste˛powania profesjonalnego i okres´laja˛ poszczego´lne zakazy i ideały, z kto´rych 
kaz˙dy moz˙e zostac´ oceniony z moralnego punktu widzenia”4, czyli kodeksy 
ukazuja˛ szerokie spektrum zagadnien´ o konotacji moralnej adresowanej do wszystkich pracowniko´w. Podobnie kwestie˛ te˛ definiuje A. Lewicka-Strzałecka: „Kodeks 
poste˛powania jest utrwalonym na pis´mie zespołem zasad działania, kto´rych 
przestrzegania firma wymaga zaro´wno od swojego kierownictwa jak i pracowniko
´w”5. Formułowane sa˛ ro´wniez˙ rozmaite standardy moralne, kto´re takz˙e 
szczego´łowo okres´laja˛, jak nalez˙y sie˛ zachowac´ w danej sytuacji, niekiedy 
uzasadniaja˛c dlaczego nalez˙y zachowac´ sie˛ w taki włas´nie sposo´b. 

Jez˙eli chodziokwestie formalne, tona ogo´łkodeksyformułowane sa˛wpostaci 
imperatywnej. Profesjonalny kodeks powinien byc´ napisany w sposo´b, kto´ry be˛dzie 
łatwo zrozumiany przez wszystkich pracowniko´w firmy. Powinien on stanowic´ 
jasne przepisy, mo´wia˛ce, kto´re z jego os´wiadczen´sa˛ ideałami, a kto´re przepisami, 
czyli musi byc´ okres´lony. Formalna poprawnos´c´ kodeksu zakłada, z˙e zasady 
znajduja˛ce sie˛ w kodeksie musza˛ byc´ zgodne, nie moga˛ byc´ sprzeczne. Kodeks 
ponadto winien byc´ uczciwy oraz moz˙liwy do kontrolowania. W tym wzgle˛dzie 

3 

Por. B. Kryk, Czy kodeks przedsie˛biorstwa moz˙e stanowic´ rozwia˛zanie problemo´w firmy?, s. 342. 

4 

R. T. De George, Business Ethics, s. 495. 
5 

A. Lewicka-Strzałecka, Etyczne programy firm: teoria i praktyka, s. 166. 

Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

ciekawe jest, z˙e niekto´re firmy publikuja˛ kodeksy i udoste˛pniaja˛ je osobom 
z zewna˛trz, niekto´re zas´ pilnie ich strzega˛. 

Nie powinno sie˛ i nie da sie˛ zbudowac´ jednego kodeksu obowia˛zuja˛cego we 
wszystkich firmach, chociaz˙ moz˙na wskazac´ pewne wspo´lne obszary, kto´re 
powinien on normowac´. W zwia˛zku z tym opro´cz ogo´lnych kodekso´w poste˛powania w działalnos´ci gospodarczej6 oraz ogo´lnych kodekso´w sporza˛dzonych 
dla danej profesji7 powinny byc´ opracowane programy etyczne specjalnie dla danej 
firmy8. Analiza kodekso´w przeprowadzona przez Manleya9 pokazuje mie˛dzy 
innymi: z˙e programy etyczne sa˛ przede wszystkim promowaniem wartos´ci firmy, 
zdefiniowaniem polityki firmy, nakres´leniem praw i obowia˛zko´w firmy, kierownictwa i pracowniko´w oraz promowaniem doskonałos´ci. Mie˛dzy innymi od tych 
czynniko´wzalez˙yefektywnos´c´ kodekso´w.Kodeksymusza˛uwzgle˛dniac´ szczego´lne 
okolicznos´ci i potrzeby danej firmy. Powinny byc´ zgodne i adekwatne z jej 
kultura˛10. 

Niekto´re kodeksy sa˛ bardzo ogo´lne, zawieraja˛ filozofie˛ firmy i naczelne 
wartos´ci, informuja˛ o kierunku działan´ przedsie˛biorstwa, formułuja˛ podstawowe 
jego da˛z˙enia, jego misje oraz relacje z otoczeniem. Inne firmy maja˛ bardzo 
szczego´łowe kodeksy zawieraja˛ce bardzo wa˛skie instrukcje i standardy zachowan´ 
dla pracowniko´w11. Najlepsze kodeksy zawieraja˛ zaro´wno ogo´lne zasady, jak 
i szczego´łowe dyrektywy poste˛powania. 

Wspo´lne cechy kodekso´w etycznych firm 

Niewa˛tpliwie kodeksy opieraja˛ sie˛ na tradycji filozoficznej, ła˛cza˛c stwierdzenia utylitarne i deontologiczne z tymi opartymi na złotej regule i podejs´ciu 
rozwaz˙nym12. Niezbywalna˛ płaszczyzna˛ odniesienia dla regulacji kodeksowych sa˛ 
ogo´lnospołeczne normy moralne, jak ro´wniez˙ intuicyjnie rozumiana etycznos´c´, 

6 

Przykładem moz˙e byc´ Kodeks etyki w działalnos´ci gospodarczej wydany przez Krajowa˛ Izbe˛ 
Gospodarcza˛ w 1989 r., pełnia˛cy role˛ nadrze˛dnego, w stosunku do kto´rego inne kodeksy szczego´łowe 
powinny byc´ niesprzeczne. 

7 

Przykładem moz˙e byc´ Kodeks mie˛dzynarodowej federacji inz˙yniero´w-konsultanto´w (La federation 
internationale des ingnierus-conseils). 

8 

Przykładem moz˙e byc´ Kodeks etyki handlowej firmy Accenture, Kodeks zachowania firmy Hewitt, 
(Hewitt code of conduct). 

9 

Por. A. Kitson, R. Campbell, The Ethical Organization. Ethical Theory And Corporate Behaviour, 

s. 123-124. 
10 

Kulture˛ firmy stanowia˛ rutyny i rytuały, systemy kontroli, struktura organizacyjna, struktury 
władzy, symbole, ideały, przekonania. Jez˙eli działania nieetyczne i ro´z˙nego rodzaju naduz˙ycia sa˛ 
wpisane w kulture˛ firmy, to postulat zgodnos´ci kodeksu z kultura˛ firmy nie moz˙e oznaczac´ ich 
sankcjonowania, A. Lewicka-Strzałecka, Etyczne standardy firm i pracowniko´w, s. 79. 

11 

Por. ibidem, s.166. 

12 

Por. A. Kitson, R. Campbell, The Ethical Organization, s. 121. 


Małgorzata Mro´wka 

stanowia˛ca trwałe dos´wiadczenie moralne społeczen´stw kre˛gu kultury europejskiej13. Opro´cz reguł moralnych kodeksy poste˛powania stanowia˛ zwykle mieszanke˛ 
zasad zawodowych, technicznych oraz rozsa˛dkowych. 

Uwypuklaja˛c najwaz˙niejsze zasady etyki ogo´lnej, wie˛kszos´c´ kodekso´w jednoczes´nie konkretyzuje je w aspekcie podmiotowym i przedmiotowym14. „Kodeks 
handlowy firmy Accenture” juz˙ we wste˛pie „okres´la i rozwija podstawowe 
wartos´ci, kto´rymi kieruje sie˛ firma Accenture”15. Zatem „w kodeksach zawodowych 
moz˙na uszczego´ławiac´ (...) ogo´lne normy. Moz˙na skonstruowac´ zespo´ł wymagan´ 
etycznych specyficznych tylko i wyła˛cznie dla danego zawodu”16. Kodeksy, jako 
zbiory reguł, nakazo´w i zakazo´w okres´laja˛cych zachowania zawodowe, maja˛ce 
forme˛ deontologiczna˛, tworza˛ specyficzny je˛zyk. O´ wje˛zyk pokazuje nam, jakie 
wartos´ci sa˛ chronione przez poszczego´lne kategorie zawodowe17. 

Wspo´lna˛ cecha˛ prawie wszystkich kodekso´w jest deklaracja legalizmu, a wie˛c 
poste˛powania zgodnego z prawem. „Wszelkie sprzecznos´ci miedzy prawem a regułami 
etyki biznesu musza˛byc´ rozstrzygane na korzys´c´ prawa, co nie oznacza, z˙e nie 
istnieja˛ moz˙liwos´ci zmiany prawa, jes´li utraciłoby ono swoje racje społeczno-
moralne. Inspiracja moralna ma dostrzegalny wpływ na zmiane˛ przepiso´w prawnych...”
18. Moz˙liwe sa˛ bowiem sytuacje, gdzie prawo działa przeciw wolnos´ci, 
sprawiedliwos´ci i ogo´lnie poje˛temu dobru, intuicja moralna zakazuje wo´wczas 
przestrzegania takiego prawa. 

Cze˛sto kodeksy etyczne rozpoczynaja˛ sie˛ od sformułowania misji firmy. Misja 
firmy jest najbardziej ogo´lnym celem jej funkcjonowania, jest racja˛ jej istnienia. 
Misja powinna miec´ charakter wizjonerski czyli wybiegaja˛cy daleko w przyszłos´c´. 
Powinna zawierac´ deklaracje˛ podstawowych wartos´ci organizacji, w szczego´lnos´ci 
okres´lac´ stosunek do interesariuszy. Z jednej strony misja firmy powinna odzwierciedlac´ etos jej pracowniko´w, ale z drugiej powinna go kreowac´19. 

Funkcje i najwaz˙niejsze zagadnienia kodekso´w etycznych 

Wszelkie programy etyczne firm pełnia˛ funkcje˛ wewne˛trzna˛ i zewne˛trzna˛20. 
Funkcja wewne˛trzna polega na przybliz˙eniu wszystkim pracownikom etycznego 
wymiaru funkcjonowania biznesu oraz jasnego us´wiadomienia celo´w firmy i akcep

13 

Por. R. Banajski, Tres´ci aksjologiczne kodekso´w etycznych reguluja˛cych sfere˛z˙ycia gospodarczego, 
s. 327-328. 

14 

Por. ibidem, s. 328. 

15 

Kodeks handlowy firmy Accenture,s. 1. 

16 

L. Zbiegien´-Macia˛g, Etyka w biznesie, s. 73. 
17 

Por. R. Banajski, Tres´ci aksjologiczne..., s. 323. 

18 

Ibidem, s. 329. 

19 

Por. A. Lewicka-Strzałecka, Etyczne programy..., s. 166-167. 

20 

Por. ibidem, s. 163. 


Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

towanego moralnie poste˛powania prowadza˛cego do osia˛gnie˛cia tych celo´w. Profesjonalne kodeksy maja˛ za zadanie nadzorowac´ działalnos´c´ profesjonalna˛ wszystkich 
członko´w profesji, bez wzgle˛du na to, czy pracuja˛ dla siebie samych czy dla 
pracodawcy. Stanowia˛ pro´be˛ dyscyplinowania pracowniko´w. 

Funkcja zewne˛trzna programo´w etycznych polega na zachowaniu dobrego 
imienia firmy czyli jej pozytywnego publicznego wizerunku. Dobra reputacja moz˙e 
byc´ silnym atutem, moz˙e wzmocnic´ skutecznos´c´ reklamy produkto´w czy usług 
danej firmy. Nie da sie˛ jednak stworzyc´ dobrej reputacji za pomoca˛ samej reklamy. 
Ojciec Maciej Zie˛ba w wywiadzie dla „Harvard Business Review Polska” mo´wi, 
z˙e „Dobry biznes robia˛ przeciez˙ ludzie uczciwi, a nie tylko stratedzy uczciwos´ci, 
kto´rzy zmieniaja˛ zasady, kiedy im sie˛ to opłaca”21. Dlatego two´rcy kodekso´w 
staraja˛ sie˛ wprowadzic´ zasady fair play, okres´laja˛ ro´wniez˙ zakres odpowiedzialnos´ci wynikaja˛cej z przyje˛tych przez firme˛ zobowia˛zan´ społecznych, polegaja˛cych 
zazwyczaj na promocji dobra, korzys´ci dobrobytu i praw ludzkich lub na zakazywaniu praktyk i działan´ uwaz˙anych za zagraz˙aja˛ce wymienionym wartos´ciom22. 

Wspo´lnedla wielukodekso´wsa˛wymagania formułowanepodka˛tem podanych 
niz˙ej zagadnien´ 23. 

1. Działania wobec włas´cicieli – efektywne i rentowne funkcjonowanie firmy 
w postaci zapewnienia płynnos´ci i samodzielnos´ci finansowej przedsie˛biorstwa 
oraz wygospodarowania stosownego zysku, zapewnienie długofalowej egzystencji 
firmy poprzez planowanie dla przyszłos´ci i poszerzanie obszaro´w działania, 
otwartos´c´ na nowe idee i poste˛p techniczny, informowanie włas´cicieli. Ponadto 
wszyscy pracownicy ła˛cznie z kierownictwem sa˛ zobowia˛zani do unikania sytuacji 
moga˛cych prowadzic´ do konfliktu intereso´w. 
2. Działania wobec pracowniko´w – zapewnienie humanitarnych i bezpiecznych 
warunko´w pracy; tworzenie dobrego, motywuja˛cego klimatu do pracy poprzez: 
jasny podział obowia˛zko´w i odpowiedzialnos´ci, zapewnienie wszystkim ro´wnos´ci 
szans bez wzgle˛du na płec´, wiek, pochodzenie, narodowos´c´, wyznanie, rase˛, 
pogla˛dy polityczne, stopien´ niepełnosprawnos´ci oraz informowanie pracowniko´w24; stwarzanie warunko´w stymuluja˛cych rozwo´j i doskonalenie umieje˛tnos´ci 
poprzez: tworzenie moz˙liwos´ci awansu opartego na talencie, umieje˛tnos´ciach 
i kwalifikacjach, stałe rozwijanie zdolnos´ci i moz˙liwos´ci pracowniko´w; zapew
21 

A. Łokaj, „Harvard Business Review Polska”, wywiad z ojcem Maciejem Zie˛ba˛, Do piekła czy do 
nieba, czyli długa historia nieporozumien´ mie˛dzy etyka˛ a biznesem, s. 45. 
22 

Por. B. Klimczak, Etyka gospodarcza, s. 72. 

23 

Por. ibidem, s. 73. 

24 

W kodeksach cze˛sto przypisuje sie˛ informowaniu pracowniko´w pierwszoplanowa˛ role˛. Chodzi tu 
o otwarte kanały komunikacyjne mie˛dzy firma˛, jej kierownictwem i pracownikami. „Pracownicy 
powinni byc´ poinformowani o wszystkich aspektach działania firmy, kto´re ich dotycza˛, a takz˙e 

o strategii firmy, jej celach, osia˛gnie˛ciach i kłopotach. Powinni ro´wniez˙ miec´ nieskre˛powane moz˙liwos´ci 
przekazywania swoich opinii dotycza˛cych wszelkich problemo´w zwia˛zanych z firma˛, bezpos´rednim 
przełoz˙onym i członkom kierownictwa”. A. Lewicka-Strzałecka, Etyczne aspekty..., s. 169. 

Małgorzata Mro´wka 

nienie opieki socjalnej w razie nieszcze˛s´c´ oraz godziwego wynagrodzenia, odzwierciedlaja˛cego indywidualne moz˙liwos´ci, wkład pracy i rezultaty. Innymi słowy 
przedsie˛biorstwa zobowia˛zuja˛ sie˛ w kodeksach uczciwie traktowac´ i szanowac´ 
godnos´c´ pracowniko´w, ich indywidualnos´c´ i prywatnos´c´. 

3. Działania wobec kliento´w – dostarczanie dobrych jakos´ciowo, bezpiecznych 
produkto´w i usług, systematyczne poprawianie ich jakos´ci; orientacja na teraz´niejszos´c´ i przyszłe potrzeby klienta; wzorowe traktowanie kliento´w, kultura zachowania, terminowos´c´ w wykonywaniu zlecen´, nienaganny serwis, prawdziwa 
i rzetelna informacja oraz porada. 
4. Działania wobec konkurento´w – popieranie wolnos´ci gospodarczej, akceptacja liberalnego ładu gospodarczego, popieranie uczciwego, otwartego wspo´łzawodnictwa gospodarczego czyli działanie zgodnie z zasadami wolnej i uczciwej 
konkurencji. 
5. Działania wobec społeczen´stwa – wszystkie firmy deklaruja˛ce społeczna˛ 
odpowiedzialnos´c´ wyraz˙aja˛ gotowos´c´: s´wiadczenia usług najwyz˙szej jakos´ci i dostarczania doskonałych, bezpiecznych dla ludzi i otoczenia usług czy produkto´w za 
godziwa˛ cene˛25, troski o ochrone˛ s´rodowiska, działania słuz˙a˛cego zaspokajaniu 
zapotrzebowania ludzi na towary i usługi, efektywnego i rentownego funkcjonowania firmy, dostarczania miejsc pracy, wspo´łpracy ze społeczen´stwem danego kraju 
i społecznos´cia˛ lokalna˛, polepszania warunko´w z˙ycia społeczen´stwa, prawdziwej 
i rzetelnej informacji dla opinii publicznej, zache˛cania pracowniko´w do aktywnos´ci 
na rzecz społeczen´stwa. 
6. Działania wobec pan´stwa – lojalna wspo´łpraca z instytucjami publicznymi, 
nieprzekraczaja˛ca norm moralnych, wywia˛zywanie sie˛ z obowia˛zko´w publicznych, 
odpowiedzialnos´c´ obywatelska. 
Ponadto kodeksy opisuja˛ trzy obszary działania pracowniko´w: 

1) pełnione role i postawy, 

2) stosunki ze zleceniodawca˛, 

3) sposo´b zbierania danych, formułowania opinii oraz wykonywania ekspertyz 
i projekto´w26. 

Jak widac´, wspo´lna˛ funkcja˛ wie˛kszos´ci kodekso´w jest zobowia˛zanie do 
wypełniania przez firme˛ moralnych powinnos´ci wobec wszystkich interesariuszy, 
a wie˛c opowiedzenie sie˛ za społeczna˛ koncepcja˛ odpowiedzialnos´ci przedsie˛biorstwa. Zgodnie z owa˛ idea˛ mo˙e wszystkie profesje ˛s

´wia˛ca˛,zsa˛ cze´cia˛ szerszego 
społeczen´stwa, kodeksy powinny byc´ spo´jne z uznawanymi przez społeczen´stwo 
normami moralnymi, powinny słuz˙yc´ jego dobru27. Profesjonalny kodeks nie moz˙e 
słuz˙yc´ samemu sobie, ale winien działac´ w interesie dobra publicznego. 

25 

A. Lewicka, Etyczne standardy..., s. 76. 
26 

Z. Chros´cicki, Konsulting w zarza˛dzaniu, s. 96. 
27 

Por. R. T. De George, Business Ethics, s. 497. 


Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

W wie˛kszos´ci kodekso´w umieszczone sa˛ klauzule zabraniaja˛ce kierownictwu 
i pracownikom ujawniania bez pozwolenia informacji be˛da˛cych własnos´cia˛ firmy, 
dotycza˛cych jej strategii, finanso´w, marketingu, technologii itd. „Ujawnianie 
poufnych informacji moz˙e zakło´cac´ reguły gry wolnorynkowej, moz˙e szkodzic´ nie 
tylko firmie ale pracownikom i społeczen´stwu. Cze˛sto w kodeksach okres´la sie˛ 
ro´wniez˙ czas, w jakim pracownik zobowia˛zany jest do zachowania poufnych 
informacji w tajemnicy po ustaniu stosunku pracy”28. 

W kodeksach moz˙na ro´wniez˙ znalez´c´ przepisy pote˛piaja˛ce działania korupcyjne. „Zabrania sie˛ kierownictwu i pracownikom firmy oferowania jakichkolwiek 
korzys´ci, w szczego´lnos´ci łapo´wek, osobom od kto´rych zalez˙y kontynuowanie 
prowadzenia intereso´w z firma˛ lub ich rozpocze˛cie. Pracownikom zabrania sie˛ 
takz˙e aprobowania oraz ubiegania sie˛ o korzys´ci zwia˛zane z pełnionymi przez nich 
obowia˛zkami”29. Przepisy te maja˛ na celu ro´wniez˙ zapobiegac´ działaniom korupcyjnym. Zabrania sie˛ generalnie ofiarowywania i przyjmowania czegos´ wartos´
ciowego (zaro´wno przedmioto´w, jak i intratnych propozycji pracy czy spe˛dzenia 
urlopu). Niemniej kodeksy firm doradczych zazwyczaj przewiduja˛ sytuacje, w kto´
rych na miejscu be˛dzie oferowanie lub przyjmowanie grzecznos´ciowych gesto´w 
i przedmioto´w w celu wyraz˙enia dobrej woli i umocnienia kontakto´w handlowych30. Cze˛sto moz˙na znalez´c´ zapisy okres´laja˛ce datki i działalnos´c´ charytatywna˛ przede wszystkim w celu ochrony przed niewłas´ciwymi lub budza˛cymi wa˛tpliwos´ci płatnos´ciami, gło´wnie organom czy pracownikom rza˛dowym, administracji 
pan´stwowej, partiom i kandydatom politycznym31. 

Kodeksy firm zwracaja˛ uwage˛ na z˙ycie osobiste pracownika, gdyz˙ma to 
wpływ nie tylko na reputacje˛ i wizerunek firmy, ale ro´wniez˙ na etos całej profesji. 
Na przykład, aby unikna˛c´ naraz˙enia swojej obiektywnos´ci profesjonalnej i reputacji, uwaz˙a sie˛ za niestosowne, aby pracownicy utrzymywali kontakty osobiste 
wykraczaja˛ce poza przyjacielskie z osobami, be˛da˛cymi ich podwładnymi lub 
przełoz˙onymi, czy tez˙ osobami spoza firmy, z kto´rymi prowadza˛ interesy. 

Zalety kodekso´w etycznych 

Gło´wna˛ korzys´cia˛ programo´w etycznych jest ustalenie długoterminowych 
wytycznych dotycza˛cych prawidłowego i nieprawidłowego poste˛powania. Przyczynia sie˛ to do rozwoju poziomu moralnego pracowniko´w firmy oraz rozszerzenia 
poczucia ich wspo´łodpowiedzialnos´ci za przyje˛te przez nia˛ strategiczne cele 
i zadania. Odbywa sie˛ to poprzez zawarte w kodeksach postulaty: informowanie 

28 

A. Lewicka, Etyczne aspekty, s. 170. 
29 

Ibidem. 

30 

Por. Kodeks etyki handlowej firmy Accenture, zasady 32 i 76. 

31 

Por. ibidem, zasady 99, 1221, 1318, 1327. 


Małgorzata Mro´wka 

pracowniko´w, czego sie˛ od nich wymaga i jak moz˙e to byc´ osia˛gnie˛te; formułowanie wartos´ci, do kto´rych nalez˙y aspirowac´; umoz˙liwianie wspo´lnego 
rozwia˛zywania dylemato´w moralnych, w kon´cu inspirowanie dyskusji nad społecznymi zobowia˛zaniami firmy. Okres´lenie uznawanych zachowan´ zmusza ludzi do 
ich uwzgle˛dniania przy podejmowaniu decyzji, co działa w pewnym sensie 
prewencyjnie, ograniczaja˛c potencjalne sytuacje nieetyczne. 

Ponadto kodeksy słuz˙a˛ do informowania stejkholdero´w o zakresie przyje˛tych 
zobowia˛zan´ społecznych przez dana˛ firme˛. Te, kto´re dodatkowo spełniaja˛ warunki 
poprawnos´ci, jawnos´ci i zrozumiałos´ci, tworza˛ atmosfere˛ zaufania publicznego 
oraz wewne˛trznego (w zespołach pracowniczych). W ten sposo´b firmy tworza˛swo´j 
dobry wizerunek i buduja˛ swo´j etos. 

Kodeks be˛dzie szanowany wtedy, kiedy jego przepisy be˛da˛ stosowały sie˛ do 
kaz˙dego pracownika, w tym ro´wniez˙ pracodawcy lub włas´cicieli. W ten sposo´b 
kodeksytworza˛podstawe˛, na kto´ra˛wrazie potrzeby moga˛sie˛ powołac´ pracownicy, 
bronia˛c sie˛ przed nieetycznymi wymaganiami kadry kierowniczej i kierownicy 
chca˛cyukarac´ nierzetelnychpodwładnych.Zatemprogramyetycznepełnia˛ro´wniez˙ 
role˛ czynnika ograniczaja˛cego władze˛ pracodawco´w32 oraz konsoliduja˛ społecznos´c´ firmy woko´ł wartos´ci. 

Oddziałuja˛c motywacyjnie na moralne zachowania pracowniko´w, kodeksy 
niewa˛tpliwie maja˛ wpływ na wydajnos´c´ pracy zatrudnionych i co za tym idzie 
ekonomiczne wyniki działalnos´ci firmy. Powszechnie wiadome jest, z˙e ludzie 
pracuja˛ efektywniej w miejscach, gdzie zasady etyczne sa˛ jasne i sa˛ przestrzegane. 
Firmom, kto´re działaja˛ etycznie, spadaja˛ koszty zewne˛trzne, niz˙sze sa˛ koszty 
kontroli, panuje lepsza atmosfera pracy i ludzie che˛tniej ze soba˛ wspo´łpracuja˛,sa˛ 
bardziej zaangaz˙owani w zadania. Na wymiar ekonomiczny kodeksy wpływaja˛ 
ro´wniez˙ poprzez przeciwdziałanie stratom firmy, na kto´re składaja˛ sie˛ nadszarpnie˛ta reputacja, utrata zaufania, utrata konkurencyjnos´ci i demoralizacja personelu. 
Innymi słowy efektywne programy etyczne firmy powie˛kszaja˛ jej zysk, zwłaszcza 
w perspektywie długofalowej, poniewaz˙: kreuja˛ pozytywny wizerunek firmy, 
redukuja˛ przypadki wewne˛trznych kradziez˙y, korupcji, oszustw i innych naduz˙yc´, 
redukuja˛ konflikty intereso´w, zwie˛kszaja˛ zaufanie pracowniko´w, kliento´w dostawco´w i kontrahento´w33. Traktuja˛ kulture˛ firmy jako waz˙na˛ cze˛s´c´ dobrego zarza˛dzania oraz chca˛ byc´ wartos´ciowym składnikiem społeczen´stwa. Podtrzymanie 
dobrego imienia firmy, jej pozytywnego wizerunku, dobra reputacja stanowi jedno 
z jej aktywo´w, „nie moz˙na jej kupic´ ani sprzedac´, moz˙na ja˛ jedynie zdobyc´ 
poste˛puja˛c etycznie”34. 

32 

Por. B. Kryk, Czy kodeks...?, s. 343. 

33 

A. Lewicka, Etyczne programy..., s. 163. 
34 

Ibidem, s. 68. 


Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

Efektywnos´c´ kodekso´w etycznych 

Programy etyczne powinny słuz˙yc´ zapobieganiu, wykrywaniu, ujawnianiu 
i korygowaniu nieetycznych zachowan´. Niestety pozostana˛ na papierze, jes´li nie 
be˛da˛ stanowiły z˙adnego autorytetu, jez˙eli nie be˛da˛ efektywnie wprowadzone 
wz˙ycie. Oznacza to przyje˛cie dodatkowych, odpowiednich procedur nakłaniaja˛
cych ludzi do zachowan´ etycznych. Dlatego ro´wnoczes´nie z kodeksem powinny 
byc´ opracowane i zastosowane mechanizmy umoz˙liwiaja˛ce faktyczne zastosowanie 
i zarazem efektywne wykorzystanie programo´w etycznych. 

Efektywnos´c´ przestrzegania kodeksu wzrasta poprzez badania, konsultacje 
i dyskusje. Istotne jest zatem wspo´łuczestnictwo i otwartos´c´ w tworzeniu oraz 
wprowadzaniu programo´w etycznych. Tylko w taki sposo´b moz˙na stworzyc´ kodeks 
bardziej zrozumiały, bowiem okazuje sie˛,z˙e kodeksy narzucone przez kierownictwo sa˛ mało czytelne i przez to mniej przestrzegane. Owszem programy etyczne 
powinny byc´ inicjowane przez kierownictwo firmy, maja˛ce s´cjego

´wiadomos´ 
potrzeby i gotowe w pierwszym rze˛dzie podporza˛dkowac´ sie˛ przyje˛tym normom. 
Natomiast ostateczne konstruowanie kodeksu powinno byc´ procesem otwartym, 
przeprowadzanym w jawny sposo´b, w konsultacji z personelem na zasadzie 
dialogu. Kierownicy powinni dawac´ przykład, zache˛cac´ do wspo´łtworzenia programo´w etycznych. Natomiast efekt kon´cowy powinien byc´ pewnego rodzaju 
konsensusem mie˛dzy wszystkimi stronami, czyli byc´ opracowywany przy wspo´łudziale wszystkich grup pracowniczych. 

Kodeksy zatem powinny byc´ stosowane powszechnie, dobrowolnie i s´wiadomie. Z kolei, jez˙eli kodeksy sa˛przymusowe, to nie ro´z˙nia˛sie˛ od prawa i nie moz˙na 
ich uznac´ za kodeksy etyczne. Ponadto bezrefleksyjne stosowanie sie˛ do standardo´w nie słuz˙y ani rozwojowi moralnemu pracowniko´w, ani rozwojowi komunikacji 
dyskursywnej. Kodeksy wspo´łtworzone przez pracowniko´w powoduja˛,z˙e sa˛ oni 
bardziej odpowiedzialni za ich przestrzeganie. W firmie powinna panowac´ atmosfera dialogu aby istniała moz˙liwos´c´ doskonalenia standardo´w i dostosowywania 
ich do nowych sytuacji35. Chociaz˙ podstawowe wartos´ci i ogo´lne zasady powinny 
pozostawac´ niezmienne, zasady bardziej szczego´łowe musza˛ byc´ aktualne i wcia˛z˙ 
uaktualniane. Ewolucyjnos´c´ oraz stałe uaktualnianie kodeksu jest moz˙liwe jedynie 
w sytuacji otwartych kanało´w komunikacyjnych pomie˛dzy kierownictwem i pracownikami. Pracownicy zatem „powinni byc´ informowani o wszystkich aspektach 
działania firmy, kto´re ich dotycza˛, a takz˙e o strategii firmy, jej celach, osia˛gnie
˛ciach i kłopotach. Powinni ro´wniez˙ miec´ nieskre˛powane moz˙liwos´ci przekazywania 
swoich opinii dotycza˛cych wszelkich problemo´w zwia˛zanych z firma˛, bezpos´rednim 
przełoz˙onym i członkom kierownictwa”36. Programy etyczne nie moga˛ miec´ 

35 

Por. B. Klimczak, Etyka gospodarcza, s. 79. 

36 

A. Lewicka, Etyczne standardy..., s. 76. 

Małgorzata Mro´wka 

charakteru jednorazowej akcji, ale powinny byc´ stałym elementem funkcjonowania 
firmy. 

Efektywnos´c´ kodekso´w wzmacnia ro´wniez˙ ich jawnos´c´ i to zaro´wno w sensie 
wewne˛trznym, na płaszczyz´nie tworzenia kodekso´w (jw.) czy dotycza˛cym potencjalnych konflikto´w wewna˛trz przedsie˛biorstwa, jak i w sensie zewne˛trznym: 
przykładowo informuja˛cym interesariuszy o ryzyku zwia˛zanym z działalnos´cia˛ 
firmy37 czy moz˙liwos´ci audytu. 

Waz˙ne sa˛ tez˙ sposoby egzekwowania łamania norm, a wie˛crzeczywiste 
sankcje. W wielu kodeksach naruszenie zasad zazwyczaj podlega ograniczonej 
karze. Rygoryzm sankcji zaczyna sie˛ na pote˛pieniu lub udzieleniu nagany. 
Pozbawienie pracy ba˛dz´ wydalenie z profesjonalnego stowarzyszenia razem 
z upublicznieniem poste˛powania jest zazwyczaj najsurowsza˛ irzadziej stosowana˛ 
kara˛38. 

Najskuteczniejszym sposobem wzmacniania efektywnos´ci kodekso´w jest pobudzanie indywidualnej s´wiadomos´ci etycznej u pracowniko´w nie tylko poprzez 
mechanizm kontroli etycznej, ale takz˙e poprzez system motywacji, a takz˙e 
szkolenia etyczne pracowniko´w. Cenna wydaje sie˛ byc´ praca komo´rek etycznych 
w przedsie˛biorstwach. Kodeksy powinny byc´ ponadto szeroko akceptowane i stosowane społecznie. Waz˙ne jest, aby powstawały w wyniku publicznej dyskusji, 
a nawet były przedmiotem nauczania. W ten sposo´b mogłyby stac´ sie˛ cze˛s´cia˛ 
tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie i trwale zapisac´ sie˛ jako integralna 
cze˛s´c´ działan´ gospodarczych. Niekto´rzy badacze proponuja˛, by kodeksy stały sie˛ 
swojego rodzaju instytucja˛39. 

Kilka sło´w krytyki... 

Opro´cz pozytywnych głoso´w za kodeksalizacja˛ etyki w firmach istnieje 
powaz˙na krytyka tych praktyk. Leszek Kołakowski40 wywodzi kodeksy z konserwatyzmu, postawy, dzie˛ki kto´rej człowiek uwalnia sie˛ od poczucia winy i potrzeby 
decyzji, czyli uchyla sie˛ od odpowiedzialnos´ci. Kodeksy, według niego, nigdy nie 
be˛da˛ wyczerpuja˛ce, zawsze be˛dzie istniała jakas´ sytuacja wykraczaja˛ca poza zbio´r 
reguł. Ponadto moga˛ one, zdaniem Kołakowskiego, prowadzic´ do znieczulenia 
s´wiadomos´ci moralnej, rodzic´ nietolerancje˛, a nawet fanatyzm dla wyboro´w innych 
niz˙ zawarte w kodeksie. Z kolei Zygmunt Bauman etycznie skodyfikowana˛ 
moralnos´c´ traktuje wre˛cz jako kres „ery etyki” i pocza˛tki „ery moralnos´ci”. 
Bauman uwaz˙a, z˙e „rozdział mie˛dzy dobrem a złem został raz na zawsze 

37 

Por. E. Sternberg, Czysty biznes. Etyka biznesu w działaniu, s. 263. 

38 

Por. R. T. De George, Business Ethics, s. 495. 

39 

Patrz. B. Kryk, Czy kodeks...?, s. 345. 

40 

Por. L. Kołakowski, Etyka bez kodekso´w,w: Kultura i fetysze, s. 139-173. 


Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

przeprowadzony i z˙e aktorom nie pozostaje nic innego jak poznac´, zapamie˛tac´ 
i stosowac´ jednoznaczne przepisy moralne wypracowane dla kaz˙dej sytuacji, 
w jakiej moga˛ sie˛ znalez´c´ – stracił wiele ze swej niegdysiejszej wiarygodnos´ci”41. 

Zgadzam sie˛,z˙e kodeksy tak jak i inne formy inicjatywy moralnej, nie 
wyczerpuja˛ kwestii etyki w działalnos´ci profesjonalnej. Samo posiadanie kodeksu 
nie daje gwarancji, z˙e firmy be˛da˛ poste˛powały etycznie. Moz˙liwe jest, z˙e osoby 

o wysokim poziomie moralnym moga˛ z łatwos´cia˛ osia˛gac´ wyz˙sze standardy niz˙ te, 
o kto´rych mo´wia˛ kodeksy. Jednak i one moga˛ znalez´c´ sie˛ w trudnych sytuacjach 
konfliktu moralnego zwia˛zanego z biznesem. Wo´wczas nie zawsze jest oczywiste, 
jakie zachowanie jest dobre. Liczne nowe pokusy, „wysoki i wcia˛z˙ rosna˛cy stopien´ 
złoz˙onos´ci wspo´łczesnego s´wiata biznesu powoduje, z˙e etyczne poste˛powanie jest 
nie tylko kwestia˛ wraz˙liwos´ci moralnej, ale takz˙e wiedzy”42. Okazuje sie˛ bowiem, 
z˙e indywidualne wartos´ci i zasady uczciwego poste˛powania nie sa˛ wystarczaja˛ce 
dla pełnienia ro´l profesjonalnych w danej firmie. Wrodzona czy tez˙ nabyta we 
wczes´niejszych etapach edukacji umieje˛tnos´c´ odro´z˙niania dobra od zła nie przesa˛
dza, iz˙ pracownicy be˛da˛ zawsze poste˛powac´ zgodnie z misja˛ firmy i społecznym 
dobrem. 
Podsumowanie 

Kodeksy oraz programy etyczne powinny byc´ stałym elementem funkcjonowania firm doradczych, poniewaz˙ przede wszystkim zache˛caja˛ i pomagaja˛ utrzymywac´ moralne zachowania w cze˛sto trudnych sytuacjach, jakie stwarza biznes. 
Doradztwo uwikłane w biznes zdaje sobie sprawe˛,z˙e w obszarze jego działania sa˛ 
problemy lub pokusy moralne, z kto´rymi intuicja moralna cze˛sto nie moz˙e sobie 
poradzic´. Kodeksy etyczne okres´laja˛ jasno wartos´ci, jakimi firmy doradcze powinny sie˛ kierowac´, wprowadzaja˛ do nich ład moralny, co oznacza, z˙e pracownicy, 
włas´ciciele nie musza˛ balansowac´ na granicy dobrego i złego. Kodeksy proponuja˛, 
jak poste˛powac´ wobec trudnych wyboro´w w sytuacjach tzw. „konfliktu moralnego”43 czy w sytuacjach krytycznych44. Kodeks moz˙e grac´ role˛ doradcy i pomo´c 
pracownikom, poza tym promuje wartos´ci moralne, ideały i standardy charakteryzuja˛ce dana˛ profesje˛, kto´re musza˛ spełniac´ pracownicy, aby odgrywac´ powierzone im role45. Kodeksy wzmacniaja˛ motywacje ludzi do włas´ciwego (etycznego) 

41 

Z. Bauman, Dwa szkice o moralnos´ci ponowoczesnej, s. 84. 
42 

A. Lewicka, Etyczne standardy..., s. 68. 
43 

Jest to sytuacja, kto´ra wymaga wyboru pomie˛dzy moz˙liwymi rozwia˛zaniami problemu, przy czym 
z˙adne z rozwia˛zan´ nie jest jednoznacznie dobre. 

44 

Por. L. Zbiegien´-Macia˛g, Etyczne przedsie˛biorstwo (granice wolnos´ci i odpowiedzialnos´ci), 

s. 168. 
45 

Por. A. Kitson, R. Campbell, The Ethical..., s. 119. 


Małgorzata Mro´wka 

poste˛powania, pomagaja˛ orientowac´ sie˛ w sytuacjach wa˛tpliwych pod wzgle˛dem 
moralnym czyli pozwalaja˛ okres´lic´ czy inklinacje do działania sa˛ etyczne czy tez˙ 
nieetyczne46; daja˛ sygnał, mo´wia˛cy, z˙e firma troszczy sie˛, by zasady były 
przestrzegane i zwraca uwage˛ na etyke˛. Jednak same kodeksy nie moga˛ zmusic´ 
człowieka do bycia moralnym, nie zabezpiecza˛ firmy przed naduz˙yciami i nieetycznym działaniem, moga˛ natomiast pomo´c w ukierunkowaniu personelu tak, aby 
kaz˙dy da˛z˙ył do wzorca profesjonalnego, czyli etycznie poste˛puja˛cego pracownika. 

Bibliografia 

Banajski R., Tres´ci aksjologiczne kodekso´w etycznych reguluja˛cych strefe˛z˙ycia gospodarczego,w: 
Etyka biznesu w działaniu. Dos´wiadczenia i perspektywy, red. Wojciech Gasparski, Jerzy Dietl, 
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. 

Bauman Z., Dwa szkice o moralnos´ci ponowoczesnej, Instytut Kultury, Warszawa 1994. 

Chros´cicki Z., Konsulting w zarza˛dzaniu, Doradzac´ czy wspo´łpracowac´, Polska Fundacja Promocji 
Kadr, Warszawa 1997. 

George R. T., Business Ethics, University of Kansas, fifth edition, Prentice Hall, Upper Saddle River, 
New Jersey 07458,1999. 

Kitson A., Campbell R., The Ethical Organization. Ethical Theory And Corporate Behaviour, Macmillan 
Business, London 1996. 

Klimczak B., Etyka gospodarcza, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we 
Wrocławiu, Wrocław 1996. 

Kodeks etyki handlowej firmy Accenture. 

Kodeks etyki w działalnos´ci gospodarczej, wyd. Krajowa Izba Gospodarcza, 1989. 

Kodeks mie˛dzynarodowej federacji inz˙yniero´w-konsultanto´w. 

Kodeks zachowania firmy Hewitt (Hewitt Code Of Conduct). 

Kołakowski L., Kultura i fetysze, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. 

Kryk B., Czy kodeks przedsie˛biorstwa moz˙e stanowic´ rozwia˛zanie problemo´w firmy?, w: Etyka biznesu 
w działaniu. Dos´wiadczenia i perspektywy, red. Wojciech Gasparski, Jerzy Dietl, Wydawnictwo 
Naukowe PWN, Warszawa 2001. 

Lewicka-Strzałecka A., Etyczne programy firm: teoria i praktyka,w: Etyka biznesu, gospodarki 
i zarza˛dzania, pod red. W. Gasparskiego, A. Lewickiej-Strzałeckiej, D. Miller, Wydawnictwo 
Wyz˙szej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Ło´dz´ 1999. 

Lewicka-Strzałecka A., Etyczne standardy firm i pracowniko´w, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 
1999. 

Łokaj A., Do piekła czy do nieba, czyli długa historia nieporozumien´ mie˛dzy etyka˛ a biznesem, wywiad 
z ojcem Maciejem Zie˛ba˛, „Harvard Business Review Polska”, styczen´ 2007. 

Sternberg E., Czysty biznes. Etyka biznesu w działaniu, przekł. P. Łuko´w, Wydawnictwo Naukowe 
PWN, Warszawa 1998. 

Zbiegien´-Macia˛g L., Etyka w biznesie, Centrum kierowania lidero´w, Skierniewice. 

Por. B. Kryk, Czy kodeks..., s. 343. 


Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

Czy w firmach potrzebne sa˛ kodeksy? 

Streszczenie 

Przedstawiciele poszczego´lnych zawodo´w juz˙ od staroz˙ytnos´ci mieli wspo´lne zobowia˛zania moralne 
wynikaja˛ce ze specyfiki danej profesji. Dodatkowo wspo´łczesny biznes stwarza wiele sytuacji 
konfliktowych, na kto´re prawo i systemy etyki ogo´lnej nie sa˛ w stanie dostarczyc´ wyczerpuja˛cego 
zestawu wskazo´wek. Zatem tworzenie etyk zawodowych, a w konsekwencji kodekso´w staje sie˛ dzis´ 
koniecznos´cia˛. Nalez˙y jednak pamie˛tac´, iz˙ same kodeksy nie sa˛ w stanie spowodowac´, z˙e ludzie be˛da˛ 
działali moralnie. Wiadomo jednak, z˙e kodeksy dobre pod wzgle˛dem formalnym i merytorycznym 
wzmacniaja˛ motywacje˛ pracowniko´w do etycznego poste˛powania, co pos´rednio wpływa na wyniki 
ekonomiczne firmy. 

Słowa kluczowe: kodeks, etyka, moralnos´c´, wartos´c´, pracownik, firma, biznes. 

Do Companies Need Codes of Ethics? 

Abstract 

Since ancient times representatives of different professions have held common moral obligations 
specific to their profession. At present, business environment creates numerous situations of conflict that 
are not clearly addressed by the law and general ethical systems. Such situations call for creating 
professional ethical standards based on the code of ethics. It is important, however, to keep in mind that 
the code of ethics itself does not cause people to behave morally. On the other hand, it is commonly 
known that the code of ethics that is proper formally and in merits increases employee motivation 
towards ethical behavior, which in turn positively influences the company’s general performance. 

Key words: code of ethics, ethics, morality, value, employee, company, business. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. J. Rusieckiego 

Wychowanie mie˛dzykulturowe jako edukacyjna odpowiedz´ 
na wielokulturowe społeczen´stwo 

Dzieje pan´stwa polskiego oraz zro´z˙nicowanie narodowos´ciowe, etniczne, 
kulturowe, wyznaniowe, je˛zykowe i inne jego obywateli sprawia, z˙e zagadnienia 
wychowania mie˛dzykulturowego sa˛ ro´z˙nie postrzegane przez polskie społeczen´
stwo i znajduja˛ rozmaite rozstrzygnie˛cia praktyczne. 

Polityka pan´stwa polskiego wobec oso´b nalez˙a˛cych do grup mniejszos´ciowych 
charakteryzowała sie˛ wielorakim nastawieniem w ro´z˙norodnych okresach funkcjonowania kraju. Po 1918 roku Polska da˛z˙yła do tego, aby byc´ pan´stwem prawa 
i demokracji dla wszystkich oso´b, niezalez˙nie od płci, rasy, wyznania czy 
narodowos´ci. Ochrona mniejszos´ci narodowych oparta była na postanowieniach 
tzw. małego traktatu wersalskiego, kto´ry głosił ro´wnos´c´ wobec prawa obywateli 
polskich nalez˙a˛cych do mniejszos´ci etnicznych, religijnych lub je˛zykowych1. 
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921 roku i Konstytucja z 23 
kwietnia 1935 roku, deklarowały ro´wniez˙ zasady ro´wnos´ci wszystkich obywateli 
wobec prawa i zapewniały im całkowita˛ ochrone˛ z˙ycia, wolnos´ci i mienia bez 
wzgle˛du na ich płec´, rase˛, narodowos´c´, kulture˛, wyznanie, je˛zyk lub styl z˙ycia2.Do 
kon´ca lat dwudziestych XX w. pro´bowano polepszyc´ stosunki z mniejszos´ciami 
narodowymi. Podejmowane akcje skupiały sie˛ gło´wnie na problematyce lojalnos´ci 
mniejszos´ci narodowych wobec pan´stwa polskiego3. W latach trzydziestych pojawiały sie˛ zaro´wno da˛z˙enia emancypacyjne mniejszos´ci narodowych, jak i da˛z˙enia 
władz do polonizacji4. W okresie mie˛dzywojennym mniejszos´ci narodowe stanowi

1 

S. Łodzin´ski, Przekroczyc´ własny cien´. Prawne, instytucjonalne oraz społeczne aspekty polityki 
pan´stwa polskiego wobec mniejszos´ci narodowych w latach 1989-1997,w: Mniejszos´ci narodowe 
w Polsce. Praktyka po 1989 roku, red. B. Berdychowska, Warszawa 1998, s. 25-26. Por. takz˙e 
Encyklopedia szkolna. Historia, PWN, Warszawa 1993, s. 741-742; M. Iwanicki, Ukrain´cy, Białorusini, 
Litwini, Niemcy w Polsce w latach 1918-1990, Siedlce 1991, s. 17, B. Mikołajczyk, Mniejszos´ci 
w prawie mie˛dzynarodowym, Katowice 1996, s. 27. 
2 

DzU RP 1921, nr 44, poz. 267, i nr 52, poz. 334. 

3 

S. Łodzin´ski, op. cit., s. 26. 
4 

Ibidem, s. 26. 


Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz 

ły dla Polski powaz˙ny problem polityczny i mie˛dzynarodowy5. Natomiast po 
drugiej wojnie s´wiatowej da˛z˙ono do tego, aby Polska stała sie˛ pan´stwem jednonarodowym6. W latach czterdziestych polityka wobec mniejszos´ci narodowych 
charakteryzowała sie˛ nastawieniem na asymilacje˛,po´z´niej uległa liberalizacji (w 
latach pie˛c´dziesia˛tych i szes´c´dziesia˛tych stworzono moz˙liwos´ci prowadzenia nauki 
i nauczania je˛zyko´w ojczystych mniejszos´ci w szkolnictwie oraz zezwolono na 
tworzenie własnych organizacji w formie towarzystw społeczno-kulturalnych). Na 
pocza˛tku lat siedemdziesia˛tych polityka ta zno´w uległa zmianie. Nasta˛piło znaczne 
ograniczenie aktywnos´ci publicznej i kulturalnej mniejszos´ci, a władze zacze˛ły 
realizowac´ idee˛ o jednolitym narodowo charakterze pan´stwa polskiego. Na pocza˛tku lat osiemdziesia˛tych oraz przez okres stanu wojennego az˙ do 1989 roku polityka 
władz wobec mniejszos´ci narodowych charakteryzowała sie˛ zmniejszeniem dotychczasowych ograniczen´, pozwoleniem na aktywnos´c´ publiczna˛ w skali lokalnej oraz 
zwie˛kszeniem dotacji na ich działalnos´c´7. W drugiej połowie 1989 roku wzrosło 
zainteresowanie sytuacja˛ mniejszos´ci narodowych w Polsce. W sierpniu 1989 roku 
powołanosejmowa˛Komisje˛ Mniejszos´ciNarodowychiEtnicznych, kto´razaje˛ła sie˛ 
problematyka˛ ochrony praw mniejszos´ci na forum Sejmu8, zas´ jesienia˛ tego samego 
roku przesunie˛to sprawy mniejszos´ci narodowych z Ministerstwa Spraw Wewne˛trznych do Ministerstwa Kultury i Sztuki9. W paz´dzierniku 1997 roku weszła w z˙ycie 
nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, kto´ra zaspokajała zgłaszane od dawna 
roszczenia s´rodowisk mniejszos´ci dotycza˛ce wolnos´ci wyznania, zachowania i rozwoju własnej kultury (je˛zyka, tradycji, obyczajo´w, obrze˛do´w), tworzenia instytucji 
maja˛cych na celu podtrzymywanie toz˙samos´ci narodowej10. W styczniu 2005 roku 
uchwalono Ustawe˛ o mniejszos´ciach narodowych i etnicznych oraz je˛zyku regionalnym, kto´ra us´cis´lała postanowienia zapisu konstytucyjnego. Skupiała sie˛ ona 
przede wszystkim na kwestiach ochrony toz˙samos´ci narodowej mniejszos´ci11.Te 

5 

A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowos´ciowej rza˛do´w polskich w latach 1921-1939, 
Warszawa-Wrocław-Krako´w-Gdan´sk 1979; A. Z˙
arnowski, Społeczen´stwo Drugiej Rzeczypospolitej 
1918-1939, Warszawa 1973. 
6 

Zob. szerzej K. Kersten, Polska – pan´stwo narodowe. Dylematy i rzeczywistos´c´,w: Narody. Jak 
powstawały i jak wybijały sie˛ na niepodległos´c´?, Warszawa 1989, s. 462. 

7 

S. Łodzin´ski, op. cit., s. 27-28. Zob. szerzej A. Cała, R. Drozd, P. Madajczyk, A. Mirga, 
E. Mironowicz, Mniejszos´ci narodowe w Polsce. Pan´stwo i społeczen´stwo polskie a mniejszos´ci 
narodowe w okresach przełomo´w politycznych (1944-1989), Warszawa 1998; G. Janusz, Usytuowanie 
mniejszos´ci narodowych w społeczen´stwie i polityka pan´stwa polskiego po 1945 roku, w: Mniejszos´ci 
narodowe w polskiej mys´li politycznej XX wieku, Lublin 1992; E. Mironowicz, Polityka narodowos´ciowa 
PRL, Białystok 2000. 
8 

M. Jagiełło, Dziesie˛c´ uwag o mniejszos´ciach narodowych, „Literatura” 1997, nr 4, s. 15; 
Ł. Wierzycka, M. Hołuszko, Uwagi o mniejszos´ciach narodowych w Polsce. Osia˛gnie˛cia i poraz˙ki 
w ochronie ich praw, „Społeczen´stwo Otwarte” 1993, nr 9. 
9 

B. Berdychowska, Wobec mniejszos´ci, „Społeczen´stwo Otwarte” 1995, nr 4, s. 3. 
10 

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 02.04.1997 r., rozdz. II, s. 8. 

11 

DzU 2005, nr 17, poz. 141. 


Wychowanie mie˛dzykulturowe... 

zmiany zapocza˛tkowały nowa˛ polityke˛ wobec mniejszos´ci narodowych, polityke˛ 
otwartos´ci wobec ich potrzeb oraz uznania przedstawicieli mniejszos´ci za ro´wnoprawnych obywateli pan´stwa polskiego. 

Obecnie społeczen´stwo wielokulturowe nie jest postrzegane jako „mozaika”, 
w kto´rej ro´z˙ne kultury, grupy narodowos´ciowe, etniczne, je˛zykowe czy religijne 
układa sie˛ jedna obok drugiej tak, aby nie miały one na siebie z˙adnego wpływu. Nie 
jest to tez˙ „tygiel”, w kto´rym wszystkie mniejszos´ci sa˛ ro´wne wobec dominuja˛cej 
wie˛kszos´ci, a ich kultury „zmieszane w tyglu” stapiaja˛ sie˛ w jedna˛, nowa˛ kulture˛, 
co stanowi z´ro´dło ich wewne˛trznej siły12. W społeczen´stwie rozpoczyna sie˛ 
powolny proces aktywnej tolerancji i utrzymania ro´wnych stosunko´w pomie˛dzy 
jego członkami. Jednostki coraz cze˛s˛du na 

´ciej traktowane sa˛ jednakowo bez wzgleich płec´, kolor sko´ry, narodowos´c´, kulture˛, wyznanie lub styl z˙ycia. Naste˛puje 
stopniowe przechodzenie od społeczen´stwa wielokulturowego do mie˛dzykulturowego, w kto´rym kaz˙de grupy narodowe, etniczne czy religijne z˙yja˛ce razem na 
jednym terytorium, pozostaja˛ stale otwarte na wzajemne oddziaływanie oraz 
obustronne uznawanie własnych i cudzych wartos´ci oraz sposobo´w na z˙ycie. Wiele 
sił – społecznych, politycznych, ekonomicznych – zaczyna ze soba˛ s´cis´le wspo´łpracowac´, z˙eby zasłuz˙yc´ na miano społeczen´stwa mie˛dzykulturowego. 

W nowym postrzeganiu otaczaja˛cej nas rzeczywistos´ci i z˙yja˛cych w niej 
społeczen´stw istotna˛role˛ odgrywa wychowanie mie˛dzykulturowe. Jest ono jednym 
z gło´wnych narze˛dzi, jakie dzis´ posiadamy, dzie˛ki kto´remu moz˙emy wykorzystac´ 
moz˙liwos´ci stwarzane przez wielokulturowe społeczen´stwa. 

Priorytetowym celem wychowania mie˛dzykulturowego musi byc´ odkrywanie 
i wzmacnianie podstaw wzajemnych zwia˛zko´w mie˛dzy ro´z˙nymi społecznos´ciami, 
ro´z˙nymi wie˛kszos´ciowymi i mniejszos´ciowymi grupami kulturowymi, redukcja 
przesa˛do´w, uprzedzen´ oraz zwie˛kszenie poczucia sprawiedliwos´ci społecznej. Cel 
ten oznacza: 

1) zrozumienie, z˙e ro´z˙norodnos´c´ jest zakorzeniona w ro´wnos´ci i nie dostarcza 
usprawiedliwienia dla marginalizacji; 

2) dostrzeganie ro´z˙nych kulturowych toz˙samos´ci i propagowanie szacunku dla 
mniejszos´ci; 

3) pokojowe rozwia˛zywanie konfliktu intereso´w13. 

Ten gło´wny cel wymaga obje˛cia wychowaniem mie˛dzykulturowym całego 
społeczen´stwa, wszystkich grup mniejszos´ciowych i wie˛kszos´ciowych. 

Dla cze˛s´ci grup mniejszos´ciowych, szczego´lnie jes´li sa˛one zwia˛zane z imigracja˛, pierwsza˛ potrzeba˛ jest rozwinie˛cie wielu umieje˛tnos´ci (np.: porozumiewania 
sie˛) i wiedzy na temat dominuja˛cej wie˛kszos´ci. W przypadku grup wie˛kszos´

12 

Zob. szerzej J. Nikitorowicz, Pogranicze. Toz˙samos´c´. Edukacja mie˛dzykulturowa, Białystok 2001, 

s. 135-136. 
13 

Kaz˙dy inny, wszyscy ro´wni. Pakiet edukacyjny, Warszawa 2003, s. 35. 


Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz 

ciowych pierwsza˛ potrzeba˛ jest wyjs´cie poza akceptowane normy, zapoznanie sie˛ 
ze zwyczajowymi sposobami mys´lenia (np.: panuja˛cymi w społeczen´stwie negatywnymi stereotypami i uprzedzeniami) zwia˛zanymi z mniejszos´ciami. Wszystkie 
grupymusza˛zrozumiec´, jaka˛role˛ odgrywaja˛relacje władzywspołeczen´stwie ijaki 
maja˛ wpływ na kontakty mie˛dzykulturowe14. 

Ro´z˙ne potrzeby przedstawicieli grup mniejszos´ciowych i wie˛kszos´ciowych 
zwia˛zane sa˛ zro´z˙nymi zadaniami. Cele wychowania mie˛dzykulturowego u grup 
wie˛kszos´ciowych sa˛ naste˛puja˛ce: 

1) popieranie zrozumienia rzeczywistos´ci wspo´łzalez˙nego s´wiata i zache˛canie 
do działan´ odpowiadaja˛cych tej rzeczywistos´ci; 

2) porzucenie negatywnych uprzedzen´ i stereotypo´w etnicznych; 

3) popieranie pozytywnej oceny ro´z˙norodnos´ci i odmiennos´ci; 

4) poszukiwanie i podkres´lanie podobien´stwa; 

5) tworzenie pozytywnych postaw i nawyko´w w zachowaniu wobec przedstawicieli innych kultur i społeczen´stw; 

6) przekładanie zasad solidarnos´ci i odwagi cywilnej na codzienne zachowania15. 

U grup mniejszos´ciowych cele wychowania mie˛dzykulturowego sa˛ takie same, 
jak u grup wie˛kszos´ciowych, ale dodatkowo zawieraja˛ jeszcze nauke˛ z˙ycia 
w gło´wnym nurcie społeczen´stwa bez utraty własnej toz˙samos´ci kulturowej. 

Wychowanie mie˛dzykulturowe musi obejmowac´ przede wszystkim dzieci 
i młodziez˙, czyli przyszłych obywateli społeczen´stw mie˛dzykulturowych, oraz 
skupiac´ sie˛ na naste˛puja˛cych działaniach: 

1) pomagac´ dzieciom i młodziez˙y zdobyc´ umieje˛tnos´c´ dostrzegania niero´wnos´ci, niesprawiedliwos´ci, rasizmu, stereotypo´w i uprzedzen´; 

2) przekazywac´ dzieciom i młodziez˙y wiedze˛ oraz rozwijac´ umieje˛tnos´ci, kto´re 
pomoga˛ im podja˛c´ wyzwanie zmieniania tych negatywnych mechanizmo´w, kiedy 
zetkna˛ sie˛ z nimi w społeczen´stwie16. 

Wyro´z˙niamy dwa rodzaje wychowania mie˛dzykulturowego: 

1) formalne wychowanie mie˛dzykulturowe, 

2) nieformalne wychowanie mie˛dzykulturowe. 

Formalne wychowanie mie˛dzykulturowe zawarte jest w programach edukacyjnych oraz inicjatywach rozwijanych przez szkołe˛ i w szkole. Szkoła jest drugim, po 
rodzinie, miejscem socjalizacji, w kto´rym odbywa sie˛ proces kształtowania osobowos´ci dziecka, przekazywania systemu wartos´ci, norm i wzoro´w kulturowych 
dokonywany na podstawie wielowymiarowych wie˛zi społecznych, kto´re wyrastaja˛ 

14 

Ibidem, s. 35. 

15 

Ibidem, s. 35. Por. takz˙e B. Bartz, Idea wielokulturowego wychowania w nowoczesnych 
społeczen´stwach, Duisburg-Radom 1997, s. 12-13. 

16 

Kaz˙dy inny..., op. cit., s. 36. 


Wychowanie mie˛dzykulturowe... 

zro´z˙norodnych stycznos´ci, wzajemnych oddziaływan´, zalez˙nos´ci, stosunko´w17. 
Socjalizowana jednostka nie moz˙e byc´ biernym, uległym przedmiotem oddziaływan´ wychowawczych. Musi byc´ podmiotem socjalizacji, czyli powinna miec´ 
wpływ na sama˛ siebie i swoje otoczenie. Jednostka moz˙e przeciwstawiac´ sie˛ wie˛c 
s´rodowisku, gdy zachodzi taka potrzeba, oraz przekształcac´ je. 

Dzie˛ki szkole dzieci nie tylko zdobywaja˛ wiedze˛ zro´z˙nych dziedzin naukowych, ale takz˙e ucza˛ sie˛ o własnym kodzie kulturowym. Ten kod powinien byc´ 
otwarty na inne kultury, narody, religie, systemy wartos´ci i style z˙ycia. Szkoła musi 
wie˛c stworzyc´ wszystkim dzieciom ro´wne moz˙liwos´ci społeczne i wychowawcze, 
podnosic´s´wiadomos´c´ro´z˙nic kulturowych jako sposobu na przeciwstawianie sie˛ 
dyskryminacji, bronic´ i rozwijac´ pluralizm kulturowy oraz pomagac´ dzieciom 
w konstruktywnym rozwia˛zywaniu konflikto´w przez pokazywanie ro´z˙nic intereso´w 
i szukanie wspo´lnych celo´w18. 

Aby wychowanie mie˛dzykulturowe powiodło sie˛, musi otrzymac´ aktywne 
wsparcie ze strony szkoły. W zwia˛zku z tym, szkoła powinna: 

1) sprzyjac´ rozwojowi toz˙samos´ci kulturowej i mie˛dzykulturowej; 

2) nadawac´ range˛ i znaczenie wartos´ciom rodzinno-familijnym i lokalnym, 
etnicznym, wyznaniowym i jednoczes´nie kształtowac´ umieje˛tnos´c´ komunikacji 
i dialogu w procesie przechodzenia od toz˙samos´ci jednowymiarowej do wielowymiarowej; 

3) kształtowac´ postawy otwartos´ci wobec innos´ci, tolerancje˛, zrozumienie, 
che˛c´ poznania i wspo´łpracy, wytwarzac´ autentyczne zaangaz˙owanie u wychowanko´w poprzez fascynacje˛ innymi kulturami i ludz´mi, wdraz˙ac´ do prowadzenia 
dialogu, w kto´rym znajda˛ miejsce ro´z˙ne pogla˛dy wyraz˙ane bez obaw i le˛ku; 

4) opierac´ sie˛ na modelu komunikacji mie˛dzykulturowej, kształtowac´ umieje˛tnos´ci negocjacyjne i dialogowe z innymi, kreowac´ dialog jako szanse˛ rozwoju, 
wsparcia w rozwoju własnym i grupy; 

5) przyja˛c´ wielowariantowe strategie edukacji z uwzgle˛dnieniem potrzeb 
i aspiracji jednostek oraz grup mniejszos´ciowych, korzystac´ z naturalnego układu 
kulturowego, naturalnych sytuacji zro´z˙nicowania kulturowego, naturalnych obszaro´w mieszanki kulturowej; 

6) podejmowac´ działania wspieraja˛ce grupy z ro´z˙nych wspo´lnot etnicznych 
i narodowych w procesie kultywowania własnej toz˙samos´ci z jednoczesna˛ pomoca˛ 
w realizacji zadan´ obywatelskich, z jednoczesnym „byciem” i komunikacja˛ ze 
s´rodowiskiem wie˛kszos´ciowym19. 

17 

Słownik wyrazo´w obcych, PWN, Warszawa 1980, s. 689. 

18 

Kaz˙dy inny..., op. cit., s. 36-37. 

19 

J. Nikitorowicz, Edukacja mie˛dzykulturowa wobec dylemato´w kształtowania toz˙samos´ci w społeczen
´stwach wielokulturowych, w: Edukacja wobec ładu globalnego, red. T. Lewowicki, J. Nikitorowicz, 
T. Pilch, S. Tomiuk, Warszawa 2002, s. 51-53. 

Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz 

Nalez˙y takz˙e dopasowac´ programy nauczania do rzeczywistos´ci społeczen´stwa 
wielokulturowego. Nowe programy szkolne powinny wie˛c zawierac´ tres´ci prezentuja˛ce odmienne grupy narodowe, etniczne, je˛zykowe, religijne i inne. Programy te 
musza˛ byc´ takz˙e otwarte na zmiany i powinny pozwalac´ dzieciom stopniowo 
rozumiec´ kod kulturowy gło´wnego nurtu społeczen´stwa oraz zdobyc´ umieje˛tnos´ci, 
kto´re pomoga˛ osia˛gna˛c´ osobista˛ autonomie˛ i pewnos´c´ siebie w ramach tego 
społeczen´stwa. 

Wychowanie mie˛dzykulturowe powinno zatem polegac´ na rozwoju programo´w 
nauczania, kto´re: 

1) pomoga˛ w uzyskaniu wiedzy o społeczen´stwie i relacjach mie˛dzyludzkich 
w nim panuja˛cych; 

2) pomoga˛ zrozumiec´ charakterystyczna˛ dla danej kultury s´wiadomos´c´ czasu; 

3) pomoga˛ zrozumiec´ relacje ekonomiczne, od kto´rych zalez˙y zatrudnienie 
i przetrwanie jednostki; 

4) pomoga˛ w uzyskaniu wiedzy o bliskim s´rodowisku i organizacjach pozaszkolnych, kto´re moga˛ pomo´c osobom z grup mniejszos´ciowych; 

5) pomoga˛ zrozumiec´ panuja˛cy system polityczny i to, jak go wykorzystywac´20. 

Niezbe˛dne jest wprowadzenie elemento´w mie˛dzykulturowych do nowych 
programo´w nauczania, z˙eby: 

1) odrzucic´ etnocentryczne spojrzenie na kulture˛ i stanowisko, z˙e stworzenie 
hierarchii kultur jest moz˙liwe; 

2) wzia˛c´ pod uwage˛ cechy charakterystyczne dla ro´z˙nych kultur wspo´łistnieja˛cych obok siebie na pewnym obszarze; 

3) rozszerzac´ dziecie˛ce widzenie s´wiata, co jest szczego´lnie istotne na tych 
terenach, gdzie obcowanie z przedstawicielami mniejszos´ci i ich kultura˛ jest 
rzadkos´cia˛21. 

Szkoła musi ro´wniez˙ zmienic´ dotychczasowe stanowisko w kwestii przedstawiania historii i kultury ro´z˙norodnych narodo´w, gdyz˙ zbyt cze˛sto zaszczepia 
i wzmacnia negatywne stereotypy na ich temat. Pojawia sie˛ wymo´g konstruktywnej 
wymiany pogla˛do´w na temat sposobu prowadzenia szkoły mie˛dzy wszystkimi 
stronami procesu wychowania: nauczycielami, dziec´mi, rodzicami, administracja˛, 
lokalnymi władzami i instytucjami. Aby wychowanie mie˛dzykulturowe funkcjonowało w szkole i woko´ł niej, dobra wola i poboz˙ne z˙yczenia nie wystarcza˛ 

– potrzebne jest działanie. 
Podejs´cie wychowawcze zaro´wno w szkole, jak i poza nia˛, jest tak samo 
waz˙ne. Dlatego tez˙ cele formalnego wychowania mie˛dzykulturowego sa˛ zbiez˙ne 
z celami wychowania nieformalnego. Ro´z˙nica mie˛dzy nimi polega na metodach 
pracy z dziec´mi i młodziez˙a˛ oraz na osobach prowadza˛cych. 

20 

Kaz˙dy inny..., op. cit., s. 37. 

21 

Ibidem. 


Wychowanie mie˛dzykulturowe... 

Najskuteczniejszymi wychowawcami nieformalnymi sa˛ sami młodzi ludzie, 
wychowuja˛cy siebie nawzajem. Wielu z nich to wolontariusze, kto´rzy dobrowolnie, 
bezpłatnie i s´wiadomie pos´wie˛caja˛ swo´j wolny czas innym. Wychowawcy nieformalni pracuja˛ z dziec´mi i młodziez˙a˛ w klubach młodziez˙owych, w organizacjach 
i ruchach młodziez˙owych, w młodziez˙owych poradniach i os´rodkach informacyjnych, podczas zaje˛c´ pozalekcyjnych, w schroniskach dla młodziez˙y, na ulicach. 

Wychowanie nieformalne ma kilka szczego´lnych cech, kto´re odro´z˙niaja˛ je od 
wychowania formalnego: 

1) wychowanie nieformalne jest dobrowolne, w odro´z˙nienie od obowia˛zkowej 
szkoły, w zwia˛zku z tym nie wywołuje ono reakcji odrzucenia przez ucznio´w tych 
postaw czy temato´w, kto´re sa˛cze˛s´cia˛programo´w szkolnych, co sie˛ czasami zdarza 
w szkole; 

2) osoby zajmuja˛ce sie˛ wychowaniem nieformalnym musza˛ wkładac´ duz˙o 
wie˛kszy wysiłek w podtrzymanie zainteresowania dzieci i młodziez˙y wobec 
konkurencji ze strony komercyjnego s´wiata, kto´ry oferuje ogromny wachlarz 
atrakcyjnych alternatyw; 

3) wychowanie nieformalne sprzyja bliz˙szym relacjom mie˛dzy prowadza˛cymi 
a uczestnikami, ułatwia komunikacje˛ interpersonalna˛; 

4) tres´ci sa˛ wraz z uczestnikami dostosowane do ich potrzeb i otaczaja˛cej 
rzeczywistos´ci; 

5) prowadza˛cy moz˙e dowolnie ustalac´ cele i dobierac´ do nich odpowiednie 
zaje˛cia; 

6) metody aktywne i uczestnicza˛ce zastosowane w wychowaniu nieformalnym 
daja˛ bardzo dobre rezultaty22. 

Oczywis´cie w wielu aspektach wychowanie nieformalne nie mogłoby istniec´, 
gdyby nie było wychowania formalnego i duz˙o potrzeba jeszcze wysiłku i pracy, 
jes´li chodzi o ich wzajemne uzupełnianie sie˛. Proces ten wymaga zatem zaangaz˙owania nauczycieli, rodzico´w i samych ucznio´w, kto´rzy powinni zmierzac´do 
otwarcia przestrzeni społecznej dyskusji, w kto´rej s´wiat powinien byc´ wynegocjowany, odtworzony i przekształcony zgodnie z wola˛ społeczen´stwa. 

Wychowanie mie˛dzykulturowe jako edukacyjna odpowiedz´ na wielokulturowe społeczen´stwo 

Streszczenie 

Autor przedstawia wychowanie mie˛dzykulturowe, kto´rego gło´wnym celem jest wzmacnianie 
podstaw wzajemnych zwia˛zko´w mie˛dzy ro´z˙nymi wie˛kszos´ciowymi i mniejszos´ciowymi grupami 
kulturowymi. Omawia takz˙e dwa rodzaje wychowania mie˛dzykulturowego: formalne wychowanie 
mie˛dzykulturowe (zawarte w programach edukacyjnych oraz inicjatywach rozwijanych przez szkoły 

Ibidem, s. 38-39. 


Alicja Joanna Siegien´-Matyjewicz 

i w szkołach) i nieformalne wychowanie mie˛dzykulturowe (dobrowolne, realizowane w klubach, 
organizacjach i ruchach młodziez˙owych, w os´rodkach informacyjnych, w schroniskach dla młodziez˙y, 
podczas zaje˛c´ pozalekcyjnych, na ulicach, podczas wymian mie˛dzynarodowych). 

Słowa kluczowe: wychowanie mie˛dzykulturowe, społeczen´stwo wielokulturowe, szkoła, kultura, 
tolerancja, mniejszos´c´, wie˛kszos´c´. 

Transcultural Education as an Educational Alternative to Multicultural Society 

Abstract 

The author of the article aims at presenting the idea of transcultural education, which leads to the 
reinforcement of mutual bonds between different cultural minority and majority groups. The author 
discusses two different types of transcultural education: formal transcultural education (included in 
official educational programs and initiatives realized at schools) and informal transcultural education 
(voluntary, realized in clubs, organizations and youth movements, information centers, youth hostels, 
during informal classes, on the streets, during international exchanges). 

Key words: transcultural education, multicultural society, school, culture, tolerance, minority, majority. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Iwona Mys´liwczyk 

Olsztyn´ska Wyz˙sza Szkoła Zarza˛dzania i Informatyki 
im. Tadeusza Kotarbin´skiego 

Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej 
(stary-nowy problem w praktyce pedagogicznej) 

Wste˛p 

Od kilku lat nadpobudliwos´c´ psychoruchowa wzbudza zainteresowanie psychologo´w i pedagogo´w pracuja˛cych z dziec´mi. Zespo´ł ten jest znany od 143 lat 

– wie˛c nie jest to nowos´c´ dla lekarzy – ale niestety nie zawsze objawy zaobserwowane u dzieci okres´lane były jako zespo´ł ADHD. Wczes´niej nie znano tego 
okres´lenia. W ro´z˙nych okresach lekarze inaczej definiowali to zjawisko i nie 
zawsze zaburzenie to było poprawnie zdiagnozowane. Tak wie˛c choc´ panowało 
ws´ro´d lekarzy przekonanie, z˙e zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej moz˙na 
okres´lic´ poprzez specyficzne objawy, to jednak schorzeniu temu przypisywano inne 
nazwy, nie zawsze trafne. W ten sposo´b wielu ludzi funkcjonowało z ADHD nie 
wiedza˛c, w jaki sposo´b zminimalizowac´ pewne objawy, albo jak pozbyc´ sie˛ 
niewygodnych nawyko´w. 
Obecnie uz˙ywa sie˛ skro´tu ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder), 
kto´ry oznacza „Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi” (cze˛sto nazywany po prostu „zespołem hiperkinetycznym” lub 
„zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej”)1. 

Istota zespołu ADHD i konsekwencje nadpobudliwos´ci psychoruchowej 

Nadpobudliwos´c´ psychoruchowa˛ definiuje sie˛ jako zaburzenia u dzieci, kto´re 
na ogo´ł zaczynaja˛ sie˛ przed sio´dmym rokiem z˙ycia. Mowa tu o zaburzeniach 
ro´wnowagi proceso´w nerwowych. Procesy wewne˛trznego hamowania sa˛ osłabione 
przy wyraz´nej dominacji proceso´w pobudzania w układzie nerwowym. Totez˙ dzieci 

Wolan´czyk T., Kołakowski A., Skotnicka M., Nadpobudliwos´c´ psychoruchowa u dzieci. Prawie 
wszystko, co chcielibys´cie wiedziec´, Lublin 1999, s. 13. 


120 Iwona Mys´liwczyk 

te charakteryzuja˛ sie˛ nadmierna˛ aktywnos´cia˛, impulsywnos´cia˛ i brakiem wytrwałos´ci. Zachowania te wyste˛puja˛ stale i niezalez˙nie od sytuacji. 

Rozpoznanie zespołu nadpobudliwos´ci psychoruchowej (ADHD) zostało ustalone przez Amerykan´skie Towarzystwo Psychiczne (American Psychiatric Association – APA) i zamieszczone w klasyfikacji choro´b DSM-IV. Istnieje podobne 
rozpoznanie zdefiniowane przez S´
wiatowa˛Organizacje˛ Zdrowia (WHO), kto´re jest 
zamieszczone w Mie˛dzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Choro´b i Problemo´w 
Zdrowotnych ICD-10 – jest nazywane zaburzeniem nadpobudliwos´ci psychoruchowej (Hiperkinetic Disorder)2. 

Mie˛dzy rozpoznaniem WHO a rozpoznaniem APA jest bardzo waz˙na ro´z˙nica. 
W definicji WHO problem ADHD skupia sie˛ tylko na rozpoznaniu nadpobudliwos´ci (hiperkinetycznos´ci). Istotne jest, aby wysta˛piły trzy typy objawo´w, a mianowicie: zaburzenia koncentracji uwagi, nadmierna pobudliwos´c´ i impulsywnos´c´. 
Natomiast w rozpoznaniu DSM-IV nalez˙y okres´lic´ jeszcze podtyp ADHD, jaki 
obserwujemy u badanego dziecka. W rozpoznaniu amerykan´skich psychiatro´w 
wyodre˛bnione sa˛ podtypy pozwalaja˛ce rozpoznac´ dziecko z ADHD z przewaga˛ 
zaburzen´ koncentracji uwagi, z przewaga˛ nadpobudliwos´ci psychoruchowej oraz 
typ mieszany3. 

1. Typ z przewaga˛ nadpobudliwos´ci – tam gdzie ma miejsce nadpobudliwos´c´ 
(hiperkinetycznos´c´) wyste˛puje duz˙e prawdopodobien´stwo, z˙e dziecko be˛dzie odznaczac´ sie˛ cechami antyspołecznymi, zostanie odrzucone przez ro´wies´niko´w. Poza 
tym istnieje wielkie ryzyko jego zawieszenia w szkole i skierowania do placo´wek 
kształcenia specjalnego4. Dzieci te z reguły nie maja˛ problemo´w z opanowaniem 
wiedzy, ale z zachowaniem i przestrzeganiem dyscypliny. Szybko sie˛ nudza˛, 
przeszkadzaja˛ nauczycielowi i kolegom z klasy. Na przerwach natomiast i po 
lekcjach nieustannie biegaja˛. Jednak umieje˛tnie namo´wione do skupienia sie˛ nad 
odrabianiem lekcji, potrafia˛ to zrobic´5. 
2. Typ z przewaga˛ zaburzen´ koncentracji uwagi – tam, gdzie nie ma objawo´w 
nadpobudliwos´ci, istnieje prawdopodobien´stwo, z˙e dziecko be˛dzie wykazywac´ 
jawne tendencje do odrywania sie˛ od rzeczywistos´ci. Mo´wi sie˛ cze˛sto, z˙e „buja 
w obłokach” lub jest nieobecne. Nalez˙y pamie˛tac´, z˙e takie dzieci najcze˛s´ciej 
skrywaja˛ własne problemy i sa˛ niedostrzegane przez ro´wies´niko´w. Jest to przyczyna˛ problemo´w z nauka˛ szkolna˛6. Przez rodzico´w i nauczycieli dzieci te sa˛ 
2 

Ibidem. s. 23. 

3 

Cooper P., Ideus K., Zrozumiec´ dziecko z nadpobudliwos´cia˛ psychoruchowa˛, Warszawa 2001, 

s. 25. 
4 

Ibidem, s. 28. 

5 

Patycka B., Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi,„Z˙
ycie 
Szkoły” nr 7, 2002, s. 417. 

6 

Cooper P., Ideus K., Zrozumiec´ dziecko z nadpobudliwos´cia˛ psychoruchowa˛, Warszawa 2001, 

s. 28. 

Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej... 

postrzegane jako mniej zdolne. Z reguły spokojnie siedza˛ przy stoliku czy ławce, 
ale niestety nie sa˛ w stanie skoncentrowac´ uwagi na tym, co zostało im zadane. Nie 
skupiaja˛sie˛ ro´wniez˙ na tym, co sie˛ do nich mo´wi. W zwia˛zku z tym, nie rozumieja˛ 
polecen´ nauczycieli, rodzico´w czy przełoz˙onych. Z´
le przepisuja˛ z tablicy, myla˛ 
cyfry i znaki działan´ i nie moga˛c skupic´ uwagi np. na tres´ci działan´ matematycznych, nie umieja˛ ich rozwia˛zac´. Podtyp z przewaga˛ koncentracji uwagi cze˛s´ciej 
wyste˛puje u dziewcza˛t niz˙ u chłopco´w. Dzieci te nie przysparzaja˛ wie˛kszych 
problemo´w w utrzymaniu dyscypliny, w zwia˛zku z tym rodzice czy nauczyciele nie 
zauwaz˙aja˛,z˙e cos´ złego sie˛ dzieje7. 

3. Typmieszany– tentyp ADHD wyste˛puje najcze˛s´ciej. U dzieci tych 
wro´z˙nym wieku bardziej sa˛ nasilone odmienne problemy. W wieku przedszkolnym dzieci nie moga˛ usiedziec´ w miejscu, gdy przyjda˛ do szkoły, nie potrafia˛ 
przestrzegac´ elementarnych zasad dyscypliny, jak ro´wniez˙ skoncentrowac´sie˛ na 
wykonywaniu okres´lonych czynnos´ci. W efekcie maja˛ problemy w nauce, a duz˙a 
impulsywnos´c´poste˛powania nie sprzyja zjednywaniu przyjacio´ł. Typowe zachowania klasowe, to niemoz˙nos´c´ usiedzenia w miejscu, wiercenie sie˛,chodzenie 
po klasie, zaczepianie innych dzieci. Jes´lizostaniezacos´ pochwalone, natychmiast robi to ponownie, domagaja˛csie˛ głos´no pochwały. Dzieci te nie słuchaja˛, 
zapominaja˛ o przyborach szkolnych czy odrobieniu pracy domowej. Dziecko 
z tym typem ADHD lubi byc´ w centrum uwagi, ale niestety przez ro´wies´niko´w 
jest to z´le odbierane. Powoduje to, z˙e dziecko stopniowo zaczyna unikac´ 
szkoły i kolego´w, wybieraja˛c wagary. Dzieci te nie radza˛sobie z rzeczywistos´cia˛: 
brak zrozumienia ze strony nauczycieli i rodzico´ w, brak akceptacji przez 
ro´wies´niko´w w szkole i na podwo´rku, problemy z nauka˛– to moim zdaniem zbyt 
duz˙e obcia˛z˙enie psychiczne dla takiego dziecka, kto´re przeciez˙ niczemu nie jest 
winne. 
Aby mo´wic´ o diagnostyce zespołu nadpobudliwos´ci psychoruchowej nalez˙y 
okres´lic´ gło´wne objawy zespołu, za kto´re przyjmuje sie˛: zaburzenia uwagi, 
nadmierna˛ impulsywnos´c´ i nadmierna˛ aktywnos´c´. 

Dziecko z deficytem uwagi sprawia wraz˙enie nieobecnego, łatwo rozprasza sie˛ 
pod wpływem bodz´co´w zewne˛trznych, ma trudnos´ci w organizacji własnych zaje˛c´, 
nie potrafi przyswoic´ sobie złoz˙onych instrukcji, popełnia proste błe˛dy w zadaniach 
i grach, gubi rzeczy potrzebne do pracy, cze˛sto zapomina o ro´z˙nych codziennych 
sprawach. Nadruchliwos´c´ objawia sie˛ nerwowymi ruchami kon´czyn oraz niemoz˙
nos´cia˛ usiedzenia na miejscu. Dziecko biega „jak nakre˛cone”, przemieszcza sie˛ 
i wspina na meble. Podczas lekcji wstaje z ławki, jest nadmiernie hałas´liwe, ma 
trudnos´ci z zaangaz˙owaniem sie˛ w spokojna˛ zabawe˛. Impulsywnos´c´ przybiera 
forme˛ „wyrywania sie˛” z odpowiedzia˛, zanim pytanie zostanie w całos´ci sfor-

Patycka B., op. cit., s. 416-417. 


122 Iwona Mys´liwczyk 

mułowane, niedoczekiwaniem swojej kolejki w grach. Dziecko cze˛sto przeszkadza 
innym, przerywa i wtra˛ca sie˛ do rozmo´w i zabaw8. 

Niezbe˛dnym warunkiem rozpoznania nadpobudliwos´ci jest wysta˛pienie wyz˙ej 
opisanych objawo´w przed sio´dmym rokiem z˙ycia. Wymienione symptomy musza˛ 
znacza˛co upos´ledzac´ funkcjonowanie dziecka w co najmniej dwo´ch kontekstach 
s´rodowiskowych – np. domowym i szkolnym. 

Dotychczas nie udało sie˛ znalez´c´ jednoznacznych przyczyn nadpobudliwos´ci 
psychoruchowej. Cze˛sto mo´wi sie˛ o jednoczesnym wyste˛powaniu kilku czynniko´w, 
kto´re wzajemnie na siebie oddziaływaja˛ i uzupełniaja˛ sie˛. 

Profesor T. Wolan´czyk wyjas´nia, z˙e istnieje wiele teorii na temat przyczyn 
ADHD: „mie˛dzy innymi wia˛zano to schorzenie z mikrouszkodzeniami os´rodkowego 
układu nerwowego, alergia˛ pokarmowa˛ na barwniki i konserwanty, alergia˛ na 
cukier, przewlekłym zatruciem ołowiem. I choc´ rzeczywis´cie uszkodzenia UON, 
alergie czy przewlekłe zatrucia moga˛w niekto´rych wypadkach wyjas´niac´ przyczyne˛ 
wysta˛pienia objawo´w zaburzen´ koncentracji, nadmiernej impulsywnos´ci czy nadruchliwos
´ci u dziecka, to u wie˛kszos´ci dzieci z ADHD takich przyczyn nie moz˙emy 
znalez´c´. Wg szacunko´w Barkleya czynniki pozagenetyczne moga˛ wyjas´nic´ około 
20% – 30% przypadko´w ADHD, natomiast cze˛stos´c´ dziedziczenia tego zespołu 
sie˛ga 80 %.(...)”9 

Postawione hipotezy psychologiczne mo´wia˛,z˙e podstawowym objawem sa˛ 
zaburzenia samokontroli, zas´ jeszcze inne teorie podkres´laja˛,z˙e to skutek nasilonych zaburzen´ uwagi i kontroli bodz´co´w. W zwia˛zku z tym dzieci te sa˛ 
nieposłuszne, nie spełniaja˛polecen´ swoich rodzico´w i nie stosuja˛sie˛ do stawianych 
im ograniczen´. 

Trudnos´ci diagnostyczne 

Rozpoznanie ADHD jest trudne, poniewaz˙ prawie całkowicie opiera sie˛ na 
obserwacji dziecka i dos´wiadczeniu lekarza. Niestety nie ma z˙adnego badania 
laboratoryjnego, kto´re potwierdziłoby podejrzenie. Wykonywane badania moga˛ 
wykluczyc´innechoroby,kto´remoga˛objawiac´ sie˛nadpobudliwos´cia˛.Wtejsytuacji 
najwie˛kszymi ekspertami sa˛ rodzice, kto´rzy spe˛dzaja˛ z dzieckiem bardzo duz˙o 
czasu, obserwuja˛ je i widza˛ ro´z˙ne reakcje w podobnych sytuacjach. Pamie˛tac´ 
nalez˙y jednak, z˙e rodzice zwia˛zani sa˛ z dzieckiem emocjonalnie, wie˛c nie zawsze 
ich ocena sytuacji moz˙e byc´ obiektywna˛. Dlatego waz˙na jest ro´wniez˙ opinia osoby 
bezstronnej, jak np. nauczyciela czy wychowawcy klasy. W rozpoznawaniu ADHD 

8 

Problemy psychologiczne dzieci z zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej pod red. Małgorzaty 
S´
wie˛cickiej, Warszawa 2003, s. 10. 

9 

Wolan´czyk T., Kołakowski A., Skotnicka M., op. cit., s. 64. 


Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej... 

nie moz˙e zostac´ pominie˛ty sam zainteresowany, czyli dziecko. Opro´cz wspomnianej juz˙ obserwacji wykonuje sie˛ badania pediatryczne, neurologiczne i psychologiczne. Prowadzi sie˛ rozmowy z dzieckiem, maja˛ce na celu obiektywny pomiar 
jego uwagi, czy tez˙ ocene˛ ilorazu inteligencji. Za pomoca˛ skali i kwestionariuszy 
diagnostycznych ocenia sie˛ nasilenie problemu nadpobudliwos´ci psychoruchowej 
i zaburzen´ koncentracji uwagi oraz zachowan´ problemowych. Ocenia sie˛ ro´wniez˙ 
zachowania dziecka za pomoca˛ kwestionariuszy opartych na kryteriach ICD-10 lub 
DSM-IV10. 

Niestety nie zawsze dziecko jest szybko zdiagnozowane. Instytucje orzekaja˛ce 

o zespole nadpobudliwos´ci psychoruchowej to poradnie psychologiczno-pedagogiczne albo placo´wki specjalistyczne, takie jak poradnie zdrowia psychicznego. 
Niestety po´js´cie z dzieckiem do poradni zdrowia psychicznego to dla rodzico´w 
wstyd. Rodzice, chca˛c unikna˛c´ zawstydzenia, odwlekaja˛ wizyte˛ u psychologa, 
a tym samym pozwalaja˛ na pogłe˛bianie sie˛ objawo´w. 
Nadpobudliwos´c´ na ogo´ł przejawia sie˛ w całokształcie zachowania dziecka, 
obejmuje wie˛c sfere˛ poznawcza˛, emocjonalno-uczuciowa˛ i ruchowa˛.Uro´z˙nych 
dziecimoz˙ebyc´ nasilonawniejednakowymstopniuiponadtozprzewaga˛objawo´w 
wzakresie odmiennych sfer. Niekto´re z nich sa˛wie˛c szczego´lnie mocno nadpobudliwe, inne silnie pobudzone w aspekcie wyobraz´ni, mys´lenia. Duz˙o jest dzieci, 
kto´rych centralnym objawem jest znacznie podwyz˙szona pobudliwos´c´ uczuciowa. 
Najłatwiejsza do zaobserwowania jest jednak wzmoz˙ona aktywnos´c´ ruchowa11. 

Formy pracy i terapii z dzieckiem nadpobudliwym 

Skoro juz˙ wiemy, z˙e dziecko ma stwierdzony zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej, to powinnis´my zadac´ sobie pytanie – co teraz? Oczywis´cie trzeba zacza˛c´ 
terapie˛, ale mys´le˛,z˙e w pierwszej kolejnos´ci rodzice musza˛ zaakceptowac´to 
dziecko, jego odmiennos´c´, a moz˙e i wyja˛tkowos´c´. Musza˛us´wiadomic´ sobie, z˙e ich 
pociecha z zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej nigdy nie be˛dzie idealnym 
dzieckiem. Ten krok jest bardzo waz˙ny, gdyz˙ pomaga dopasowac´ wymagania do 
realnych moz˙liwos´ci dziecka i pozwoli unikna˛c´ kolejnych niepowodzen´ wychowawczych. 

Jednak praca z dzieckiem nadpobudliwym niestety nie skupia sie˛ jedynie na 
akceptacji innos´ci dziecka. Ma tu miejsce poste˛powanie wielokierunkowe, ze 
szczego´lnym uwzgle˛dnieniem poradnictwa rodzinnego i treningu umieje˛tnos´ci 
rodzicielskich. Cały czas przy tym trzeba pamie˛tac´, z˙e ADHD to zespo´ł objawo´w, 

10 

Ibidem, s. 66. 

11 

Opolska T., Potemska E., Dziecko nadpobudliwe. Program korekcji zachowan´, Warszawa 1999, 

s. 19. 

124 Iwona Mys´liwczyk 

z kto´rych czasami sie˛ wyrasta, ale kto´re istnieja˛i nie moz˙na ich zmienic´. Wo´wczas 
otoczenie dziecka chorego trzeba tak zmodyfikowac´, aby miało warunki do 
zdobywania wiedzy, przebywania w grupie i nabywania tych samych umieje˛tnos´ci 
co ro´wies´nicy. Ktos´ moz˙e zapytac´ – dlaczego mamy dostosowywac´ otoczenie do 
dziecka, a nie dziecko do otoczenia? Dziecko nadpobudliwe z˙yje w cia˛głym 
chaosie, totez˙ terapia polega m.in. na uporza˛dkowaniu otoczenia dziecka, sprawieniu, by było ono przyjazne i stałe. Kro´tko mo´wia˛c, musimy zmienic´ temu dziecku 
s´wiat. Rola ta przypadła do spełnienia przede wszystkim rodzicom i najbliz˙szym 
dziecka, ale ro´wniez˙ nauczycielom czy starszym kolegom. 

Praca indywidualna rodzico´w z dzieckiem nadpobudliwym jest bardzo cie˛z˙ka 
i mozolna. Wymaga wiele pos´wie˛cenia i cierpliwos´ci ze strony rodzico´w 
i konsekwencji w poste˛powaniu. Konsekwencja jest tu bardzo waz˙na˛ cecha˛ 
w pracy z dzieckiem z ADHD. Dzie˛ki niej moz˙emy wymo´c na dziecku wykonanie 
jakiejs´ czynnos´ci mimo nieche˛ci12.Be˛da˛c konsekwentnymi doprowadzamy do 
wypracowania przez dziecko pewnych nawyko´w, kto´re przy tym schorzeniu sa˛ 
istotne. 

Wiele wskazo´wek do pracy indywidualnej z dzieckiem nadpobudliwym 
przedstawiła Hanna Nartowska. Do najwaz˙niejszych, kto´rych stosowanie jest 
zalecane niezalez˙nie od wieku dziecka, zaliczamy: 

– izolacje˛ od wielobodz´cowego s´rodowiska; 
– spokojna˛, nacechowana˛ ciepłem i z˙yczliwos´cia˛ atmosfere˛ emocjonalna˛ 
w rodzinie; 
– jasny i konsekwentnie przestrzegany system reguł i zasad rza˛dza˛cych z˙yciem 
dziecka, pocza˛wszy od rozkładu dnia, po system praw i obowia˛zko´w dla kaz˙dego 
członka rodziny; 
– stałe, powtarzaja˛ce sie˛ rytuały, dotycza˛ce zaro´wno kro´tkich (dzien´, tydzien´), 
jak i dłuz˙szych okreso´w; 
– pomoc w porza˛dkowaniu s´wiata fizycznego, w kto´rym dziecko przebywa 
(segregowanie, układanie przedmioto´w w najbliz˙szym otoczeniu); 
– pomoc w ukon´czeniu czynnos´ci przez dziecko, zanim przejdzie do naste˛pnej; 
– organizacja ukierunkowanej aktywnos´ci ruchowej (sportowej, zabawowej), 
kto´ra z jednej strony ma na celu umoz˙liwienie odreagowania napie˛c´, zas´ z drugiej 
wdraz˙a w system zaje˛cia sie˛ czyms´ w sposo´b uporza˛dkowany; 

– formułowanie oraz pilnowanie przez osobe˛ dorosła˛ celo´w działalnos´ci 
dziecka,kto´re sa˛jasno okres´lone, niezbyt odległe wczasie orazproste dorealizacji; 
stopniowe komplikowanie proponowanych działan´ oraz wydłuz˙anie czasu ich 
realizacji, w miare˛ zmniejszania sie˛ objawo´w nadpobudliwos´ci dziecka; 
– stała kontrola działalnos´ci dziecka oraz przypominanie o zobowia˛zaniach; 
Rozmowa z Pania˛ Hanna˛ Guzowska˛-Michels Psychologiem z Zespolonego Szpitala Psychiatrycznego w Olsztynie. 


Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej... 

– załatwienie wszelkich problemo´w zwia˛zanych z dzieckiem w momentach 
jego wyciszenia, bez stosowania agresji oraz kar fizycznych13. 
Wskazo´wkitepomagaja˛stworzyc´ zewne˛trzna˛strukture˛pomocna˛dziecku.Jest 
ona niezbe˛dna, gdyz˙ dziecko z ADHD nie potrafi przewidziec´ naste˛pstw ro´z˙nych 
zjawisk, nie widzi zwia˛zku np. pomie˛dzy chodzeniem po klasie a złos´cia˛ nauczyciela. Dzieje sie˛ tak nie dlatego, z˙e nie zna zasad, ale dlatego, z˙e nie potrafi ich 
zastosowac´ w codziennym z˙yciu. Ma trudnos´ci z organizacja˛ i realizacja˛ tego, co 
zaplanował (chociaz˙ chyba trudno tu mo´wic´ o planowaniu), poniewaz˙ pochłania 
i interesuje je wszystko, co znajduje sie˛ wokoło. Totez˙ tak bardzo waz˙ne jest, aby 
rodzice zorganizowali dziecku plan działania na cały dzien´ i tydzien´. Wo´wczas 
otrzymuje ono jasne komunikaty, kto´re do niego trafiaja˛. 

Dziecko z zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej, tak jak dziecko zdrowe 
dzieli swo´j czas pomie˛dzy dom rodzinny i szkołe˛. I tak jak w domu, tak i w szkole 
trzeba dostosowac´ wszystko do potrzeb dziecka z ADHD. Tak nalez˙y zmodyfikowac´ czas nauki, aby dziecko miało moz˙liwos´c´ normalnie rozwijac´ sie˛ i zdobywac´ 
wiedze˛. Nie jest to łatwe, gdyz˙ dziecko to przeszkadza innym uczniom i nauczycielowi, chodzi po klasie, rozmawia wtedy, gdy inni skupiaja˛ sie˛ na wykonaniu 
zadania, nie słucha polecen´ nauczyciela. Totez˙ modyfikacja czasu nauki dla takiego 
dziecka polega na indywidualnym nauczaniu. Niestety nie jest to jednak rozwia˛zanie idealne, bowiem izoluje je od naturalnych kontakto´w społecznych 
zro´wies´nikami. Poza tym podczas indywidualnych spotkan´be˛dzie ono grzeczne, 
be˛dzie słuchac´ polecen´ nauczyciela i prawidłowo rozwia˛zywac´ zadania. Jednak po 
zakon´czeniu tych zaje˛c´, wszystko wro´ci do normy, tzn. zno´w woko´ł dziecka 
panował be˛dzie chaos i zamieszanie. Nalez˙y tu podkres´lic´, z˙e dziecko nadpobudliwe wychowywane i kształcone w optymalnych dla niego warunkach, moz˙e nieraz 
osia˛gna˛c´ znacza˛ce sukcesy zaro´wno w nauce, jak i w z˙yciu14. 

Zaro´wno w domu jak i szkole rodzice i nauczyciele powinni ustalic´ hierarchie˛ 
waz˙nos´ci swoich wymagan´ i zakres swobo´d dziecka, nie moz˙na cia˛gle byc´ 
krytycznym, patrza˛c na zachowanie dziecka, czy wys´miewac´ sie˛ z niego. Trzeba 
byc´ spokojnym i opanowanym15. 

Jez˙eli dziecko mimo wielu wysiłko´w rodzico´w i nauczycieli nie poddaje sie˛ 
normalnemu sposobowi wychowania i nie sa˛ oni w stanie mu pomo´c, wtedy 
niezbe˛dna jest systematyczna terapia. 

Wybo´r odpowiedniej metody terapeutycznej dla dziecka nadpobudliwego 
psychoruchowo nie jest łatwy, gdyz˙ trzeba wzia˛c´ pod uwage˛ sfere˛, w jakiej 
nadpobudliwos´c´ wyste˛puje i głe˛bokos´c´ jej nasilenia. Terapie˛ dobiera sie˛ do 

13 

Nartowska H., Wychowanie dziecka nadpobudliwego, Warszawa 1986, s. 94. 

14 

Wolaczyk T., Skotnicka M., Kołakowski A., Pisula A., Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej 
u dzieci, „Problemy Opiekun´czo – Wychowawcze”, nr 9, 2003, s. 26. 

15 

Pecyna M.B., Jak leczyc´ i wychowywac´ dziecko ze wzmoz˙ona˛aktywnos´cia˛psychoruchowa˛, cze˛s´c´ 
1, „Szkoła Specjalna” nr 5,1997, s. 289-290. 


126 Iwona Mys´liwczyk 

specyficznych potrzeb dziecka, jego osobowos´ci i indywidualnej sytuacji. Zawsze 
jest jednak potrzebna wspo´łpraca rodzico´w i nauczyciela z terapeuta˛16. 

Do najcze˛s˙a˛:

´ciej stosowanych terapii dla dzieci z ADHD nalez

1) metoda ruchu rozwijaja˛cego W. Sherborne – ruch rozwijaja˛cy moz˙e pomo´c 
dziecku w dwo´ch gło´wnych sferach rozwoju: fizycznym i osobowos´ci. Dzieci 
poprzez te˛ metode˛ ucza˛ sie˛ poznawac´ i kontrolowac´ swoje ciało oraz staja˛ sie˛ 
bardziej pewne swoich moz˙liwos´ci. Tu ucza˛ sie˛ skupic´ na czynnos´ci, kto´ra˛ włas´nie 
wykonuja˛. Metoda ruchu rozwijaja˛cego zawiera element relaksu. Korzystne jest to, 
z˙e dzieci c´wicza˛ z rodzicami – sa˛ wtedy razem, rozwija sie˛ poczucie bliskos´ci 
i zaufania. Taka atmosfera zaje˛c´ grupowych sprzyja dobremu samopoczuciu 
zaro´wno dorosłych, jak i dzieci. Po takiej terapii nie tylko dzieci, ale i rodzice sa˛ 
odpre˛z˙eni; 

2) relaksuja˛ca dla dzieci (trening autogenny) – terapia ta ma na celu 
zmniejszenie napie˛cia psychicznego oraz wywołanie odpre˛z˙enia poprzez technike˛ 
relaksuja˛ca˛ według Jacobsona, technike˛ relaksuja˛ca˛ według Wintreberta oraz 
trening autogenny Schultza. Praca z dziec´mi według techniki Jacobsona polega na 
napinaniu i rozluz´nianiu mie˛s´ni i jest bardzo waz˙na, gdyz˙ dzieci te z˙yja˛ w cia˛głym 
napie˛ciu. Natomiast Wintrebert opracował metode˛ relaksacji przeznaczona˛ dla 
dzieci w wieku szkolnym. Trening autogenny opracowany przez Schultza jest 
metoda˛ oddziaływania na własny organizm, polegaja˛ca˛ na wyzwalaniu w sobie 
reakcji odpre˛z˙enia i koncentracji oraz stosowaniu autosugestii; 

3) programy aktywnos´ci czyli programy aktywnos´ci – s´ci ciała, 

´wiadomoskontakt i komunikacja zostały opracowane przez Marianne˛ i Christophera Knillo´w. 
Przy tej metodzie dziecko wykonuje ro´z˙ne rodzaje rucho´w i stara sie˛ uzyskac´ nad 
nimi kontrole˛; 

4) metoda integracji sensorycznej – ta terapia w przypadku dziecka nadpobudliwego psychoruchowo obejmuje sfery, w zakresie kto´rych badanie ujawnia deficyt. 
Celem terapii jest najcze˛s

´ciej poprawa funkcjonowania systemu przedsionkowego, 
przezwycie˛z˙anie obronnos´ci dotykowej, stymulowanie praksji, usprawnianie reakcji posturalnych i ro´wnowaz˙nych. Terapia prowadzona ta˛ metoda˛ wpływa na 
poprawe˛ funkcjonowania układo´w zmysłowych w celu lepszego przetwarzania 
odbieranych bodz´co´w i włas´ciwej do nich adaptacji. Terapia moz˙e ro´wniez˙ 
podnies´c´ poziom samoakceptacji, poprawic´ samoobsługe˛, koncentracje˛ uwagi 
i zdolnos´c´ wykonywania polecen´, 

5) biofeedback – czyli metoda modyfikowania procesu fizjologicznego i nadawania mu poz˙a˛danego kierunku przez podawanie bezpos´rednich informacji zwrotnych na temat parametro´w tego procesu. Osoba uczestnicza˛ca w treningu obserwuje 
zmiany na ekranie komputera i słyszy je jako zmiany tono´w. Naste˛pnie uczy sie˛ 
zmieniac´ aktywnos´c´mo´zgu w poz˙a˛danym kierunku; 

Grzywniak C., Nadpobudliwos´c´ psychoruchowa a trudnos´ci szkolne,„Z˙
ycie Szkoły” nr 6, 2000, 

s. 337. 

Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej... 

6) Programy psychoedukacyjne dla rodzico´w. Grupy wsparcia – niezalez˙nie od 
metod pracy z dzieckiem, realizacji kaz˙dej z nich powinna towarzyszyc´ wspo´łpraca 
specjalisto´w z rodzicami dziecka. Poprzez uczestnictwo w programach psychoedukacyjnych rodzice uzyskuja˛ informacje o istocie i przyczynach zaburzen´ 
wyste˛puja˛cych u dziecka, zapoznaja˛ sie˛ z problemem ADHD. Poza tym maja˛ 
moz˙liwos´c´ lepszego rozumienia jego potrzeb i potrzeb funkcjonowania całej 
rodziny jako systemu. Uzyskuja˛ wgla˛d we własne potrzeby i własna˛ percepcje˛ 
sytuacji. Otrzymuja˛ porady dotycza˛ce m.in. koniecznos´ci kompleksowej terapii 
(np. leczenia farmakologicznego, diety, poste˛powania wychowawczego, tworzenia 
s´rodowiska fizycznego, organizacji dnia, sposobo´w komunikacji itp.). Rozwijaja˛ 
własne umieje˛tnos´ci rodzicielskie oparte na ro´z˙nych programach (m.in. metodzie 
Gordona, Faber i Mazlish). 

Cenna˛ pomoca˛ dla rodzico´w jest tworzenie grup wsparcia, w kto´rych uczestnicza˛ rodzice maja˛cy podobne problemy. Maja˛ oni wo´wczas poczucie, z˙e z danym 
problemem nie zostali sami, i z˙e nie tylko oni borykaja˛ sie˛ z takimi trudnos´ciami. 
Na takich spotkaniach rodzice dziela˛ sie˛ swoimi dos´wiadczeniami w poste˛powaniu 
z dzieckiem nadpobudliwym. Przekazuja˛ sobie rady i metody skutecznego docierania do dziecka. Dla rodzico´w grupy wsparcia duz˙o znacza˛. Wspo´lne dos´wiadczenia 
pozwalaja˛ na uwolnienie sie˛ od oceny siebie jako „niekompetentnego” rodzica oraz 
na korzystanie z dos´wiadczen´ innych rodzico´w17. 

W Olsztynie dopiero od roku działa Stowarzyszenie Rodzico´w. Na spotkaniach 
tych nie ma niestety z˙adnego specjalisty z dziedziny ADHD czy psychologa. Moim 
zdaniem spotkania te powinien prowadzic´ fachowiec, kto´ry pomo´głby rodzicom 
dotrzec´ do literatury czy udzielił wskazo´wek, co nalez˙y robic´, jak poste˛powac´ 
wro´z˙nych sytuacjach. Sa˛ to spotkania wyła˛cznie z udziałem rodzico´w, kto´rzy sa˛ 
niejednokrotnie zme˛czeni praca˛ z dzieckiem nadpobudliwym. Rodzicom takim 
oferuje sie˛ oczywis´cie pomoc w postaci wolontariatu. Młodzi ludzie cze˛sto 
deklaruja˛ che˛c´ pomocy rodzicom, np. przy odrabianiu lekcji, kto´re w przypadku 
takich dzieci sa˛ bardzo czasochłonne. Ale czy to nie za mało? Uwaz˙am, z˙e 
placo´wki specjalistyczne nic nie robia˛ w tym zakresie. To włas´nie te instytucje 
powinny szkolic´ młodych ludzi i przygotowywac´ ich do pracy z dziec´mi z ADHD. 
Stanowiłoby to wielka˛ pomoc dla rodzico´w, kto´rzy szukaja˛ wsparcia. Poza tym 
powinny byc´ tworzone np. warsztaty dla rodzico´w, a jak do tej pory nikt niestety 
nie mys´li o takim rozwia˛zaniu; 

7) terapia lekowa – s´rodki farmakologiczne moz˙na stosowac´ jednoczes´nie 
z inna˛ terapia˛. Pozwalaja˛ one na skoncentrowanie uwagi przez dłuz˙szy czas, np. 
przez kilka godzin przebywania dziecka w szkole18. Skutecznos´c´ leko´w psychostymuluja˛cych ocenia sie˛ na 80%. 

17 

Sko´rczyn´ska M., Dziecko z zespołem deficytu uwagi z nadruchliwos´cia˛ (ADHD). Symptomy 
diagnostyczne i wybrane metody terapii, „Szkoła Specjalna”, nr 5, 2003, s. 284-287. 

18 

Wo´jtowicz E., Jak pomo´c dzieciom, kto´rym trudno sie˛ uczyc´?,„Z˙
ycie Szkoły” nr 3, 1998, s. 185. 


128 Iwona Mys´liwczyk 

Pamie˛tajmy jednak, z˙e dziecka z ADHD nie da sie˛ wyciszyc´ i uspokoic´na 
dłuz˙szy czas. Moz˙emy to zrobic´ tu i teraz, stosuja˛c jedna˛ z metod terapeutycznych, 
ale gdy terapia sie˛ skon´czy, dziecko juz˙be˛dzie inaczej sie˛ zachowywac´. 

Zakon´czenie 

Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej jest jednym z najcze˛s

´ciej opisywanych i rozpoznawanych zaburzen´ stwierdzonych u dzieci w wieku szkolnym. 
W zalez˙nos´ci od stosowanych kryterio´w, cze˛stos´c´ jego wyste˛powania ocenia sie˛ na 
3-8% populacji dzieci w wieku wczesnoszkolnym19. 

Dzieci z ADHD stanowia˛ problem dla samych siebie, swoich najbliz˙szych 
iro´wies´niko´w. Wysoki poziom aktywnos´ci, impulsywnos´ci i brak koncentracji 
uwagi osłabia ich społeczny i emocjonalny rozwo´j. Dziecko z zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej ma osia˛gna˛c´ te same cele, co jego ro´wies´nicy, ale wymaga 
to od niego wie˛kszego nakładu pracy i energii. Wie˛kszego wysiłku wymaga sie˛ 
ro´wniez˙ od rodzico´w i nauczycieli. To oni bezpos´rednio pracuja˛c z dzieckiem, 
musza˛ pomagac´ mu w tych obszarach, w kto´rych funkcjonuje gorzej od swoich 
ro´wies´niko´w. 

Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej (stary-nowy problem w praktyce pedagogicznej) 

Streszczenie 

W artykule podejmuje sie˛ zagadnienia zwia˛zane z funkcjonowaniem dziecka z zespołem nadpobudliwos´ci psychoruchowej. Przedstawiona została istota ADHD oraz konsekwencje wynikaja˛ce z tego 
schorzenia. Szczego´łowe wytyczne ukazały trudnos´ci zwia˛zane z postawieniem prawidłowej diagnozy. 
Pokazano ro´wniez˙ problemy, z jakimi borykaja˛ sie˛ rodzice, nauczyciele i ro´wies´nicy w pracy 
z dzieckiem, u kto´rego stwierdzono ADHD. W procesie leczenia zwro´cono uwage˛ na ro´z˙ne formy terapii 
i role, jakie zostały przypisane rodzicom i najbliz˙szym dziecka. 

Słowa kluczowe: nadpobudliwos´c´ psychoruchowa, DSM-IV, diagnoza choroby, terapia. 

Wolan´czyk T., Kołakowski A., Pisula A., Bryn´ska A., op. cit., s. 15. 


Zespo´ł nadpobudliwos´ci psychoruchowej... 

Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) Syndrome – the Old – New Problem in 

Pedagogical Practice 

Abstract 

The author of the article concentrates on discussing the problems concerning functioning of children 
who suffer from Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). 

The nature of the illness and its consequences were presented. Detailed guidelines revealed some 
difficulties concerned with making the correct diagnosis. The problems with which parents, teachers and 
peers of children who suffer from ADHD must contend are also revealed there. Attention was also paid 
to various forms of therapy and also various roles that were assigned to parents and close relatives of 
such children in their process of treatment as such. 

Key words: Attention Deficit Hyperactivity Disorder, diagnostic classification (DSM-IV), diagnose of 
the illness, therapy. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Marek Matyjewicz 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Animacja kultury jedna˛ z dro´g „pedagogiki kryzysu” 

Wiek XXI be˛dzie wiekiem duchowos´ci 

– albo nie be˛dzie go wcale. 
A. Malraux 
Obraz przestrzeni z˙yciowej wspo´łczesnego społeczen´stwa polskiego wyraz˙a 
istote˛ przemian obecnie sie˛ dokonuja˛cych. Ich konsekwencje, zwłaszcza dla 
wychowania, edukacji i socjalizacji młodego pokolenia wydaja˛ sie˛ byc´ niezwykle 
bolesne. Osłabienie wychowawczej roli rodziny, tworzenie programo´w szkolnych 
nie nada˛z˙aja˛cych za „płynna˛” forma˛ społeczno-kulturowej rzeczywistos´ci, nikłe 
szanse zdobycia zatrudnienia nawet dla najlepszych absolwento´w wyz˙szych uczelni 
stawia w dramatycznie trudnej sytuacji młodych ludzi. Absencja włas´ciwych 
i poz˙a˛danych zachowan´ społecznych, wzrastaja˛ca brutalizacja z˙ycia, w poła˛czeniu 
z wyraz´nym kryzysem wartos´ci i powszechnie dos´wiadczana˛ nieobecnos´cia˛ autoryteto´w moralnych z jednej strony, a pogłe˛biaja˛cym sie˛ ubo´stwem materialnym 
i futurystycznym pesymizmem wielu rodako´w z drugiej strony, daje obraz 
społeczen´stwa, kto´rego wie˛kszos´c´ młodych ludzi nie chce zaakceptowac´, nie 
dostrzegaja˛c w nim dla siebie szansy rozwoju, edukacji i pracy. Powszechny 
i głe˛boko odczuwany w z˙yciu codziennym brak zainteresowania rzeczywistos´cia˛ 
społeczna˛ znajduje swoje odbicie tak w funkcjonowaniu sfery społecznej, jak 
i w kulturowym obrazie rodzimego społeczen´stwa. 

Przedstawiona problematyka dotyczy przypuszczalnie licznej grupy ludzi, 
z˙yja˛cych w naszym kraju. Najdotkliwiej wydaje sie˛ jednak ne˛kac´ najmłodsze 
pokolenie, maja˛c bezpos´redni wpływ na destabilizacje˛ jego s´wiadomos´ci, brak 
spo´jnego systemu wartos´ci i deklarowanych celo´w z˙yciowych1. Młodziez˙, be˛da˛c 
zapleczem i z´ro´dłem cia˛głos´ci istnienia kaz˙dego społeczen´stwa, jest szczego´lnie 
wraz˙liwa˛ kategoria˛ społeczna˛. Jez˙eli wie˛c kryzys wspo´łczesnej pedagogiki w naj-

Zob. szerzej: Dzisiejsza młodziez˙. Stereotypy i rzeczywistos´c´ po 1989 roku, (red.) B. Fatyga, 

A. Tyszkiewicz, Warszawa 1997; B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy. Antropologia kultury młodziez˙owej, 
Warszawa 1999; H. S´
wida-Ziemba, Wartos´ci egzystencjalne młodziez˙y lat dziewie˛c´dziesia˛tych, Warszawa 1999; idem Młodzi w nowym s´wiecie, Krako´w 2005. 

Marek Matyjewicz 

wie˛kszym stopniu dotyka włas´nie te˛ grupe˛ społeczna˛, jego konsekwencje uwidaczniaja˛ sie˛ ze zdwojona˛ siła˛, rekompensuja˛c młodym ludziom faktyczny brak 
moz˙liwos´ci decydowania o własnym losie. „Przywilejem” młodos´ci – z załoz˙enia 

– jest odrzucanie nawet najlepszych i kierowanych in optima fide porad oso´b 
dorosłych, nieodparta che˛c´ samostanowienia o sobie, wybierania okres´lonych 
rozwia˛zan´, wartos´ci i sposobo´w poste˛powania. Nie zawsze jednak sa˛ to tylko 
i wyła˛cznie pro´by uzyskania niezalez˙nos´ci przez młodziez˙, uwolnienia od obowia˛
zuja˛cych nakazo´w i zakazo˛s
´w. Cze´ciej sa˛ to sposoby zamanifestowania niezgody 
na rzeczywistos´c´ „pustki i braku alternatyw”, jaka˛ proponuja˛ im rodzice i wychowawcy, niezgody na tradycyjne pojmowanie procesu wychowania, w mys´l 
kto´rego młodziez˙ chca˛c wnikna˛c´ w zastany obszar ludzi dorosłych, powinna go 
zaakceptowac´ i przystosowac´. Propozycja˛ starszego pokolenia nie sposo´b sie˛ 
jednak zachwycic´ – coraz we˛z˙szy i mało interesuja˛cy wydaje sie˛ zawarty w niej 
wachlarz moz˙liwos˛s

´ci samorozwoju i modeli szcze´liwego, dostatniego z˙ycia. 

„Obserwuja˛c, na co dzien´, rozwo´j toz˙samos´ci (...) młodych ludzi, konfrontuja˛c 
tres´c´ wzniosłych artykuło´w na temat ideało´w i wartos´ci wychowawczych z ich 
z˙yciem, aspiracjami i marzeniami – pisze Z. Melosik – ogarnia nas poczucie 
absurdu. Moz˙na tez˙ odnies´c´ wraz˙enie, z˙e luka mie˛dzy rzeczywistos´cia˛nastolatko´w 
a rzeczywistos´cia˛, kto´ra istnieje w umysłach pedagogo´w, jest coraz wie˛ksza”2,z˙e 
my po prostu nie przystajemy. Wychowanie prowadza˛ce „do nika˛d” powoduje 
przede wszystkim społeczne konsekwencje, znajduja˛ce swoje odbicie w atroficznych przejawach udziału młodziez˙y w z˙yciu publicznym, braku zainteresowania 
sprawami pan´stwa – i ro´wnolegle niesłabna˛cym poczuciu braku zainteresowania 
tego pan´stwa sprawami młodziez˙y. W sferze kultury zauwaz˙alna jest stale pogłe˛biaja˛ca sie˛ biegunowos´c´ kultury „aplikowanej” w procesie edukacji i rzeczywistych zainteresowan´ kulturalnych młodego pokolenia. Taka sytuacja powoduje 
spote˛gowane oddziaływanie wirtualnej, sztucznie stworzonej, ale przez to kusza˛cej 
rzeczywistos´ci medialnej, przyczyniaja˛cej sie˛ do powstawania nowych „łatwych” 
potrzeb i „szybkich” toz˙samos´ci. Media, maja˛c silny wpływ na młode pokolenie, 
w pewien sposo´b przyczyniaja˛ sie˛ do powstawania zachowan´ dysfunkcjonalnych, 
czasem wre˛cz patologicznych – z punktu widzenia normalnego społeczen´stwa. 
„Funkcjonuja˛ce w nich wzory pie˛kna, pomys´lnos´ci, siły, bogactwa, kultu młodos´ci, 
sprawnos´ci, konsumpcyjnego stylu z˙ycia – pisze E. Moczuk – prowadza˛ do 
powstawania nierealnych (...) aspiracji, a niemoz˙nos´c´ osia˛gnie˛cia tego, co sie˛ 
chciało (...) wpływa na obraz siebie”3. Narastaja˛ca dysproporcja mie˛dzy s´wiatem 
wartos´ci, daja˛cych poczucie zadowolenia z z˙ycia, satysfakcji z zajmowanej pozycji 
społecznej i bezpieczen´stwa a s´wiadomos´cia˛ ograniczonej moz˙liwos´ci decydowa

2 

Z. Melosik, Kultura popularna jako czynnik socjalizacji,w: Podre˛cznik akademicki, t. II, (red.) 
Z. Kwiecin´ski, B. S´
liwerski, Warszawa 2004, s. 84. 
3 

Ibidem. 


Animacja kultury... 

nia o kształcie otaczaja˛cej rzeczywistos´ci, pocia˛ga za soba˛ głe˛bokie, społeczne 
i psychologiczne – a co za tym idzie, ro´wniez˙ wychowawcze – reperkusje. Nalez˙y 
takz˙e podkres´lic´ pogłe˛biaja˛cy sie˛ spadek zaufania młodziez˙y do starszego pokolenia oraz tradycyjnych instytucji społecznych, dodatkowo intensyfikuja˛cy odczuwany przez nia˛ deficyt wartos´ci i autoryteto´w, nadaja˛cych jej z˙yciu okres´lony 
porza˛dek aksjologiczny i ład moralny. Wywołany skutkami transformacji ustrojowej proces aksjologicznej dewaluacji doprowadził do zupełnego przedefiniowania 
terminu „autorytet” przez młodziez˙, powoduja˛c takz˙e diametralny zwrot kierunko´w 
ich poszukiwan´. Skoro dziadkowie, rodzice i nauczyciele – z ro´z˙nych przyczyn 

– nie sa˛ich z´ro´dłem, role˛ te˛ przejmuja˛wartos´ci i tres´ci wymykaja˛ce sie˛ tradycyjnie 
pojmowanej kontroli oraz pozostaja˛ce w kontrapunkcie do ogo´lnie przyje˛tych 
załoz˙en´ socjalizacji i wychowania. 
Rzeczywistos´c´ pozbawiona etyki, refleksji filozoficznej i intuicji moralnej 
powoduje zanik z˙ycia wewne˛trznego poszczego´lnych jednostek, brak che˛ci i umieje˛tnos´ci doznawania wzruszen´, kontemplowania pie˛kna, przez˙ywania wyz˙szych 
emocji. Wychowanie emocjonalne – fundamentalne dla prawidłowego rozwoju 
kaz˙dej osobowos´ci – jest wyraz´nie zaniedbywanym elementem wspo´łczesnego 
modelu wychowania. Tres´ci wspomagaja˛ce rozwo´j emocjonalny, marginalizowane 
w programach edukacyjnych, powoduja˛,z˙e kształtowanie tej ˛s

cze´ci charakteru 
pozostawia sie˛ niejako przypadkowi. Te˛ edukacyjna˛ „pro´z˙nie˛” najcze˛s´ciej wypełniaja˛ media i grupa ro´wies´nicza, w kto´rych młody człowiek znajduje miejsce 
rozwoju emocji, płaszczyzne˛ identyfikacji i rozumienia uczuc´, jakie on sam i inni 
wywołuja˛. Wydaje sie˛ jednak, iz˙, korzystaja˛c wyła˛cznie z tych z´ro´deł, młodziez˙ nie 
jest w stanie niczego nowego sie˛ nauczyc´ – cze˛´ciej szuka w nich potwierdzenia ssłusznos´ci swoich zachowan´ i postaw. 

Kryzys wspo´łczesnej pedagogiki wynika wie˛c z faktu absencji w s´wiadomos´ci 
rodziny i szkoły jednolitej (tzn. akceptowalnej przez całe s´rodowisko rodzico´w 
i nauczycieli) koncepcji wychowania młodych ludzi, co w skrajnych przypadkach 
przypomina „poda˛z˙anie po niewytyczonej s´ciez˙ce”. Rodzina zazwyczaj obarcza 
tym zadaniem szkołe˛, a ta – kierowana przez ludzi, dla kto´rych priorytety wyznacza 
wewne˛trzna sytuacja polityczna naszego kraju – wydaje sie˛ pogłe˛biac´ w coraz 
wie˛kszym chaosie. Byc´ moz˙e włas´nie dlatego pojawiaja˛ce sie˛ edukacyjne „wytyczne” dla szko´ł nie uwzgle˛dniaja˛ wspo´łczesnych stylo´w z˙ycia młodziez˙y, sposobo´w 
percepcji przez nia˛ otaczaja˛cej rzeczywistos´ci i jej uczestnictwa w kulturze. 
Niezaprzeczalny wydaje sie˛ fakt, z˙e szkoła w obecnym wymiarze jest miejscem 
pełnym przemocy (fizycznej, psychicznej ba˛dz´ tez˙ symbolicznej) i zachowan´ 
patologicznych. Nalez˙y sie˛ jednak zastanowic´, czy koncepcja os´rodko´w wsparcia 
wychowawczego, proponuja˛ca uczniom sprawiaja˛cym najwie˛cej problemo´w pedagogom wychowanie „koszarowe”, nie be˛dzie siłowym wtłaczaniem „niepokornych” w rzeczywistos´c´ wygodna˛ dla pokolenia wychowuja˛cych. Czy taka propozycja pracy z młodziez˙a˛ nie jest wyrazem „wychowawczej ignorancji” i braku 


Marek Matyjewicz 

poszanowania dla innos´ci. Kryzys pedagogiki utoz˙samia szkoła, w kto´rej cia˛gle 
brakuje miejsca dla odmiennos´ci – szkoła, be˛da˛ca przede wszystkim zakładem 
pracy nauczycieli, a dopiero po´z´niej miejscem, wkto´rym młodzi maja˛kształtowac´ 
swoja˛ toz˙samos´c´, zdobywac´ wiedze˛ i dos´wiadczenie. 

Przezwycie˛z˙eniem impasu moz˙e byc´ poszukiwanie rozwia˛zan´ w kulturze 
i stylu z˙ycia młodziez˙y. Pro´ba stworzenia szkoły choc´ odrobine˛ „wymys´lonej” 
przez nia˛ sama˛ – miejsca, w kto´rym naturalnie ocierac´ sie˛ be˛da˛ o siebie 
niedojrzałos´c´ i dos´wiadczenie, naiwne marzenia i chłodny realizm, niepokornos´c´ 
i łagodna, ale konsekwentna dyscyplina. Wspo´lna przestrzen´ tworzy wspo´lnote˛. 
Choc´ to konkluzja tak banalna, to jednoczes´nie chyba bardzo odległa decydentom 
wspo´łczesnej edukacji. 

Fundamentalna˛ zasada˛, daja˛ca˛ nadzieje˛ przywro´cenia nieobecnego dialogu 
pokolen´ – na gruncie pedagogiki – powinna byc´ natychmiastowa transformacja 
modelu pracy z młodziez˙a˛, ida˛ca w kierunku „edukowania do zmiennos´ci s´wiata, 
przy zachowaniu autonomii i toz˙samos´ci”4. Relatywizm przestrzeni z˙yciowej 
wymaga odpowiedniego dostosowania do niej procesu wychowania i kształtowania 
młodej jednostki, poczynaja˛c od rekonstrukcji przekazywanych tres´ci i stałego ich 
aktualizowania, a na wyznaczeniu nowego miejsca młodziez˙y w tym procesie 
kon´cza˛c. Uwidacznia sie˛ wie˛c pilna potrzeba takiego oddziaływania pedagogicznego, kto´re bezwzgle˛dnie akceptuje kaz˙de differentia specifica jako niepodwaz˙alna˛ 
wartos´c´ i oznake˛ społecznego „bogactwa”, daja˛c jednoczes´nie przyzwolenie na 
poszukiwanie ro´z˙norodnych i indywidualnie ukierunkowanych dro´g z˙yciowego 
rozwoju. W praktyce, zmiany te powinny opierac´ sie˛ na „negocjacji z młodziez˙a˛ 
kształtu rzeczywistos´ci, w kto´rej wspo´lnie z˙yjemy, a w szczego´lnos´ci wyrabianiu 
w młodziez˙y nawyku s´wiadomego podejmowania wyboro´w odnos´nie do kształtu 
własnego „ja”5. Wyboro´w, prowadza˛cych do osia˛gnie˛cia mie˛dzypokoleniowego 
konsensusu, wyraz´nie jednak akcentuja˛cego ro´z˙nice mie˛dzy stanowiskami i respektuja˛cego prawo do ich posiadania. 

Animacja kultury moz˙e byc´ sposobem wydz´wignie˛cia wspo´łczesnej pedagogiki z sytuacji kryzysu i alternatywa˛ dla pokolenia wychowywanych. Spotkanie na 
gruncie animacji nie oznacza – jak to cze˛sto ma miejsce w przypadku szkoły 

– zderzenia odmiennos´ci i konfliktu. Zazwyczaj prowadzone jest w formie 
wzajemnego przenikania, mobilizuja˛cego obydwie strony spotkania do bliskiego 
kontaktu. Idea˛ przys´wiecaja˛ca˛ animacji jest wie˛c obustronna transformacja, przeciwstawna despotycznemu panowaniu czegos´ nad czyms´, czy tez˙ kogos´ nad kims´. 
Zaangaz˙owanie obydwu stron interakcji jest zasadnicza˛cecha˛, odro´z˙niaja˛ca˛animacje˛ od tradycyjnie prowadzonego, jednostronnego procesu wychowania. Tres´cia˛ jej 
4 

A. Radziewicz-Winnicki, A. Roter, Ryzyko transformacyjne nowego ładu społeczno-edukacyjnego, 
Katowice 2004, s. 134. 
5 

Z. Melosik, op. cit., s. 90. 

Animacja kultury... 

oddziaływania jest przekształcanie rzeczywistos´ci w oparciu o predyspozycje 
i zainteresowania oso´b animowanych. Animacja nie ma jednego, wypracowanego 
modelu pracy, systemu wartos´ci i zasad, kto´re powinny byc´ przyswojone i wyuczone. Istota˛jej działania jest wne˛trze uczestniko´w, i to ono stanowi „teren” jej pracy. 
W przypadku młodego pokolenia ma to olbrzymie znaczenie, poniewaz˙ pozwala na 
kreowanie rzeczywistos´ci „jutra”, takiej, jaka˛ młodziez˙ chciałaby zastac´ i w jakiej 
be˛dzie potrafiła dobrze funkcjonowac´. Opro´cz moz˙liwos´ci kształtowania toz˙samos´ci młodych ludzi, animacja moz˙e byc´ przez nich wykorzystana jako metoda 
oddziaływania na s´rodowisko okoliczne i pro´ba dostosowania go do ich potrzeb. 
Jak pisze M. Kopczyn´ska „chodzi o wywarcie wpływu, uczestnictwo w decyzjach 
wykraczaja˛cych poza dziedzine˛z˙ycia kulturalnego sensu stricto, nadanie wie˛kszego 
znaczenia (...) potrzebom i interesom [młodziez˙y] w sferze komunikowania społecznego, 
ekspresji i zagospodarowania s´rodowiska”6. 

Tworzenie okres´lonych „po´l” dialogu na poziomie animacji kultury daje szanse˛ 
na uatrakcyjnienie i intensyfikacje˛ procesu wychowawczego oraz podniesienie jego 
waloro´w edukacyjnych. Warunkiem powodzenia tej trudnej misji moz˙e byc´ 
planowanie działan´ animacyjnych skierowanych do młodziez˙y, uwzgle˛dniaja˛ce 
pewne istotne załoz˙enia. Zasadnicza˛ kwestia˛ tego procesu powinna byc´ pro´ba 
zrozumienia przez pedagogo´w kultury młodych ludzi, objawiaja˛ca sie˛ odejs´ciem od 
peryferyjnego jej traktowania przez pan´stwowe instytucje edukacyjne i upowszechniania kultury. Wychowanie przez animacje˛ moz˙e opierac´ sie˛ na wybranych 
elementach kultury młodziez˙owej, daja˛c szanse˛ nawia˛zania kontaktu z młodymi 
ludz´mi, wzbogacaja˛c ich poziom percepcji tej kultury o elementy pedagogiczne, 
jednoczes´nie umoz˙liwiaja˛c dyskretne oddziaływanie wychowawcze. Kreatywne 
wykorzystanie w animacji kultury popularnej oznacza aktywna˛interakcje˛ i two´rcza˛ 
modyfikacje˛ jej tres´ci, prowadza˛ca˛ do indywidualnej refleksji jej rzeczywistego 
przesłania. 

Naste˛pnym elementem, moga˛cym wspomo´c pedagogiczne oddziaływanie 
szkoły i wychowawco´w, moz˙e byc´ odpowiednie organizowanie infrastruktury 
s´rodowiska lokalnego, maja˛ce na uwadze potrzeby, zainteresowania i sposoby 
spe˛dzania wolnego czasu przez młodziez˙. Pojawienie sie˛ subkultury „blokerso´w” 
jest przypuszczalnie rezultatem zaniedbania przez os´rodki decyzyjne tej kwestii. 
Zorganizowanie młodziez˙owych os´rodko´w animacji – miejsc, w kto´rych młodzi 
ludzie mogliby sie˛ spotykac´ i w grupie rozwijac´ swoje zainteresowania oraz pasje, 
wia˛z˙e sie˛ z moz˙liwos´cia˛ pozaszkolnego oddziaływania wychowawczo-edukacyjnego, animowania w kierunku ro´z˙nych rodzajo´w aktywnos´ci społeczno-kulturalnej, 
a takz˙e moz˙e stanowic´ pro´be˛ wyeliminowania powszechnych ws´ro´d tej grupy 
patologii. Dobrym wsparciem pracy takich os´rodko´w byłoby zatrudnienie na 

M. Kopczyn´ska, Animacja społeczno-kulturalna. Podstawowe poje˛cia i zagadnienia, Warszawa 
1993, s. 66. 

Marek Matyjewicz 

danym terenie (gmina, dzielnica) pedagoga ulicznego (z ang. streetwalker), maja˛cego moz˙liwos´c´ monitorowania s´rodowiska młodziez˙y i diagnozowania go pod ka˛tem 
aktywnos´ci i zainteresowan´. Taka wspo´łpraca ułatwiłaby planowanie działalnos´ci 
pedagogiczno-animacyjnej, odpowiadaja˛cej potrzebom młodziez˙y z danego terenu. 
Gdyby z taka˛inicjatywa˛wysta˛piło s´rodowisko rodzico´w i nauczycieli, stanowiłoby 
to przejaw zainteresowania sprawami młodziez˙y, z˙yja˛cej w przes´wiadczeniu 

o całkowitej oboje˛tnos´ci s´wiata dorosłych wobec jej problemo´w. 
Animacja społeczno-kulturalna, traktowana jako metoda edukacji i kształtowania wspo´lnoty lokalnej, wspomaga budowanie przestrzeni obywatelskiej, 
kto´rej podstawa˛ jest identyfikacja z miejscem zamieszkania, kultura˛, toz˙samos´cia˛ 
i tradycja˛. Zwie˛kszenie udziału młodziez˙y w tym procesie moz˙e stanowic´ czynnik 
mobilizuja˛cy pedagogo´w i wychowawco´w do podje˛cia wysiłku zrozumienia i zaakceptowania kultury młodych ludzi. Zaangaz˙owanie młodego pokolenia w proces 
decydowania o charakterze otaczaja˛cej ja˛ rzeczywistos´ci i kultury moz˙e je 
dowartos´ciowac´, zmobilizowac´ do pracy nad soba˛ i nadac´ prawdziwy, realny sens 
ich z˙yciu. 

Animacja kultury jedna˛ z dro´g „pedagogiki kryzysu” 

Streszczenie 

Kryzys wspo´łczesnej pedagogiki utoz˙samia osłabienie wychowawczej roli rodziny, tworzenie 
programo´w szkolnych nienada˛z˙aja˛cych za „płynna˛” forma˛ społeczno-kulturowej rzeczywistos´ci i polityke˛ edukacyjna˛ poda˛z˙aja˛ca˛ w kierunku nieodpowiednich koncepcji wychowawczych. Społeczne 
konsekwencje pedagogiki prowadza˛cej „do nika˛d” znajduja˛ swoje odbicie w atroficznych przejawach 
udziału młodziez˙y w z˙yciu publicznym, braku zainteresowania sprawami pan´stwa – i ro´wnolegle 
niesłabna˛cym poczuciu braku zainteresowania tego pan´stwa sprawami młodziez˙y. Animacja kultury 
moz˙e byc´ sposobem wydz´wignie˛cia wspo´łczesnej pedagogiki z sytuacji kryzysu i alternatywa˛ dla 
pokolenia wychowywanych. Spotkanie na gruncie animacji nie oznacza – jak to cze˛sto ma miejsce 
w przypadku szkoły – zderzenia odmiennos´ci i konfliktu. Zazwyczaj prowadzone jest w formie 
wzajemnego przenikania, mobilizuja˛cego obydwie strony spotkania do otwartos´ci, zaangaz˙owania 
i bliskiego kontaktu. 

Słowa kluczowe: wychowanie, kryzys pedagogiki, kultura młodziez˙owa, animacja kultury, „przestrzenie wychowania”, dialog mie˛dzypokoleniowy. 


Animacja kultury... 

Animation of Culture as One of the Alternatives to “Crisis Pedagogy” 

Abstract 

The modern times crisis of pedagogy is represented by such symptoms as the gradually diminishing 
role family plays in the process of upbringing and education, the introduction of school syllabus, which 
does not reflect the flexible character of socio-cultural reality and the implementation of new education 
policies that are focused on improper concepts of education and upbringing. The results of the 
“dead-end” mainstream pedagogy are visible in the lack of involvement young people show in public 
life, the ignorance expressed towards the issues concerning the state – and consequently, in return, in the 
lack of understanding of the needs of the youth shown by the government. Animation of culture is seen 
by the author as a powerful tool which can be used in overcoming the present crisis of pedagogy and can 
be an alternative for young people. Animation sessions do nat aim at stressing the contrasting issues or 
escalating conflicts-which is often characteristic of school environment. On the contrary, they are often 
conducted in the atmosphere of mutual understanding, motivating the teams of participants to open, 
show involvement and acceptance towards others. 

Key words: upbringing, crisis of pedagogy, youth culture, animation of culture, spheres of education, 
dialogue between generations. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Robert Podstawski 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej w roku
akademickim 2006/2007
na Uniwersytecie Warmin´sko-Mazurskim w Olsztynie


Wste˛p 

Narodowy Programu Zdrowia na lata 1996-2005 zakładał w celu strategicznym poprawe˛ zdrowia i zwia˛zanej z nim jakos´ci z˙ycia poprzez: „stwarzanie 
warunko´w oraz kształtowanie motywacji, wiedzy i umieje˛tnos´ci zdrowego stylu 
z˙ycia, a takz˙e podejmowania działan´ na rzecz zdrowia własnego i innych1”. 
Pomimo tych ustalen´ szkolna edukacja zdrowotna nie nada˛z˙a wcia˛z˙za gwałtownie rosna˛cymi zagroz˙eniami dla zdrowia dzieci i młodziez˙y oraz nie zapewnia 
nalez˙ytego przygotowania młodego pokolenia do dbałos´ci o zdrowie własne 
i publiczne. Sytuacja zdrowotna mieszkan´co´w Polski przedstawia sie˛ nadal 
niekorzystnie na tle przecie˛tnej europejskiej i potrzebuje zainteresowania nie 
tylko ze strony specjalisto´w pedagogo´w, specjalisto´w kultury fizycznej i pedagogiki, ale i całego społeczen´stwa2. Problem ten został wyeksponowany mie˛dzy 
innymi w lis´cie skierowanym przez grono wybitnych polskich naukowco´w do 
o´wczesnego Wiceprezesa Rady Ministro´w, Ministra Edukacji Narodowej prof. 
Aleksandra Łuczaka3, a w 1996 r. skierowany do ministra Edukacji Narodowej 
prof. dr hab. Jerzego Wiatra4. 

1 

Kuszewski K., 2000, Narodowy program zdrowia (na lata 1996-2005) ze szczego´lnym uwzgle˛dnieniem 
1 celu operacyjnego: zwie˛kszenie aktywnos´ci fizycznej ludnos´ci, w: Mat. Konf. Kultura fizyczna 
studento´w i okresie transformacji szkolnictwa wyz˙szego w Polsce, Politechnika Warszawska, Warszawa, s. 35-39. 

2 

Bulicz E., Adamiec K., Murawow I., 2000, Kultura fizyczna studento´w; zapotrzebowanie 
społeczno-biologiczne i niezrealizowane moz˙liwos´ci, w: Mat. Konf. Kultura fizyczna studento´w i okresie 
transformacji szkolnictwa wyz˙szego w Polsce, Politechnika Warszawska, Warszawa, s. 47-57. 

3 

List grupy profesoro´w skierowany do Wiceprezesa Rady Ministro´w, Ministra Edukacji Narodowej 
prof. dr hab.. Aleksandra Łuczaka, z dn. Warszawa, 25 stycznia 1995 r. Lider, 6: 6-7. 

4 

List grupy profesoro´w skierowany do Ministra Edukacji Narodowej prof. dr hab. Jerzego Wiatra 
25 wrzes´nia 1996 r. 


Robert Podstawski 

Zwie˛kszenie efektywnos´ci realizacji programu szkolnej edukacji prozdrowotnej, realizowanego aktualnie w placo´wkach os´wiaty nie jest sprawa˛ mechaniczna˛ 
i polegaja˛ca˛ tylko na stworzeniu programu. Sprawnos´c´ działania w szerzeniu 
postulato´w w placo´wkach os´wiaty be˛dzie dalej upos´ledzona, co podyktowane jest 
naste˛puja˛cymi wzgle˛dami: 

– edukacja zdrowotna jako dyscyplina pedagogiczna5 pozbawiona jest nadal 
swojej autonomii, a jej usunie˛cie z podstawy programowej jest decyzja˛ niewłas´ciwa˛ 
i niekorzystna˛ z punktu widzenia zdrowia dzieci i młodziez˙y, a w dalszej 
konsekwencji całego społeczen´stwa polskiego6; 
– program edukacji zdrowotnej – w swojej konstrukcji – wykazuje duz˙y 
niedostatek w zakresie okres´lenia jego problematyki oraz spo´jnos´ci zgodnie 
z aktualnymi oraz przewidywanymi w przyszłos´ci potrzebami; 
– brak jest koordynatoro´w edukacji zdrowotnej posiadaja˛cych elementarna˛ 
wiedze˛ o genezie i podłoz˙u podejmowanych działan´ na rzecz troski o zdrowie 
osobiste oraz publiczne, przygotowanych do realizacji tres´ci programowych mieszcza˛cych sie˛ w programach poszczego´lnych przedmioto´w nauczania; 
– brak systemu kształcenia w dziedzinie kultury zdrowotnej wraz z opracowanymi wymaganiami programowymi dla tego kierunku studio´w oraz dla tego 
rodzaju specjalnos´ci w ramach innych kierunko´w studio´w; 
– brak wiedzy i wyobraz´ni w aspekcie społeczno-ekonomicznym, dotycza˛cym 
konsekwencji wynikaja˛cych z zaniechania lub opo´z´niania decyzji przyznaja˛cych 
sprawom krzewienia kultury zdrowotnej nalez˙na˛ im range˛. Zjawisko to dotyczy 
w szczego´lnos´ci oso´b piastuja˛cych stanowiska i urze˛dy pan´stwowe zobowia˛zuja˛
cych je do konstruktywnego mys´lenia oraz działania w kategoriach interesu 
pan´stwa i ogo´łu jego obywateli; 
– brak moz˙liwos´ci wdroz˙enia opracowywanych juz˙ wczes´niej plano´w. 
Poniewaz˙ korzys´ci moz˙liwe do osia˛gnie˛cia dzie˛ki szkolnej edukacji zdrowotnej sa˛ uzalez˙nione gło´wnie od zakresu i jakos´ci jej programu, warunko´w organizacyjnych i kadrowych, wspo´łczes´ni prekursorzy krzewienia kultury zdrowotnej 
napotykaja˛ na silny opo´r oraz szereg barier uniemoz˙liwiaja˛cych dokonywanie 
działan´ zmierzaja˛cych w kierunku „pote˛gowania zdrowia”7 ws´ro´d dzieci i młodziez˙y szkolnej, a pos´rednio w całym społeczen´stwie. Mechanizmy wdroz˙eniowe nie 
moga˛ pokonac´ „bariery bezradnos´ci; zwia˛zanej z ogo´lna˛ sytuacja˛ socjoekonomiczna˛ panuja˛ca w naszym kraju. 

5 

Demel M., 1965, Wychowanie zdrowotne jako dyscyplina pedagogiczna, „Wychowanie Fizyczne 
i Higiena Szkolna”, 3: s. 18-26. 

6 

Pismo Instytutu Matki i Dziecka w dniu 11 maja 2005 r. do Instytutu Spraw Publicznych. 

7 

Poje˛cie „pote˛gowania zdrowia” zaczerpnie˛te zostało z ksia˛z˙ki Pote˛gowanie zdrowia. Czynniki, 
mechanizmy i strategie zdrowotne, red. E. Bulicz, WSUPiZ, Radom 2003. 


Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej... 

Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej jako sposo´b 

na zdobycie kwalifikacji pedagoga-specjalisty kultury zdrowotnej 

Bardzo waz˙ne jest opro´cz przedstawienia koncepcji programu (nawet najlepszej) powierzenie jego realizacji osobie kompetentnej i wyposaz˙onej w odpowiednie narze˛dzia, a wie˛c wiedze˛ zdobyta˛ na studiach, poparta˛ odpowiednia˛ praktyka˛. 
Jak wskazuje Z. Jaworski „w tej kwestii zarysowały sie˛ wyraz´nie dwa warianty 
rozwia˛zan´: 

– kaz˙dy nauczyciel realizatorem programu kultury zdrowotnej; 
– pedagog specjalista kultury zdrowotnej gło´wnym realizatorem jej programu, 
be˛da˛cy zarazem koordynatorem działan´ w tym zakresie, prowadzonych przez innych 
pracowniko´w szkoły.”8 
Przedstawiony w niniejszym referacie program opiera sie˛ na koncepcji drugiej, 
z podkres´leniem tej subtelnej ro´z˙nicy, z˙e – zdaniem autoro´w programu – sterowanie 
procesem jego wdraz˙ania powinien kierowac´ fachowiec, kto´ry ukon´czył studia 
specjalistyczne i ukierunkowane na kulture˛ zdrowotna˛, a nie – jak to miało miejsce 
w opracowywanych wczes´niej projektach – nauczyciele wychowania fizycznego, 
biologii jak ro´wniez˙ innych przedmioto´w realizuja˛cy rozproszone tres´ci programowe w formie s´ciez˙ek mie˛dzyprzedmiotowych9. 

Jak wykazywała praktyka nauczyciele wychowania fizycznego mimo, iz˙ 
według załoz˙en´ teoretycznych powinni byc´ osobami najlepiej przygotowanymi do 
pełnienia funkcji animatora krzewienia kultury zdrowotnej, to jednak nie wywia˛zywali sie˛ z niej nalez˙ycie, a nawet gorzej niz˙ nauczyciele innych przedmioto´w. 

Pojecie krzewienia kultury zdrowotnej jest uz˙ywane w tym referacie zgodnie 
pogla˛dem M. Demela i K. Zuchory z˙e pod powyz˙szym poje˛ciem: „(...) na kulture˛ 
zdrowotna˛ składa sie˛ system wartos´ci przywia˛zanych do zdrowia fizycznego 
i psychicznego, obiektywnego i subiektywnego, jednostkowego i publicznego. 
Kultura ta przejawia sie˛ w higienicznej organizacji s´rodowiska, s´wiadomym 
regulowaniu relacji człowiek -s´rodowisko, w rez˙imie z˙ycia, słowem w tym wszyst


8 

Jaworski Z., Koncepcje krzewienia kultury zdrowotnej w szkole polskiej (1965-2004), Warszawa 
2005. 

9 

Paprocka M., Wacławski W., Wybrane zagadnienia w wychowaniu zdrowotnym dzieci i młodziez˙y 
szkolnej, w: Materiał informacyjno-problemowy z obrad ogo´lnopolskiego seminarium na temat 
„wybrane zagadnienia w wychowaniu zdrowotnym dzieci i młodziez˙y szkolnej”, MOiW, Warszawa 
1973; MOiW, wytyczne programowe do realizacji wychowania zdrowotnego w szkole podstawowej 
i ponadpodstawowej. „Wychowanie Fizyczne i Higiena Szkolna”, 1982, 7: s. 243-259; Charzyn´ska-Gula 

M. (red.), S´
rodowiskowy program wychowania zdrowotnego w szkole podstawowej i ponadpodstawowej. 
Załoz˙enia-cele-tres´ci-sposo´b realizacji. Katedra i Zakład Pielegniarstwa Społecznego wydziału Pielegniarskiego akademii Medycznej, Lublin 1997; Jaworski Z., Projekt załoz˙en´ programu propedeutyki 
zdrowia i kultury fizycznej, „Nowa Szkoła”, 1974, 12: s. 9-12; Rozporza˛dzenie Ministra Edukacji 
Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogo´lnego. (DZ. U. 
1999, nr 14, poz. 129); Woynarowska B., Sokołowska M., Szyman´ska M., Pułtorak M., Edukacja 
prozdrowotna w szkole, „Lider”, 6: s. 3-11. 

Robert 
Podstawski 

Plan 
podyplomowych 
studio´
w 
pedagogiki 
kultury 
zdrowotnej 
na 
Wydziale 
Nauk 
Społecznych i 
Sztuki 
UWM w 
Olsztynierok 
akad. 
2006/2007/2008

Lp. 
Nazwa 
przedmiotu 
Egz.
Zal. 
Liczba 
godzin 
Rozkład 
godzin 
razem 
wykł. 
c´w. 
warsztaty 
praktyki I 
sem. 
II 
sem. 
III 
sem. 
wykł. 
c´w. 
wykł. 
c´w. 
wykł. 
c´w. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 
10 
11 
12 
13 
14 1 
historia i 
wspo´łczesnos´c
´ 
koncepcji 
kultury 
zdrowotnej 
15 
15 
15 2 
antropomotoryka E 
40 
15 
25 
15 
25 3 
metodyka 
aktywnos´ci 
ruchowej E 
40 
25 
15 
25 
15 4 
fizjologiczne 
podstawy 
rozwoju 
dziecii 
młodziez˙
y 
15 
10 5 
10 5 5 
podstawy 
anatomii 
funkcjonalnejczłowieka 
15 5 
10 5 
10 6 
psychologia 
zdrowia 
15 
15 
15 7 
socjologia 
zdrowia 
15 
15 
15 8 
biomedyczne 
podstawy 
wiedzyo 
zdrowiu i 
profilaktyka 
przeciwkojego 
zagroz˙eniom E 
10 
10 
10 9 
higiena 
osobista i 
otoczenia– 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
10 
10 
10 
10 
higiena 
pracy i 
wypoczynku– 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
15 2 
13 2 
13 
11 
profilaktyka 
uzalez˙nien
´ – 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
10 
10 
10 


Plan 
podyplomowych 
studio´
w 
pedagogiki 
kultury 
zdrowotnej 
na 
Wydziale 
Nauk 
Społecznych i 
Sztuki 
UWM w 
Olsztynierok 
akad. 
2006/2007/2008

1 2 3 4 5 6 7 8 9 
10 
11 
12 
13 
14 
12 
aktywnos´c
´ 
ruchowa a 
zdrowie– 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
10 
10 
10 
13 
bezpieczen´stwo i 
pierwsza 
pomoc– 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
15 
15 
15 
14 
higiena 
z˙ywienia i 
podstawy 
dietetyki– 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
15 
15 
15 
15 
seksuologia 
rodzinna – 
metodyka 
szkolnej 
edukacji 
10 
10 
10 
16 
psychospołeczne 
aspekty 
kulturyzdrowotnej – 
metodyka 
szkolnejedukacji 
10 
10 
10 
17 
zdrowie 
publiczne i 
podstawyepidemiologii – 
metodyka 
szkolnejedukacji 
15 
15 
15 
18 
gimnastyka 
korekcyjna E 
60 
60 
30 
30 
19 
seminarium 
10 
10 
10 
20 
praktyka 
pedagogiczna 
s´ro´droczna 
15 
15 
15 
Razem 
360 
137 
208 
15 
55 
70 
52 
98 
30 
55 
125 
150 
85 

* W 
toku 
studio´
w 
słuchaczy 
obowia˛zuje 
odbycie 
praktyki 
pedagogicznej 
cia˛głej w 
przedszkolu i 
szkole 
podstawowej w 
wymiarze 
150 
godzin 
Podyplomowe 
studia 
pedagogiki 
kultury 
zdrowotnej..
. 


Robert Podstawski 

kim, co Grzegorz Piramowicz trefnie nazwał „obyczajami co do zdrowia.” 
W aspekcie wychowania kultura zdrowotna polega przede wszystkim na s´wiadomej 
i stałej pracy nad soba˛, na poczuciu odpowiedzialnos´ci za zdrowie własne 
i publiczne oraz owocnej w czyn wraz˙liwos´ci na potrzeby zdrowotne, a zwłaszcza 
cierpienia drugiego człowieka”10. 

Geneza powstawania studio´w podyplomowych pedagogiki 
kultury zdrowotnej 

Inicjatywe˛ do nazwy studio´w zainspirowała publikacja Z. Jaworskiego pt. 
„Koncepcje krzewienia kultury zdrowotnej w szkole polskiej (1965-2004)”. W dniu 
19.04.2006 r. kierownik Zakładu Wczesnej Edukacji dr hab. Małgorzata Sus´wiłło 
prof. UWM wystosowała pismo do prorektora ds. promocji uczelni o wyraz˙enie 
zgody na uruchomienie podyplomowych studio´w pedagogiki kultury zdrowotnej 

o charakterze kwalifikacyjnym na Wydziale Nauk Społecznych i Sztuki przy 
Zakładzie Wczesnej Edukacji Uniwersytetu Warmin´sko-Mazurskiego w Olsztynie. 
Wtres´ci pisma przedstawiona została koniecznos´c´ kształcenia nauczycieli dwuspecjalnos´ciowych,cozwia˛zane jest miedzy innymi ze zwie˛kszona˛ liczba˛ godzin do 
uprawiania kultury fizycznej w szkołach. W dniu 24.04.2006 r. odbyło sie˛ posiedzenie 
Komisji Dydaktycznej Wydziału Nauk Społecznych i Sztuki, na kto´rym dziekan 
wydziału prof. dr hab. Andrzej Olubin´ski przedstawił, propozycje˛ utworzenia studio´w 
podyplomowych z pedagogiki kultury zdrowotnej o charakterze kwalifikacyjnym przy 
Zakładzie Wczesnej Edukacji oraz przy wspo´łpracy ze SWFiS na UWM w Olsztynie. 
Podniesiony został ro´wniez˙ problem, do kogo skierowane sa˛ powyz˙sze studia 
oraz jakie kwalifikacje uzyskaja˛ ich przyszli uczestnicy po skon´czeniu trzysemestralnej nauki. Autorzy programu wyjas´nili wspo´lnie, z˙e nie sa˛ to typowe zaje˛cia 
z wychowania fizycznego, ale z zakresu edukacji zdrowotnej oraz zaje˛c´ korekcyjno-wychowawczych z dziedziny kultury fizycznej. 

Skonstruowanie planu studio´w oraz jego zatwierdzenie przez Senat Uczelniany 
doprowadziło w konsekwencji do podpisania w dniu 28 czerwca 2006 r. przez 
rektora UWM w Olsztynie prof. Ryszarda Go´reckiego stosownego zarza˛dzenia. 
Paragraf 1 i 2 tego zarza˛dzenia stanowi, co naste˛puje: 

1. Na wydziale Nauk Społecznych i Sztuki tworzy sie˛ studia podyplomowe 
w zakresie „pedagogiki kultury zdrowotnej”. 
2. Studia przeznaczone sa˛ dla oso´b legitymuja˛cych sie˛ dyplomem ukon´czenia 
studio´w wyz˙szych. 
3. Nauka trwa trzy semestry i prowadzona jest w systemie niestacjonarnym.11 
10 

Demel M., Zuchora K., Cele kstzałcenia i wychowania fizycznego oraz zdrowotnego, „Kultura 
Fizyczna”, 4: s. 146-149. 

11 

Zarza˛dzenie nr 13 rektora Uniwersytetu Warmin´sko-Mazurskiego w Olsztynie z dnia 28 czerwca 
2006 r. 


Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej... 

Struktura studio´w kwalifikacyjnych z kultury zdrowotnej, kto´re 
zostały otwarte w roku akademickim 2006/2007 na UWM w Olsztynie 

Studia przeznaczone sa˛ dla nauczycieli czynnych zawodowo (jako druga 
specjalnos´c´ nauczycielska) oraz absolwento´w ro´z˙nych kierunko´w pedagogicznych 
posiadaja˛cych kwalifikacje nauczycielskie. Studia uprawniaja˛ do prowadzenia 
zaje˛c´ z zakresu kultury zdrowotnej w przedszkolu, klasach I-III szkoły podstawowej oraz s´ciez˙ki mie˛dzyprzedmiotowej – edukacji zdrowotnej i zaje˛c´ korekcyjno-wyro´wnawczych w klasach I-VI. Be˛da˛ one działały zgodnie z regulaminem 
studio´w podyplomowych UWM w Olsztynie (RSP z dnia 25 maja 2006 r.)12. 

Podsumowanie 

Utworzenie studio´w profilowanych na kulture˛ zdrowotna˛ jest szansa˛ na nowy 
rynek pracy dla przyszłych absolwento´w, kto´rzy maja˛ z roku na rok coraz wie˛ksze 
trudnos´ci ze znalezieniem zatrudnienia na coraz mniej pojemnym rynku pracy. 
Autorzy projektu zdaja˛ sobie sprawe˛ z koniecznos´ci dalszego modyfikowania 
programu. Byc´ moz˙e w niedalekiej przyszłos´ci zaistnieje potrzeba wprowadzenia 
dodatkowych i potrzebnych przedmioto´w, kto´re obecnie nie zostały uwzgle˛dnione 
w planie studio´w podyplomowych pedagogiki kultury zdrowotnej na UWM 
w Olsztynie. Problem ten dotyczyc´ moz˙e ro´wniez˙ tres´ci zawartych w przedmiotach 
mieszcza˛cych sie˛ w zatwierdzonym juz˙ na rok akademicki 2006/2007 planie 
studio´w. Cze˛s´c´ z nich mogła ulec dezaktualizacji, wie˛c tres´ci programowe be˛da˛ 
wymagały odnowienia poprzez rozszerzenie lub zawe˛z˙enie. 

Waz˙nym elementem tej koncepcji jest wyposaz˙enie przyszłych animatoro´w 
kultury zdrowotnej w praktyczne umieje˛tnos´ci i kompetentna˛ wiedze˛ dotycza˛ca˛ 
kształtowania takz˙e poziomu ogo´lnej sprawnos´ci fizycznej dzieci w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym (dotyczy klas I-III). Jest ona przeciez˙ uwaz˙ana 
potocznie za jeden z najwaz˙niejszych mierniko´w zdrowia. 

Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej w roku akademickim 2006/2007/2008 
na Uniwersytecie Warmin´sko-Mazurskim w Olsztynie 

Streszczenie 

Podyplomowe studia pedagogiki kultury zdrowotnej o charakterze kwalifikacyjnym zostały powołane 28 czerwca 2006 r., na Wydziale Nauk Społecznych i Sztuki przy Zakładzie Wczesnej Edukacji 
Uniwersytetu Warmin´sko-Mazurskiego w Olsztynie. Studia przeznaczone sa˛ dla nauczycieli czynnych 

Regulamin Studio´w Podyplomowych. Zała˛cznik do Uchwały Senatu Uniwersytetu Warmin´sko-
Mazurskiego w Olsztynie z dnia 25 maja 2006 r. 


Robert Podstawski 

zawodowo (jako druga specjalnos´c´ nauczycielska) oraz absolwento´w ro´z˙nych kierunko´w pedagogicznych posiadaja˛cych kwalifikacje nauczycielskie. Uprawniac´ one be˛da˛ do prowadzenia zaje˛c´ z zakresu 
kultury zdrowotnej w przedszkolu, klasach I-III szkoły podstawowej oraz s´ciez˙ki mie˛dzyprzedmiotowej: 
edukacji zdrowotnej i zaje˛c´ korekcyjno-wyro´wnawczych w klasach I-VI. 

Podczas trwania nauki przyszli animatorzy kultury zdrowotnej otrzymaja˛ z tego zakresu kompetentna˛ wiedze˛ dotycza˛ca˛ kształtowania – mie˛dzy innymi – poziomu ogo´lnej sprawnos´ci fizycznej dzieci 
w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym (dotyczy klas I-III), oraz praktyczne umieje˛tnos´ci z tego 
zakresu.Utworzenie studio´wprofilowanychnakulture˛ zdrowotna˛be˛dziedawałomoz˙liwos´ci znalezienia 
pracy przez przyszłych absolwento´w, maja˛cych trudnos´ci na ograniczonym rynku pracy. 

Słowa kluczowe: zdrowie, profilaktyka zdrowotna, studia, zawo´d. 

Postgraduate Studies in Health Culture Pedagogy in the Academic Year 2006/2007/2008 
at the University of Warmia and Mazury in Olsztyn 

Abstract 

Postgraduate qualification studies in health culture pedagogy were established on June the 28th 2006, 
in the Division of Early Education at the Faculty of Social Sciences and Arts of the University of 
Warmia and Mazury in Olsztyn. The studies are intended for professionally active teachers (as their 
second teaching specialty), as well as for graduates of various pedagogical fields of study with teaching 
qualifications. The studies will provide teachers with suitable qualifications to conduct classes in the 
field of health in kindergartens, in classes I-III of the primary school as well as the interdisciplinary path 
of health education and remedial-corrective classes for children in forms I-VI. 

During studies, the future health culture teachers will be equipped with complete knowledge 
regarding, among others, the development of general fitness of children at pre-school and early school 
age (forms I-III), as well as with practical skills in this field. The establishment of studies specializing in 
health will provide future graduates with better chances of finding jobs in a competitive labour market. 

Key words: health, disease prevention, studies, profession. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Waldemar Z˙
ebrowski 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. Jo´zefa Rusieckiego 

S´
lady prezydencjalizmu w Europie – system polityczny 
Republiki Cypryjskiej 

Dominuja˛cym typem systemu politycznego w Europie jest wspo´łczes´nie 
parlamentaryzm, zorganizowany według parlamentarno-gabinetowego wzorca1. 
Istota˛ tego systemu rza˛do´w sa˛ relacje mie˛dzy głowa˛ pan´stwa, parlamentem 
i rza˛dem (gabinetem), kto´re oznaczaja˛ ich wspo´łprace˛. Konstytucja i praktyka 
ustrojowa utrwaliła tutaj jednak pewna˛ przewage˛ parlamentu, pochodza˛cego 
z wolnych wyboro´w, nad rza˛dem. Od głowy pan´stwa, czyli od monarchy lub 
prezydenta, kto´ry w klasycznej postaci tego systemu politycznego wybierany jest 
przez parlament, nie wymaga sie˛ udziału w codziennych „starciach” politycznych. 
Głowa pan´stwa w systemie parlamentarno-gabinetowym ma przede wszystkim stac´ 
na straz˙y konstytucji, niepodzielnos´ci i suwerennos´ci pan´stwa i byc´ jego symbolem. 
O specyfice tego systemu przesa˛dza mechanizm powoływania rza˛du i kwestia jego 
politycznej odpowiedzialnos´ci. Oto´z˙ premiera – wywodza˛cego sie˛ najcze˛s´ciej 
z partii, kto´ra wygrała wybory parlamentarne – a na jego wniosek ministro´w 
powołuje głowa pan´stwa2. Naste˛pnie premier, w okres´lonym prawnie czasie, 
prezentuje w parlamencie skład oraz program polityczny rza˛du i jednoczes´nie 
wyste˛puje z wnioskiem o udzielenie mu wotum zaufania. Dopiero wymagane 
w systemie parlamentarno-gabinetowym poparcie (zaufanie) parlamentu upowaz˙nia 
rza˛d do podje˛cia konstytucyjnych uprawnien´. Zyskuje on wie˛c „swo´j mandat do 
rza˛dzenia z woli parlamentu”3. Rza˛d za uprawianie polityki odpowiada przed 
parlamentem4, kto´ry moz˙e uchwalic´ wobec niego jako całos´ci lub wobec ministra 

1 

Zob. W Z˙
ebrowski, Wspo´łczesne systemy polityczne. Zarys teorii i praktyka w wybranych 
pan´stwach s´wiata, Olsztyn 2005, s. 47-48. 

2 

W Szwecji uprawnienia zwia˛zane z desygnowaniem premiera przeja˛ł od kro´la, w połowie lat 70. 
XX w., przewodnicza˛cy parlamentu, zwany talmanem (zob. Konstytucja Kro´lestwa Szwecji, wste˛p 

M. Grzybowski, tłum. K. Dembin´ski, M. Grzybowski, Warszawa 2000, s. 41, r. 6, § 2). 
3 

A. Antoszewski, Rez˙im polityczny,w: Studia z teorii polityki, t. 1, Wrocław 1999, s. 98. 
4 

Jest to odpowiedzialnos´c´ zwana polityczna˛ lub parlamentarna˛ i stanowi podstawowa˛ zasade˛ 
szeroko rozumianego systemu parlamentarnego. Brak takiej odpowiedzialnos´ci przesuwa system rza˛do´w 
w kierunku prezydencjalizmu. 


Waldemar Z˙
ebrowski 

wotum nieufnos´ci. W takiej sytuacji, braku zaufania pos´ro´d deputowanych, dalsza 
działalnos´c´ gabinetu lub ministra jest w tym systemie niemoz˙liwa. By nie dopus´cic´ 
do trwałej przewagi władzy ustawodawczej nad gabinetem, władza wykonawcza 
moz˙e doprowadzic´ do rozwia˛zania parlamentu i do rozpisania przedterminowych 
wyboro´w. Takie uprawnienie zyskuje głowa pan´stwa w przypadkach, kto´re precyzuje konstytucja danego pan´stwa. Parlament zyskuje wyraz´niejsza˛ przewage˛ nad 
gabinetem w pan´stwie charakteryzuja˛cym sie˛ istnieniem sfragmentaryzowanego 
systemu wielopartyjnego. Działaja˛cy w takich warunkach rza˛d ma cze˛sto chwiejne 
poparcie polityczne w parlamencie, jest zatem podatny na wewne˛trzne kryzysy 
i w konsekwencji dymisje˛. Zabezpieczeniem przed powstawaniem i konsekwencjami konflikto´w, zastosowanym przez wiele krajo´w, w kto´rych wprowadzono 
system parlamentarno-gabinetowy, jest odejs´cie od klasycznej jego postaci i wprowadzenie don´ elemento´w mu obcych, wzmacniaja˛cych władze˛ wykonawcza˛. 
Silniejsza staje sie˛ przede wszystkim pozycja prezydenta, kto´ry jest wybierany 
bezpos´rednio przez naro´d, zyskuje wie˛kszy wpływ na skład rza˛du i jego polityke˛, 
łagodzi i ułatwia relacje na linii parlament–gabinet, sam moz˙e zarza˛dzic´ referendum. Mo´wimy wtedy o parlamentaryzmie zracjonalizowanym, kto´remu sprzyja tez˙ 
podniesiony pro´g wyborczy, utrudniaja˛cy małym partiom dostanie sie˛ do parlamentu oraz konstruktywne wotum nieufnos´ci, utrudniaja˛ce parlamentowi odwołanie 
rza˛du. Doprecyzujmy, z˙e w tym systemie politycznym władza wykonawcza jest 
dwuczłonowa, a zatem „rozproszaona mie˛dzy dwie instytucje; jednoosobowa˛głowe˛ 
pan´stwa i kolegialny rza˛d z premierem na czele”5. Ministrowie zas´ moga˛ wywodzic´ 
sie˛ spos´ro´d deputowanych, co jeszcze wzmaga – zaro´wno organizacyjne, jak 
i funkcjonalne – powia˛zania parlamentu i rza˛du. 

Natomiast system prezydencki, zwany prezydencjalizmem, w Europie nie 
znalazł podatnego gruntu i jest zjawiskiem marginalnym6. W formach zbliz˙onych 
do amerykan´skiego pierwowzoru moz˙na go odnalez´c´ jedynie w niewielkiej Republice Cypryjskiej. Prezydencjalizm narodził sie˛ bowiem, okrzepł i obecnie wyste˛puje 
w swej klasycznej postaci w Stanach Zjednoczonych Ameryki Po´łnocnej7. Gło´wnym wymogiem tego typu rza˛do´w jest zasada separacji władz, kto´ra˛odnies´c´ trzeba 
zaro´wno do ich organizacji, jak i codziennego działania. System prezydencki 
wymaga specyficznego podłoz˙a, w postaci tradycji i kultury politycznej, kto´re 
znalazł włas´nie w USA. Juz˙ sama nazwa systemu sugeruje silna˛ pozycje˛ prezydenta 

– wynikaja˛ca˛ z konstytucji, jak ro´wniez˙ praktyki ustrojowej – kto´ry bezsprzecznie 
nadaje ton z˙yciu politycznemu. Podobnie jak parlament pochodzi on od narodu, co 
5 

A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne wspo´łczesnej Europy, Warszawa 2006, s. 170. 
6 

Eksperymenty z prezydencjalizmem podejmowano w pan´stwach Ameryki Łacin´skiej oraz niekto´rych krajach Afryki. System prezydencki wykorzystywano tu cze˛sto do ukrycia dyktatur cywilnych 
i wojskowych. 

7 

Zob. W. Z˙
ebrowski, Klasyczny model prezydencjalizmu. Geneza i kształt wspo´łczesny, „Szkice 
Humanistyczne” 2006, t. VI, nr 1-2, s. 7-20. 


S´
lady prezydencjalizmu w Europie... 

jest zreszta˛ podstawowym wymogiem systemu prezydenckiego. Zauwaz˙my, z˙e 
legitymacja do sprawowania władzy i wyste˛powania w imieniu narodu zaro´wno 
prezydenta, jak i parlamentu jest taka sama. Zasada separacji oznacza tez˙ to, z˙e 
wybrany przez naro´d prezydent powołuje ministro´w kieruja˛cych resortami oraz 
moz˙e ich w dowolnej chwili odwołac´ i politycznie sa˛ oni przed nim odpowiedzialni8. A wie˛c prezydent jest tu głowa˛ pan´stwa i jednoczes´nie szefem rza˛du 
(zamknie˛ta egzekutywa)9. Swa˛ władze˛ wykonuje przez okres przypisanej mu 
prawnie kadencji i czyni to niezalez˙nie od wie˛kszos´ci parlamentarnej. Jest tez˙ 
konstruktorem polityki zagranicznej i gło´wnodowodza˛cym siłami zbrojnymi. Naturalnym wymogiem separacji władz jest zakaz ła˛czenia mandatu parlamentarnego ze 
stanowiskiem w rza˛dzie10. W codziennym funkcjonowaniu zasada separacji wymaga od systemu politycznego autonomicznej działalnos´ci władz. W najprostszym 
rozumieniu oznacza to, z˙e parlament ma wykonywac´ swa˛ ustawodawcza˛ funkcje˛ 
bez z˙adnych przeszko´d, czyli bez ingerencji władzy wykonawczej, kto´ra formalnie 
nie ma nawet inicjatywy prawodawczej. Podobnie prezydent, kto´ry skupia władze˛ 
wykonawcza˛, ma wdraz˙ac´ ustawy bez ingerencji parlamentu. Podkres´lmy, z˙e istota˛ 
systemu prezydenckiego jest polityczna nieodpowiedzialnos´c´ stanowia˛cego egzekutywe˛ prezydenta przed władza˛ ustawodawcza˛, jak ro´wniez˙ brak moz˙liwos´ci 
rozwia˛zania przez głowe˛ pan´stwa parlamentu. Klasyczna postac´ prezydencjalizmu 
przewiduje jednak pewne wyja˛tki, kto´re okres´la sie˛ jako odste˛pstwa od zasady 
separacji władz, poczynione zreszta˛ s´wiadomie przez two´rco´w konstytucji, tak by 
Monteskiuszowska teoria podziału władz i ich wzajemnego ro´wnowaz˙enia sie˛ nie 
doznała uszczerbku11. Trzecia władza, czyli władza sa˛downicza, pozostaje organem 
niezalez˙nym (autonomicznym) od władzy ustawodawczej i władzy wykonawczej, 
podporza˛dkowanym jedynie prawu. O trwałos´ci i funkcjonalnos´ci amerykan´skiego 
prezydencjalizmu w najwie˛kszym stopniu przesa˛dziła, jak sie˛ wydaje, zwie˛zła 
ustawa zasadnicza, kto´ra dała Sa˛dowi Najwyz˙szemu szeroki margines i swobode˛ 
przy jej interpretacji, a takz˙e umieje˛tnie zro´wnowaz˙ona zasada rozdzielenia władz 
w warunkach systemu dwupartyjnego. 

8 

A nie przed parlamentem, co jest wymogiem i istota˛ parlamentaryzmu. 

9 

W parlamentaryzmie, jak juz˙ wyz˙ej wspomniano, władza wykonawcza ma dualistyczny charakter. 
Stanowisko głowy pan´stwa i szefa rza˛du pełnia˛ dwie ro´z˙ne osoby, jest to tzw. otwarta egzekutywa. 

10 

„Zasada separacji administracji prezydenckiej od parlamentu jest w Stanach Zjednoczonych tak 
rygorystycznie okres´lona, z˙e sekretarze departamento´w (ministrowie) nie maja˛ nawet prawa wste˛pu do 
sal obrad izb Kongresu, chyba z˙e zostana˛ tam wezwani na tzw. publiczne przesłuchanie przed komisjami 
Kongresu” (M. Gulczyn´ski, Panorama systemo´w politycznych s´wiata, Warszawa 2004, s. 157). 

11 

Odste˛pstwami od zasady separacji władz sa˛: moz˙liwos´c´ zastosowania przez Kongres procedury 
impeachmentu wobec prezydenta; prezydenckie prawo weta w stosunku do uchwalonych w parlamencie 
projekto´w ustaw; wymo´g zgody Senatu na zawierane przez prezydenta traktaty mie˛dzynarodowe i na 
mianowanie wysokich urze˛dniko´w federalnych; sugerowanie w ore˛dziu prezydenckim do izb projekto´w 
ustaw (mimo z˙e formalnie inicjatywa ustawodawcza nalez˙y tylko do Kongresu); regulacja prawna daja˛ca 
wiceprezydentowi moz˙liwos´c´ przewodniczenia w Senacie. 


Waldemar Z˙
ebrowski 

Cypr jest trzecia˛ co do wielkos´ci wyspa˛ Morza S´
ro´dziemnego, połoz˙ona˛ we 
wschodniej jego cze˛s

´ci w kierunku na południe od Turcji i na zacho´d od Syrii. 
Zajmuje terytorium o powierzchni 9251 km2, gdzie mieszka 767 000 ludzi. Sa˛ oni 
gło´wnie Grekami (84,5%) i Turkami (12,5%), pos´ro´d pozostałych z˙yje ok. 3% 
Brytyjczyko´w12. W 1960 roku Cypr uzyskał niepodległos´c´ od Wielkiej Brytanii13, 
kto´ra liczyła na rozwia˛zanie w ten sposo´b problemo´w tego kraju. Jednak jednolitos´c´ 
wyspy – zamieszkałej przez Greko´w cypryjskich i przez Turko´w cypryjskich – stała 
sie˛ trudna do osia˛gnie˛cia, jak sie˛ okazało niemoz˙liwa. Mimo przyje˛tej juz˙16 
sierpnia 1960 roku konstytucji Republiki Cypryjskiej – stanowia˛cej rozwia˛zanie 
kompromisowe wobec obu społecznos´ci, z jednoczesnym poszanowaniem praw 
mniejszos´ci tureckiej – oraz cia˛głych zabiego´w ze strony Organizacji Narodo´w 
Zjednoczonych kwestia integracji wyspy pozostaje do dzisiaj nierozstrzygnie˛ta. 
W lipcu 1974 roku działacze da˛z˙a˛cy do przyła˛czenia Cypru do Grecji, przy 
aprobacie jej wojskowego rza˛du, dokonali zamachu stanu, obalaja˛c prezydenta 
Makariosa. W wyniku ofensywy wojsk tureckich, be˛da˛cej odpowiedzia˛ na zamach, 
wyspa została podzielona na dwie cze˛s´łnocna cze´c

´ci. Od tej pory, jej po˛s´, z 1/5 
ludnos´ci, zamieszkała jest przez Turko´w, a południowa przez Greko´w cypryjskich. 
„Przejawem tureckiej okupacji (blisko 1/3 terytorium pan´stwa) było proklamowanie 
w 1983 roku Republiki Po´łnocnego Cypru z Raufem Denktaszem jako prezydentem, 
nie uznawanej wszakz˙e (...) przez społecznos´c´ mie˛dzynarodowa˛, kto´ra za 
jedyny legalny rza˛d cypryjski uwaz˙a władze greckiej cze˛s´ci wyspy”14. Reakcja ta 
jest uzasadniona, bo Turcja, dokonuja˛c desantu wojskowego na wyspe˛, złamała 
podpisane wczes´niej umowy15 w sprawie jej niepodległos´ci i integralnos´ci. 

Ustawa zasadnicza z 1960 roku, kto´ra była wynikiem prac Komisji Konstytucyjnej złoz˙onej z Greko´w, Turko´w i Brytyjczyko´w jest aktem prawnym 
obowia˛zuja˛cym po dzien´ dzisiejszy. Tworzona była w warunkach istnienia obok 
siebie dwo´ch narodo´w i uwzgle˛dniała ich ro´wny status oraz proporcjonalny udział 
we władzach pan´stwowych. Po kro´tkim okresie wzgle˛dnego spokoju, juz˙ w latach 
1963-1964 (i w 1967 r.) doszło do starc´ mie˛dzy Grekami cypryjskimi i Turkami 
cypryjskimi oraz wycofania sie˛ tych ostatnich z udziału w organach władzy 

12 

Leksykon. Pan´stwa s´wiata, Warszawa (b.r.w.), s. 55. Wszystkie dane pochodza˛ z 2002 r. 

13 

Od 1925 r. Cypr posiadał status kolonii brytyjskiej. 

14 

Najnowsza historia s´wiata 1945-1995, red. A. Patek i in., t. 1 1945-1963, Krako´w 1997, s. 351. 
W Republice Po´łnocnego Cypru, na mocy konstytucji z 1985 r., realizowany jest parlamentarno-gabinetowy system polityczny. Władza ustawodawcza nalez˙y do jednoizbowego parlamentu złoz˙onego 
z 50 deputowanych, władza wykonawcza do prezydenta i rza˛du, kto´ry pochodzi od parlamentu i przed 
nimponosipolityczna˛odpowiedzialnos´c´.Naczele władzysa˛downiczejusytuowany jestSa˛dNajwyz˙szy. 
Konstytucja Republiki Po´łnocnego Cypru gwarantuje ro´wnos´c´ wszystkich obywateli wobec prawa, ale 

– choc´ stosowana w praktyce – pozostaje niewaz˙na w s´wietle obowia˛zuja˛cych norm prawa mie˛dzynarodowego (P. Osiewicz, Turecka Republika Po´łnocnego Cypru – pan´stwo czy terytorium okupowane?, 
w: Dylematy pan´stwowos´ci, red. K. Trzcin´ski, Warszawa 2006, s. 165). 
15 

Zawarte pomie˛dzy Republika˛ Cypryjska˛ a Grecja˛, Turcja˛ i Wielka˛ Brytania˛. 


S´
lady prezydencjalizmu w Europie... 

Republiki Cypryjskiej. Od tego czasu, praktyczna realizacja konstytucji z 1960 
roku dotyczy zatem południowej cze˛s´ci wyspy i społecznos´ci greckiej. 

Konstytucja Republiki Cypryjskiej cała˛ władze˛ pan´stwowa˛ dzieli na trzy 
sektory i wyro´z˙nia władze˛ ustawodawcza˛, wykonawcza˛ isa˛downicza˛. Choc´ nie do 
kon´ca konsekwentnie, ale i tak dosyc´ wyraz´nie, dostrzec tu moz˙na zastosowanie 

– charakterystycznej dla prezydencjalizmu – zasady ich separacji. 
Jednoizbowy parlament Republiki Cypryjskiej złoz˙ony z 80 deputowanych16, 
zwany jest Izba˛ Reprezentanto´w i sprawuje władze˛ ustawodawcza˛. Two´rcy ustawy 
zasadniczej postanowili, z˙e wybierany be˛dzie na 5-letnia˛ kadencje˛, w sposo´b 
bezpos´redni przez tamtejsza˛ społecznos´c´ grecka˛ (56 deputowanych) i turecka˛ (24). 
Jednak od 1964 roku mandaty tureckie pozostaja˛ nie obsadzone. Deputowani 
wybierani sa˛ według ordynacji proporcjonalnej, w okre˛gach wielomandatowych, 
kto´rych granice odpowiadaja˛ dystryktom17. Czynne prawo wyborcze wymaga 
ukon´czenia 18 lat i przysługuje osobom ciesza˛cym sie˛ pełnia˛ praw obywatelskich 
Cypru,kto´rzy zamieszkuja˛wyspe˛ od co najmniej po´łroku. Natomiast kandydaci do 
parlamentumusza˛miec´ ukon´czone25latiwpłacic´ kaucje˛wwysokos´ci250funto´w 
cypryjskich, kto´ra nie podlega zwrotowi jes´li kandyduja˛cy nie otrzyma minimum 
1/3 głoso´w w okre˛gu. Parlament Republiki Cypryjskiej obraduje w okresie od 
wrzes´nia do lipca i zbiera sie˛ na posiedzeniach raz w tygodniu. Na pocza˛tku 
kadencji deputowani wywodza˛cy sie˛ spos´ro´d Greko´w cypryjskich wybieraja˛ ze 
swego grona prezydenta Izby Reprezentanto´w, zas´ deputowanym reprezentuja˛cym 
społecznos´c´ turecka˛ przysługuje prawo wyboru jej wiceprezydenta. W celu usprawnienia prac władzy ustawodawczej wybierane sa˛ tez˙ komisje parlamentarne, 
merytorycznie nawia˛zuja˛ce do zakresu spraw podejmowanych w poszczego´lnych 
ministerstwach. Skład kaz˙dej z nich jest odbiciem politycznego obrazu całej Izby 
Reprezentanto´w. Proces ustawodawczy nie przebiega w warunkach tak wyraz´nej 
separacji, jak w klasycznym systemie prezydenckim. Inicjatywa ustawodawcza 
nalez˙y bowiem nie tylko do deputowanych, ale tez˙ do ministro´w. Zyskali oni nadto 
wyła˛cznos´c´ w zakresie składania projekto´w ustaw, kto´rych uchwalenie i wprowadzenie w z˙ycie be˛dzie wymagało nakłado´w budz˙etowych. Izba Reprezentanto´w 
uchwala ustawy zwykła˛ wie˛kszos´cia˛ głoso´w, w obecnos´ci co najmniej 1/3 swych 
członko´w. Zmiana prawa wyborczego, uchwalanie ustaw dotycza˛cych samorza˛do´w 
i podatko´w wymaga zwykłej wie˛kszos´ci głoso´w zaro´wno deputowanych reprezentuja˛cych Greko´w, jak i Turko´w cypryjskich. Absencja tych ostatnich czyni jednak 
ten przepis martwym. „Prezydent i wiceprezydent maja˛ prawo ostatecznego weta 
wobec uchwalonych przez parlament ustaw dotycza˛cych s´cis´le okres´lonych dziedzin 

– stosunko´w mie˛dzynarodowych, obrony i bezpieczen´stwa. Jes´li chodzi o pozostałe 
16 

Pierwotnie składał sie˛ z 50 deputowanych (35 wybieranych przez Greko´w i 15 przez Turko´w 
cypryjskich). Po nowelizacji konstytucji z 1985 r. ich liczbe˛ ustalono na 80 oso´b. 

17 

Obecnie w ˛gach południowej ˛s

6 okrecze´ci Cypru (Famagusta, Kyrenia, Larnaka, Limassol, 
Nikozja, Paphos), w kto´rych umieszczono od 3 do 21 mandato´w. 


Waldemar Z˙
ebrowski 

ustawy prezydent i wiceprezydent maja˛ jedynie moz˙liwos´c´ opo´z´nienia ich wejs´cia 
wz˙ycie, i skierowania do Izby Reprezentanto´w. Parlament powinien taka˛ ustawe˛ 
rozpatrzyc´ w cia˛gu 15 dni, a w przypadku ustawy budz˙etowej – 30 dni. Jes´li 
parlament ponownie przyjmie ustawe˛, prezydent lub wiceprezydent sa˛ zobowia˛zani 
ja˛ podpisac´ i ogłosic´ w dzienniku urze˛dowym”18. Jak przystało na warunki systemu 
prezydenckiego, Izba Reprezentanto´w nie moz˙e zostac´ rozwia˛zana przez władze˛ 
wykonawcza˛ przed upływem kadencji. W przypadku Republiki Cypryjskiej moz˙e 
jednak przerwac´ kadencje˛ z własnej woli, bezwzgle˛dna˛ wie˛kszos´cia˛ głoso´w 
ustawowego składu parlamentu19. Podejmuja˛c uchwałe˛ o skro´ceniu kadencji, 
parlament musi wyznaczyc´ date˛ nowych wyboro´w – „nie wczes´niej niz˙ 30 dni i nie 
po´z´niej niz˙ 40 dni od momentu tej decyzji20” – jak tez˙ „dzien´ pierwszego 
posiedzenia nowej Izby”21. 

Władza wykonawcza, w mys´l konstytucji, została skupiona w re˛kach prezydenta i wiceprezydenta, kto´rzy ja˛ sprawuja˛ przy pomocy Rady Ministro´w. O zakwalifikowaniu systemu politycznego Cypru do prezydencjalizmu w duz˙ej mierze 
przesa˛dza sposo´b wyboru głowy pan´stwa i jej kompetencje. Prezydent, jak tez˙ 
wiceprezydent (stanowisko nieobsadzone), pochodzi zatem z wyboro´w powszechnych i nie moz˙e swego stanowiska ła˛czyc´z z˙adna˛ funkcja˛ publiczna˛22. Kadencja 
obu trwa 5 lat i zaczyna byc´ liczona z chwila˛ zaprzysie˛z˙enia prezydenta w parlamencie. Zgodnie z ustawa˛ zasadnicza˛ prezydent wywodzi sie˛ ze społecznos´ci 
Greko´w cypryjskich, zas´ wiceprezydent miał byc´ reprezentantem mniejszos´ci 
tureckiej. Czynne i bierne prawo wyborcze w elekcji prezydenckiej wymaga 
ukon´czenia odpowiednio 18 i 25 lat oraz korzystania z pełni praw obywatelskich. 
Aby zostac´ wybranym trzeba uzyskac´ bezwzgle˛dna˛ wie˛kszos´c´ głoso´w oso´b 
biora˛cych udział w głosowaniu. Jej brak oznaczac´ musi II – zarazem rozstrzygaja˛ca˛ 

– ture˛ głosowania z udziałem 2 kandydato´w z najlepszymi wynikami. W sytuacji 
kiedy na stanowisko głowy pan´stwa zgłoszony zostanie tylko 1 kandydat, rezygnuje 
sie˛ z przeprowadzania powszechnej elekcji i uznaje sie˛ go za prezydenta. Tak 
wybrany prezydent Republiki Cypryjskiej reprezentuje to pan´stwo zaro´wno w stosunkach wewne˛trznych, jak i zewne˛trznych. Jest zatem zwierzchnikiem sił zbrojnych. Dysponuje prawem łaski. Ustanawia i nadaje odznaczenia pan´stwowe. Ma 
prawo wygłaszac´ ore˛dzia w parlamencie, informuja˛c w ten sposo´b posło´w o stanie 
pan´stwa. Czyni to osobis´cie lub za pos´rednictwem kto´regos´ ze swoich ministro´w. 
18 

J. Zaborowski, System polityczny Republiki Cypryjskiej,w: Systemy polityczne wybranych pan´stw, 
red. K. A. Wojtaszczyk, Warszawa 2004, s. 69-70. W razie wa˛tpliwos´ci prawnych prezydent 
iwiceprezydent moga˛tez˙ zwro´cic´ sie˛ doSa˛du Najwyz˙szegoo zbadanie zgodnos´ciustawy zkonstytucja˛. 
19 

Konstytucja postawiła przy tym wymo´g jednoczesnego opowiedzenia sie˛ za skro´ceniem kadencji 
parlamentu co najmniej 1/3 deputowanych tureckich (przepis w tej chwili martwy). 

20 

J. Zaborowski, System polityczny Republiki ..., op. cit., s. 69. 
21 

Ibidem. 

22 

M. in. ministra, deputowanego, członka władz lokalnych. 

S´
lady prezydencjalizmu w Europie... 

Szczego´lne sa˛ natomiast kompetencje prezydenta w odniesieniu do Rady Ministro´w. W istocie – jak w klasycznym prezydencjalizmie – pełni on tez˙ funkcje˛ szefa 
rza˛du i jest jego two´rca˛. Powołuje zatem ministro´w, kto´rych aktualnie jest 1123, 
jednak – odwrotnie niz˙ prezydent Stano´w Zjednoczonych – bierze przy tym tez˙ pod 
uwage˛ wyniki wyboro´w parlamentarnych. Ministrowie – tak jak sekretarze departamento´w w USA – za uprawianie polityki odpowiadaja˛przed głowa˛pan´stwa a nie 
przed parlamentem. Prezydent ustala porza˛dek, zwołuje i przewodniczy obradom 
Rady Ministro´w. W zakresie stosunko´w zewne˛trznych do prezydenta nalez˙y 
ratyfikowanie oraz wypowiadanie umo´w mie˛dzynarodowych, takz˙e mianowanie 
i odwoływanie pełnomocnych przedstawicieli Republiki Cypryjskiej za granica˛ 
oraz przyjmowanie listo´w uwierzytelniaja˛cych i odwołuja˛cych akredytowanych 
przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych pan´stw i organizacji mie˛dzynarodowych. Dodajmy, z˙e ro´wniez˙ prezydent – kto´ry znacznie koncentruje władze˛ 
wykonawcza˛ – nie ponosi odpowiedzialnos´ci politycznej przed parlamentem. 
Ponosi natomiast odpowiedzialnos´c´ konstytucyjna˛ (prawna˛) przed Sa˛dem Najwyz˙
szym. Procedure˛ impeachmentu rozpoczyna, wniosek w tej sprawie zgłasza i w stan 
oskarz˙enia prezydenta stawia Izba Reprezentanto´w wie˛kszos´cia˛ ustawowej liczby 
posło´w. Ani prezydent, ani jego ministrowie nie moga˛ prowadzic´z˙adnej innej 
działalnos´ci zarobkowej. Nie moga˛ tez˙ wywodzic´ sie˛ spos´ro´d z˙ołnierzy w słuz˙bie 
czynnej. 

Trzecia˛ władze˛ – czyli sa˛downicza˛ – sprawuja˛ niezawisłe i niezalez˙ne sa˛dy, 
zSa˛dem Najwyz˙szym na czele. Ten organ władzy złoz˙ony jest z 12 se˛dzio´w 
i prezesa SN. Jest on najwyz˙szym sa˛dem apelacyjnym w sprawach cywilnych 
i karnych. Ale na tym nie kon´cza˛ sie˛ jego kompetencje. Sa˛d Najwyz˙szy Republiki 
Cypryjskiej bada tez˙ konstytucyjnos´c´ tworzonego prawa, stwierdzenie niezgodnos´ci ustawy z konstytucja˛ uniemoz˙liwia wejs´cie jej w z˙ycie, i rozstrzyga spory 
kompetencyjne mie˛dzy naczelnymi organami władzy. 

Prezydencjalizm cypryjski – w odro´z˙nieniu od swego amerykan´skiego pierwowzoru – działa w warunkach systemu wielopartyjnego, kto´ry tworza˛ m. in. 
Poste˛powa Partia Ludu Pracuja˛cego (powstała w 1941 r.), Zjednoczony Demokratyczny Zwia˛zek Cypru (1969), Zgromadzenie Demokratyczne (1976), Partia 
Demokratyczna (1976), Partia Liberalna (1986), Zjednoczeni Demokraci (1996), 
Ruch na Rzecz Ekologii i S´
rodowiska (1996), Nowe Horyzonty (1996) i Partia 
Eurodemokratycznej Odnowy (1998). 

Terytorium Republiki Cypryjskiej podzielone jest – jak juz˙ wspomniano – na 
6 cze˛s´ci, zwanych dystryktami, kto´re maja˛ jedynie administracyjny charakter, nie 
posiadaja˛ natomiast samodzielnos´ci politycznej. Republika Cypryjska jest zatem 

W pierwotnym załoz˙eniu prezydent miał powoływac´ 7 ministro´w spos´ro´d Greko´w cypryjskich, 
wiceprezydent zas´ 3 ministro´w reprezentuja˛cych Turko´w cypryjskich. Po wycofaniu sie˛ mniejszos´ci 
tureckiej z udziału w organach władzy wszyscy ministrowie sa˛ Grekami, nadto ich liczba wzrosła do 11. 


Waldemar Z˙
ebrowski 

pan´stwem unitarnym. Przedstawicielem rza˛du w dystrykcie, kto´ry kieruje tamtejsza˛ 
administracja˛ rza˛dowa˛, jest Szef Dystryktu. Dystrykty podzielone sa˛ na miejskie 
i wiejskie gminy, kto´re stanowia˛ podstawowe jednostki podziału terytorialnego 
kraju. To na tym poziomie wyste˛puje samorza˛d terytorialny. Organami stanowia˛cymi cypryjskiej gminy sa˛ – wybierane na 5 lat – rady, zas´ organami wykonawczymi 
burmistrzowie, ro´wniez˙ pochodza˛cy z powszechnych i bezpos´rednich wyboro´w. 
Zadaniem samorza˛du terytorialnego na Cyprze jest „budowa, utrzymanie i os´wietlenie 
ulic, zbio´rka i pozbywanie sie˛ odpado´w, ochrona s´rodowiska, utrzymanie 
miejskich obszaro´w, gminne ogrody i parki, ochrona zdrowia, sztuka, edukacja, 
sport i dostarczanie usług socjalnych”24. 

Sposo´b odpowiedzialnos´ci politycznej władzy wykonawczej przesa˛dza o sytuowaniu danego systemu politycznego w obre˛bie parlamentaryzmu lub prezydencjalizmu. System polityczny Republiki Cypryjskiej trzeba zatem zaliczyc´ do tej 
drugiej kategorii. Brak jest tutaj bowiem „odpowiedzialnos´ci władzy wykonawczej 
przed parlamentem, kto´ry nie dysponuje ani moz˙liwos´cia˛ wyraz˙ania wotum zaufania, 
ani wotum nieufnos´ci”25. Ministrowie politycznie sa˛ odpowiedzialni przed 
prezydentem, kto´ry ro´wniez˙ za uprawianie polityki przed parlamentem nie odpowiada. Teze˛ o wyste˛powaniu w Republice Cypryjskiej systemu prezydenckiego 
wzmacnia wybo´r głowy pan´stwa w wyborach powszechnych; zakaz ła˛czenia 
stanowiska ministra w rza˛dzie z mandatem w parlamencie; jak ro´wniez˙ to, z˙e 
prezydent jest tu faktycznym szefem rza˛du i nie ma moz˙liwos´ci rozwia˛zania Izby 
Reprezentanto´w w trakcie kadencji. Sa˛ to zreszta˛ cechy prezydencjalizmu wyste˛puja˛ce w klasycznej jego postaci, podkres´laja˛ce i wzmacniaja˛ce zasade˛ separacji 
władz. Odmiennos´cia˛ od amerykan´skiego modelu jest natomiast przysługuja˛ce 
ministrom (a nie tylko deputowanym) prawo inicjatywy ustawodawczej i pewien 
wpływ wyniko´w wyborczych do parlamentu na decyzje personalne prezydenta 
dotycza˛ce składu Rady Ministro´w. Prezydent chce w ten sposo´b zapewne złagodzic´ 
ewentualna˛ krytyke˛ rza˛du. Pamie˛tac´ bowiem trzeba, o czym juz˙ wspominano, z˙e 
prezydencjalizm cypryjski realizowany jest w warunkach wielopartyjnos´ci. 

Ustawa zasadnicza Republiki Cypryjskiej z 1960 roku reguluje prawne 
wspo´łistnienie dwo´ch społecznos´ci. Natomiast praktyka polityczna odbywa sie˛ 

– jak do tej pory – jedynie w s´rodowisku Greko´w cypryjskich. Z chwila˛ wycofania 
sie˛ w połowie lat 60. XX wieku mniejszos´ci tureckiej z udziału w sprawowaniu 
władzy, mandaty i stanowiska obsadzane sa˛ reprezentantami greckiej społecznos´ci. 
Jednak, podkres´lmy, na poszerzenie z˙ycia politycznego o społecznos´c´ turecka˛ 
konstytucja jest przygotowana. Warto tez˙ zaznaczyc´, z˙e zmiana ustawy zasadniczej 
moz˙e sie˛ dokonac´ jedynie wo´wczas, kiedy stosowny wniosek uzyska odre˛bne 
poparcie 2/3 posło´w greckich i 2/3 posło´w tureckich. Integracje˛ po´łnocnej i połu
24 

Z. Bukowski i in., Ustro´j samorza˛du terytorialnego, Torun´ 2003, s. 347. 
25 

A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne..., op. cit., s. 178. 

S´
lady prezydencjalizmu w Europie... 

dniowej cze˛s˙a˛dana z uwagi na geostrategiczne połoz

´ci Cypru, kto´ra jest tez˙ poz˙enie 
wyspy, moga˛ ułatwic´ i przyspieszyc´ zabiegi Turcji o przysta˛pienie do Unii 
Europejskiej. 

S´
lady prezydencjalizmu w Europie – system polityczny Republiki Cypryjskiej 

Streszczenie 

System prezydencki, zwany prezydencjalizmem, w Europie nie znalazł podatnego gruntu i jest 
zjawiskiem marginalnym. W formach zbliz˙onych do amerykan´skiego pierwowzoru moz˙na go znalez´c´ 
jedynie w niewielkiej Republice Cypryjskiej. Konstytucja z 1960 roku cała˛władze˛ pan´stwowa˛dzieli na 
trzy jej sektory: ustawodawczy (Izba Reprezentanto´w), wykonawczy (prezydent, wiceprezydent, Rada 
Ministro´w) i sa˛downiczy (niezalez˙ne i niezawisłe sa˛dy z Sa˛dem Najwyz˙szym na czele). Choc´ nie do 
kon´ca konsekwentnie, dostrzec tu moz˙na zastosowanie charakterystycznej dla prezydencjalizmu zasady 
separacji władz. Istotne jest to, z˙e władza wykonawcza politycznie nie odpowiada przed parlamentem. 

Słowa klucze: parlamentaryzm, prezydencjalizm, Republika Cypryjska, konstytucja, parlament, prezydent, rza˛d. 

Traces of Presidentialism in Europe – the Political System of the Republic of Cyprus 

Abstract 

A presidential system, also called a “congressional system” is not commonly applied in Europe and 
can be classified as a mariginal concept. The system of government, slightly resembling its American 
origin can be now observed only in the small Republic of Cyprus. The 1960 Constitution has divided the 
state government into three sectors: the legislative branch (the House of Representatives), the executive 
branch (the president, vice-president, the Cabinet) and the judicial branch (independent courts of law, 
including the Supreme Court). Although with some inconsistencies, we can trace there the concept of 
separation of powers characteristic of all presidential systems. The most important point here is the fact 
that the executive branch is politically independent of the parliament. 

Key words: parliamentarism, presidentialism, the Republic of Cyprus, constitution, parliament, 
president, government. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Edwin M. Naruszewicz 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. Jo´zefa Rusieckiego 

Chiny a Rosja – pomie˛dzy małz˙en´stwem z rozsa˛dku a rywalizacja˛ 

Polityka zagraniczna Chin, zgodnie z uwarunkowana˛ historycznie tradycja˛, 
koncentruje sie˛ na trzech strategicznych, koncentrycznych, cze˛s´ciowo nakładaja˛
cych sie˛ kre˛gach. Kra˛g pierwszy to strefa wewne˛trzna obejmuja˛ca terytoria 
wchodza˛ce w przeszłos´ci w skład chin´skiego Cesarstwa lub pozostaja˛ce z nim 
w zalez˙nos´łnocna ˛s´

´ci wasalnej (Mongolia, Tybet, Xinjiang oraz Korea, pocze´cPo´łwyspu Indochin´skiego, cze˛´cs´S´rodkowego Wschodu). Drugim kre˛giem sa˛ kraje 
luz´no zwia˛zane z dawnym Cesarstwem, ale istotne z punktu widzenia Pekinu dla 
realizacji celu jakim jest dominacja w Azji. Na kra˛g trzeci składaja˛ sie˛ kierunki 
działan´ chin´skiej polityki zagranicznej nakierowanie na tworzenie pozycji mocarstwa globalnego1. Na podejs´ciu Chin´czyko´w do spraw mie˛dzynarodowych cia˛z˙y 
dysonans przejawiaja˛cy sie˛ w czterech aspektach: sprzecznos´c´ mie˛dzy chwała˛ 
przeszłos´ci a zacofaniem ostatnich trzystu lat, mie˛dzy wysokim mniemaniem 

o własnej cywilizacji a relatywnie niskim znaczeniem mie˛dzynarodowym, mie˛dzy 
aspiracjami wielkomocarstwowymi a niewspo´łmiernym potencjałem ekonomicznym, a zwłaszcza militarnym oraz ro´z˙nica pomie˛dzy obecnym statusem a projektowanym2. Z tego punktu widzenia gło´wnymi konkurentami Chin sa˛ USA, Japonia, 
Rosja i Indie, tak w skali regionalnej jak i globalnej. Takie podejs´cie decyduje 
ro´wniez˙ o formułowaniu podstawowych zasad, jakimi kieruja˛ sie˛ Chiny w polityce 
zagranicznej, sa˛ nimi: ochrona suwerennos´ci, utrzymywanie bezpieczen´stwa 
w swoim otoczeniu, przeciwdziałanie proklamowaniu niepodległos´ci przez Tajwan, 
tworzenie korzystnego wizerunku ChRL na forum mie˛dzynarodowym oraz wspieranie własnego rozwoju gospodarczego3. 
Dla Rosji granica z Chinami stanowi, obok Europy S´
rodkowo-Wschodniej 
i Azji S´
rodkowej, jeden ze strategicznych fronto´w4. Polityka zagraniczna obu stron 

1 

A. Halimarski, Trzy kre˛gi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 17. 
2 

E. Haliz˙ak, Polityka zagraniczna ChRL: uwarunkowania decyzyjne i wizje rzeczywistos´ci mie˛dzynarodowej,
w: Chiny. Przemiany pan´stwa i społeczen´stwa w okresie reform 1978-2000, red. K. Tomala, 
Warszawa 2003, s. 223. 
3 

M. Burdelski, Priorytety polityki bezpieczen´stwa Chin i problemy graniczne,w: Chiny. Przemiany 
pan´stwa i społeczen´stwa..., s. 260-263. 
4 

Z. Brzezin´ski, Plan gry. USA – ZSRR, Warszawa 1990, s. 40. 

Edwin M. Naruszewicz 

jest cze˛s´ ˛tych

´cia˛ składowa˛ działanpolitycznych podejmowanych w ramach przyjehierarchii preferencji strategicznych. 

Wspo´lny marsz 

Powstała w 1949 roku Chin´ska Republika Ludowa (ChRL) miała kilka 
prioryteto´w: utrwalenie władzy Komunistycznej Partii Chin (KPCh), odbudowe˛ 
niezalez˙nos´ci Chin, przebudowe˛ społeczno-ustrojowa˛ oraz odbudowe˛ i rozwo´j 
gospodarki narodowej w kierunku przekształcenia Chin z kraju rolniczego w przemysłowy, jak ro´wniez˙, w dalekiej perspektywie, odzyskanie przez Chiny statusu 
mocarstwa s´wiatowego. Dla tych przedsie˛wzie˛c´ potrzebowały bezpiecznego otoczenia narodowego i zasilania zewne˛trznego. Partnerem zapewniaja˛cym te warunki 
stał sie˛ Zwia˛zek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) i obo´z jego 
satelito´w. Chin´scy komunis´ci byli realistami – maja˛c długoletnie dos´wiadczenia 
„wspo´łz˙ycia” nie wierzyli naiwnie w wizerunek Kremla jako os´rodka całej 
poste˛powej ludzkos´ci i internacjonalistyczne braterstwo, nie mieli jednak innej 
alternatywy dla swych zamierzen´. Niemniej Mao Zedong podpisał 14 lutego 1950 
roku w Moskwie Układ o przyjaz´ni i pomocy wzajemnej podnosza˛cy mie˛dzynarodowy prestiz˙ młodej władzy, ułatwiaja˛cy uznanie przez inne pan´stwa i rozcia˛gaja˛cy polityczny parasol Kremla nad ChRL5. 

Gło´wnym zagroz˙eniem dla młodej władzy ludowej, nie bez podszepto´w Jo´zefa 
Stalina, uczyniono w ChRL Stany Zjednoczone Ameryki. Stalin, nie chca˛c 
dopus´cic´ do powstania na dalekowschodnich rubiez˙ach ZSRR silnego i niezalez˙
nego aktora, szybko wpla˛tał ChRL w wojne˛ korean´ska˛ (1950-1953); miało to na 
celu s´cisłe zwia˛zanie Pekinu z Moskwa˛ oraz zablokowanie moz˙liwos´ci, jeszcze 
wtedy niekwestionowanych, wspo´łpracy z Zachodem. Zaangaz˙owanie w konflikt 
korean´ski6 opro´cz strat ludzkich przyniosło poraz˙ke˛ na arenie mie˛dzynarodowej 

– wysiłek zbrojny spowodował zacia˛gnie˛cie kredyto´w w ZSRR, kto´ry skrupulatnie 
5 

Szerzej o traktacie i kulisach jego podpisania: J. Abkowicz, Stalin i Mao, „Dzis´” 2001, nr 3, 

s. 103-116. 
6 

ChRL udzieliła, wraz z ZSRR, cichego wsparcia dla pomysłu siłowego zjednoczenia ziem 
korean´skich, kto´rego motorem był Kim Ilsong (Kim Ir Sen), przywo´dca Korean´skiej Republiki 
Ludowo-Demokratycznej (KRLD) – z jednej strony motywowane to było odbudowa˛ tradycyjnej strefy 
wpływo´w, jaka˛ dla Chin stanowi Korea, a z drugiej Chin´czycy obawiali sie˛,z˙e Amerykanie mys´la˛c 

o kampanii w Chinach na wzo´r interwencji w rewolucyjnej Rosji 1917 roku, dokonaja˛ inwazji z Korei 
(J. Rowin´ski, Korean´ska polityka ChRL na progu lat dziewie˛c´dziesia˛tych, Warszawa 1990, s. 5); ChRL 
nie zaangaz˙owała sie˛ bezpos´rednio w działania wojenne, lecz wysłała na pomoc bratniej Korei 
„ochotniko´w ludowych” – w istocie były to regularne dywizje Chin´skiej Armii Ludowo-Wyzwolen´czej 
(ChALW) pod dowo´dztwem generała Lin Biao, a nazwane tak, aby nie wywołac´ wybuchu wojny 
mie˛dzy ChRL a pan´stwami ONZ (szerzej o konflikcie w Korei: P. Ostaszewski, Wojna korean´ska 
1950-1953,w: Zarys dziejo´w Afryki i Azji. Historia konflikto´w 1869-2000, red. A. Bartnicki, Warszawa 
2000, s. 274-283). 

Chiny a Rosja... 159 

egzekwował nalez˙ne płatnos´ci, a wysta˛pienie przeciwko wojskom pod egida˛ ONZ 
spowodowało izolacje˛ ChRL poza obozem socjalistycznym (1 lutego 1951 roku 
Zgromadzenie Ogo´lne ONZ uznało ChRL za agresora), przeobraz˙enie sie˛ wojny 
korean´skiej w starcie USA vs ChRL doprowadziło do długoletniego konfliktu 
mie˛dzy tymi pan´stwami, wybitnie niekorzystnego dla obu stron. Wszystko to 
nieubłaganie wepchne˛ło Chin´czyko´w w orbite˛ wpływo´w Kremla. 

W latach pie˛c´dziesia˛tych ZSRR i jego satelici byli niezasta˛pionym partnerem 
handlowym ChRL7. Mao Zedong był w tym okresie pod wraz˙eniem osia˛gnie˛c´ 
gospodarczych ZSRR i krajo´w RWPG („Wiatr ze Wschodu go´ruje nad wiatrem 
z Zachodu”). Był to okres szczego´lnie korzystny dla Chin, kto´re dzie˛ki temu 
stworzyły fundamenty nowoczesnego, jak na o´wczesne czasy, przemysłu maszynowego (w tym tez˙ sektora zbrojeniowego), chemicznego, wydobywczego i energetycznego. Jednak wspo´ łpraca ta nie była, mimo oficjalnych deklaracji braterstwa, ro´wnorze˛dna. Strona radziecka bezwzgle˛dnie wykorzystywała swa˛przewage˛, 
a jej posunie˛cia w Chinach moz˙na uznac´ za „socjalistyczny neokolonializm”. To 
obruszało Chin´czyko´w, ale maja˛cna wzgle˛dzie cele dalekosie˛z˙ne znosili niero´wnoprawne stosunki. Mao et consortes umieli liczyc´sie˛ z realiami. Po´ki co 
nalez˙ało sie˛ jeszcze liczyc´ z militarna˛ siła˛ imie˛dzynarodowym autorytetem 
Kraju Rad. 

Niewspo´łmiernos´c´ w stosunkach radziecko-chin´skich została znacza˛co zniwelowana wraz z dojs´cie do władzy na Kremlu Nikity Chruszczowa. Za sprawa˛ jego 
osobistych decyzji ZSRR nieodpłatnie przekazał ChRL swoje udziały wraz z instalacjami w Kolei Chin´sko-Changchun´skiej (zbudowanej jeszcze za caratu) oraz 
bazy marynarki wojennej wraz z infrastruktura˛ w Dalian i Lushun (dawny Port 
Artur); władze radzieckie przekazały ro´wniez˙ Chin´czykom nieodpłatnie udziały 
w radziecko-chin´skich spo´łkach akcyjnych w prowincji Xinjiang – Sowkitneft 
i Sowkitmetal zajmuja˛cych sie˛ pozyskiwaniem ropy naftowej i metali kolorowych. 
Podobnie posta˛piono z radziecko-chin´skimi liniami lotnictwa cywilnego w Xinjiang8. Radziecki sinolog, Lew Dielusin, tak podsumowuje ten okres: „Chruszczow 
wiele uczynił dla usunie˛cia niesprawiedliwos´ci popełnionych za czaso´w Stalina, 
umocnienia przyjaz´ni z Chinami i budowania stosunko´w radziecko-chin´skich na 

7 

Kraje socjalistyczne razem obsługiwały 70-82% obroto´w handlowych. W imporcie ze Zwia˛zku 
Radzieckiego duz˙a˛ role˛ odgrywały „materiały nie wyszczego´lnione”, czyli sprze˛t wojskowy (w 1953 
roku – 57%, w 1959 roku – 17%). Kredyty z Kraju Rad w latach 1950-1960 wyniosły szacunkowo 
1,5 mld USD, nie było to wiele, ale dzie˛ki skoncentrowaniu na wybranych przedsie˛wzie˛ciach 
przyczyniły sie˛ one do sukcesu pierwszej pie˛ciolatki (J. Polit, Chiny, Warszawa 2004, s. 206). 

8 

Przedsie˛biorstwa te utworzono porozumieniami dwustronnymi po wizycie Mao Zedonga 
u J. Stalina na przełomie 1949 i 1950 roku, ich kolonialny charakter Kreml maskował sloganami 

o wspo´łpracy i wzajemnej pomocy krajo´w buduja˛cych komunizm – gros zysko´w czerpała jednak strona 
radziecka, do decyzji N. Chruszczowa, jednostronnie zmieniaja˛ca traktatowe terminy i warunki zwrotu 
maja˛tku stronie chin´skiej (O. Borisow, B. Kołosow, Stosunki radziecko-chin´skie 1945-1978, Warszawa 
1979, s. 196). 

Edwin M. Naruszewicz 

ro´wnoprawnej podstawie. (...) Sami Chin´czycy mo´wili, z˙e po wizycie Chruszczowa 
w ChRL w 1954 roku i jego spotkaniach z Mao Zedongiem w stosunkach 
chin´sko-radzieckich nastała nowa epoka”9. 

Komunistyczna Partia Chin, korzystaja˛c z napawaja˛cego optymizmem bilansu 
Okresu Odbudowy (lata 1949-1952) i po spacyfikowaniu potencjalnej opozycji 
politycznej, przeszła do realizacji swojego włas´ciwego programu. Odbudowa kraju 
przekształciła sie˛ w budowe˛ socjalizmu w oparciu o kopiowanie, nierzadko 
bezkrytyczne, wzoro´w radzieckich. 

Pod koniec Okresu Budowy Podstaw Socjalizmu, czyli I Planu Pie˛cioletniego 
(lata 1953-1957) zwołano I sesje˛ VIII Zjazdu KPCh (15-27 wrzes´nia 1956 roku). 
Na jego ustalenia miały niemały wpływ sukcesy, mimo pewnych perturbacji, 
w realizacji planu pie˛cioletniego, tarcia w kierownictwie partii, uwikłanie w konflikty mie˛dzynarodowe i XX Zjazd Komunistycznej Partii Zwia˛zku Radzieckiego 
(KPZR). W swoim wysta˛pieniu Mao Zedong wychwalał sukcesy i dos´wiadczenia 
radzieckie, ale dał tez˙ do zrozumienia, z˙e Chiny potrzebuja˛ własnej drogi. Inni 
mo´wcy nie podzielali tego stanowiska10. Decyzje VIII Zjazdu KPCh, mimo 
starannego maskowania, były poraz˙ka˛ Mao Zedonga. Odbudowie nadwa˛tlonej 
pozycji miało słuz˙yc´ wiele posunie˛c´ w sprawach polityki wewne˛trznej oraz 
w polityce zagranicznej. 

Na arenie wewne˛trznej Mao Zedong wezwał do otwartej krytyki partii, maja˛cej 
jej pomo´c w samooczyszczeniu; posunie˛cie to zyskało nazwe˛ „kampanii Stu 
Kwiato´w”11. W lipcu 1957 roku przekształciła sie˛ ona w „kampanie˛ przeciw 
prawicowcom”12. Choc´ „kampania Stu Kwiato´w” była sukcesem w sterroryzowaniu opozycji w społeczen´stwie i partii, Mao Zedong nadal potrzebował efektownego sukcesu Chin, aby odbudowac´ swoja˛ pozycje˛, wysuna˛c´ sie˛ na pozycje˛ lidera 
s´wiatowego ruchu komunistycznego i pogne˛bic´ w oczach opinii s´wiatowej zaro´wno 
ZSRR, jak i USA. Recepta˛ była, według Mao, „ucieczka do przodu” – skok od razu 

9 

SSSR – KNR: Ostawlia proszloe w proszlom, wywiad z L. Dielusinem, „Argumenty i Fakty” 
1990, nr 5, cyt. za: za: J. Abkowicz, ZSRR – Chin. Pocza˛tek rozłamu, „Dzis´” 2000, nr 10, s.107. 

10 

Premier Zhou Enlai, centralna postac´ frakcji pragmatyko´w w łonie KPCh, okres´lił jako błe˛dne 
„(...) pro´by prowadzenia budownictwa socjalistycznego w pojedynke˛, w oderwaniu od zewne˛trznego 
s´wiata (...). Dlatego tez˙ izolacjonistyczne nastroje w budownictwie socjalistycznym sa˛ błe˛dne” (Cyt. za: 
Czou En – Lai [Zhou Enlai], O propozycjach w sprawie drugiego pie˛cioletniego planu rozwoju 
gospodarki narodowej,w: VIII Zjazd KPCh, Warszawa 1956, s. 176, za: J. Polit, Chiny..., s. 214). 

11 

Jeszcze przed VIII Zjazdem w przemo´wieniu wygłoszonym 2 maja 1956 roku Mao rzucił hasło: 
„Niech rozkwita sto kwiato´w, niech spiera sie˛ sto szko´ł mys´lenia” – analogia nawia˛zuja˛ca do rozkwitu 
kultury w Epoce Walcza˛cych Kro´lestw (lata 453-221 p.n.e.), kiedy to publiczny dyskurs prowadzic´ 
miało sto szko´ł filozoficznych, była zache˛ta˛ do swobodnej dyskusji poprzez oparcie sie˛ na wielkiej 
tradycji intelektualnej Chin, podkres´leniu jej wyja˛tkowos´ci (ibidem, s. 215). 

12 

Ruszyła machina czystek i zbiorowych seanso´w nienawis´ci podsycanych przez histeryczna˛ 
˙dz´rodowisk intelektualnych 

propagande˛ prasowa˛ – była to miaz˙a˛ca pacyfikacja s– na 5 mln oso´b 
z wykształceniem s´rednim lub wyz˙szym represje spadły na kilkaset tysie˛cy, z kto´rych 400 tys. trafiło do 
obozo´w pracy (ibidem, s. 218). 


Chiny a Rosja... 161 

do komunizmu z pominie˛ciem długotrwałych etapo´w przejs´ciowych, po´js´cie Chin 
„odre˛bnym kursem”, czyli „Wielki Skok13. 

Posunie˛cia na arenie mie˛dzynarodowej wyznaczały ustalenia rozszerzonego 
plenum KC KPCh w Beidaihe-haibin (prow. Hebei) w dniach 17-30 sierpnia 1958 
roku. Mao Zedong opro´cz swojej wizji „Wielkiego Skoku” przedstawił, jak sie˛ 
po´z´niej okazało, brzemienna˛ w skutki teze˛ o podsycaniu napie˛cia w stosunkach 
mie˛dzynarodowych maja˛cym pozytywnie wpływac´ na wydajnos´c´ pracy i wielkos´c´ 
produkcji w Chinach14. Podsycanie napie˛cia mie˛dzynarodowego miało dwa waz˙ne 
dla Mao znaczenia: poczucie zewne˛trznego zagroz˙enia w warunkach odcie˛cia od 
informacji integrowało społeczen´stwo woko´ł przywo´dcy oraz wojownicza rewolucyjnos´c´ miała zjednac´ dla Chin poparcie afroazjatyckich partii s´wiatowego ruchu 
komunistycznego. W tych funkcjach raczej nie spełniły oczekiwan´ Wielkiego 
Sternika, zawsze jednak narastały w przełomowych dla gospodarki „koszarowego 
komunizmu” momentach. 

Odre˛bnym kursem 

Na zaostrzenie sie˛ stosunko´w chin´sko-amerykan´skich w 1958 roku nałoz˙ył sie˛ 
powaz˙ny kryzys pomie˛dzy Pekinem a Moskwa˛. Konflikt narastał stopniowo. Mao 
darzył ZSRR skrywana˛ antypatia˛15. Zacze˛ła ona gwałtownie narastac´po s´mierci 

J. Stalina, w oczach Mao „cesarza s´wiatowego komunizmu”, kto´rego chciał byc´ 
naste˛pca˛, stymulowana przesadnie rozbudzona˛ przez pierwsza˛ pie˛ciolatke˛ wiara˛ we 
własne siły i postawa˛ N. Chruszczowa. Jego referat na XX Zjez´dzie KPZR 
13 

Szerzej o „Wielkim Skoku”: ibidem, s. 219-236. 

14 

Najnowsza historia Chin 1917-1976, red. G. Astafiew, W. Nikiforow, M. Sładkowskij, Warszawa 
1976, s. 460. 

15 

Złoz˙yły sie˛ na nia˛ tradycyjna duma narodowa Chin´czyko´w, wspomnienie o instrumentalnym 
traktowaniu w okresie rewolucji lat 1924-1927 i w trakcie wojny z Japonia˛, kiedy to Kreml 
zdecydowanie faworyzował s´miertelnego wroga komunisto´w – Partie˛ Narodowa˛ (Kuomintang, KMT), 
rasistowskie podejs´cie do chin´skich kominternowco´w i szeregowych działaczy przebywaja˛cych w ZSRR 
oraz podporza˛dkowywanie sobie korean´skich, indochin´skich i japon´skich komunisto´w poczytywanych 
przez Chin´czyko´w za „młodszych braci”, nad kto´rymi to oni sprawuja˛ kuratele˛; juz˙ w maju 1942 roku 
delegacja radziecka na czele z Piotrem Władymirowem odczuła coraz s´mielej wyraz˙ana˛ antypatie˛ ze 
strony chin´skich towarzyszy, m. in. Xiao Li (sekretarz szefa słuz˙b specjalnych Kang Shenga) oznajmił 
Rosjanom: „Co wy, biali ludzie, robilis´cie tysia˛c lat temu? Strzelalis´cie z łuku. A my mielis´my proch. 
Juz˙ wtedy budowalis´my kanały, tamy, twierdze, umielis´my wyrabiac´ porcelane˛, jedwab, papier, tusz (...) 
a biały człowiek zadowalał sie˛ surowym mie˛sem. Mys´my juz˙ mieli wielka˛ filozofie˛, a biały człowiek 
dopiero układał swo´j alfabet. Z naszej kultury wyro´sł Wscho´d. Nasza kultura jest pramatka˛ kultury 
s´wiatowej” (cyt. za: P. Władimirow, Dziennik z Rejonu Specjalnego Chin z lat 1942-1945, tłum. 

J. Olszowska, Warszawa 1977, s. 52). W po´z´niejszych latach ze wzgle˛do´w koniunkturalnych Chin´czycy 
skrze˛tnie chowali dawne urazy, lecz o nich nie zapominali. 

Edwin M. Naruszewicz 

i program destalinizacji16 zapewne były po mys´li Mao, ale czuł sie˛ on dotknie˛ty, z˙e 

N. Chruszczow, towarzysz o relatywnie małym staz˙u i dos´wiadczeniu, nie skonsultował swojego planu przeobraz˙en´ ze starszymi działaczami, takimi jak Mao. Czare˛ 
nieche˛ci przelała krytyka kursu „Trzech Sztandaro´w”17 za jego „awanturniczy 
optymizm i drobnomieszczan´ski utopizm”, na jaka˛ pozwolił sobie N. Chruszczow 
podczas wizyt w Pekinie w 1958 i 1959 roku. Wkro´tce chin´ska prasa grzmiała: 
„Generalna linia naszej partii w budownictwie socjalistycznym nie tylko naraz˙ona 
jest na ataki ze strony imperialisto´w i wspo´łczesnych rewizjonisto´w, lecz ro´wniez˙na 
oszczerstwa ze strony ludzi wulgarnych, kto´rzy nazywaja˛ja˛„fanatyzmem drobnomieszczan
´skim”18. „Wulgarny człowiek”, N. Chruszczow, nie podzielał takz˙e 
innych, opro´cz gospodarczych, wizji Mao Zedonga. 

W trakcie negocjacji nowej umowy o pomocy technicznej w 1957 roku 
przywo´dca ZSRR, jak utrzymywali potem Chin´czycy, miał obiecac´ ChRL materiały rozszczepialne i plany konstrukcyjne potrzebne do budowy broni atomowej. 
Chin´czycy uwaz˙ali, z˙e w warunkach przewagi ilos´ciowej i technologicznej (radziecka bron´ja˛drowa i rakiety kosmiczne) bloku komunistycznego istnieje historyczna 
okazja przyparcia do muru s´wiatowego imperializmu na czele z USA i pomocy 
rewolucjonistom Azji, Afryki i Ameryki Południowej pragna˛cym zrzucic´ kapitalistyczne jarzmo. W tym duchu utrzymane było wysta˛pienie Mao Zedonga na 
Naradzie Partii Komunistycznych i Robotniczych w Moskwie w listopadzie 

16 

Na obraduja˛cym w dniach 14-25 lutego 1956 roku XX Zjez´dzie KPZR sekretarz generalny tej 
partii, Nikita Chruszczow, w poufnym referacie O kulcie jednostki i jego naste˛pstwach dokonał krytyki 
osoby J. Stalina i stalinizmu; referat ten szybko przeciekł do opinii s´wiatowej, zapocza˛tkowuja˛c 
w obozie satelito´w ZSRR da˛z˙enia maja˛ce na celu rewizje˛ charakteru stosunko´w z Kremlem i dogmatycznych wzoro´w radzieckich w budowaniu socjalizmu. To odpowiadało zamysłom Mao, jednak 
w deprecjonowaniu kultu Wodza Całej Poste˛powej Ludzkos´ci widział zagroz˙enie dla własnej pozycji 
Wielkiego Sternika, sugestie o kolektywnym kierownictwie zawarte w wysta˛pieniu N. Chruszczowa, 
w przypadku przeniesienia na grunt s´wiatowego komunizmu, stawiały pod znakiem zapytania marzenia 
Mao o przeje˛ciu schedy po Wielkim Maszynis´cie Lokomotywy Historii. W ChRL obowia˛zywał 
wiernopoddan´czy stosunek do J. Stalina, lekkim cieniem na s´wietlanym wizerunku stał sie˛ artykuł Mao 
opublikowany w kwietniu 1956 roku na łamach „Renmin Ribao” („Dziennik Ludowy”), w kto´rym bronił 
osia˛gnie˛c´ stalinizmu, ale przyznawał, z˙e zdarzyły sie˛ błe˛dy – bardziej metaforycznie uja˛ł to na spotkaniu 
z delegacja˛radziecka˛mo´wia˛c, z˙e z „dziesie˛ciu palco´w Stalin miał zgniłe jedynie trzy” (cyt. za: J. Polit, 
Chiny..., s. 214). 

17 

„Trzy Czerwone Sztandary” to: „Wielki Skok” definiowany jako zespo´ł posunie˛c´ politycznych, 
gospodarczych i społecznych maja˛cych na celu wielokrotny wzrost produkcji najwaz˙niejszych kategorii 
wyrobo´w przemysłowych, osia˛gnie˛ty w bardzo kro´tkim czasie i dokonany wyła˛cznie przez ideologiczne 
stymulowanie wydajnos´ci pracy, wydłuz˙enie jej czasu i obniz˙enie płac; „komuny ludowe” – jako 
najniz˙sze jednostki administracyjne ła˛cza˛ce w sobie produkcje˛ przemysłowa˛, rolnicza˛, handel, usługi, 
os´wiate˛ i funkcje wojskowe; „linia generalna” – poje˛cie z 1953 roku utrzymano z mys´la˛ o zachowaniu 
formalnej podbudowy ideologicznej działania pan´stwa, wypełniaja˛c je diametralnie inna˛ tres´cia˛ – tezy 

o długotrwałym, stopniowym i spo´jnym procesie budowy socjalizmu zasta˛piono nowymi, o rewolucyjnym i skokowym charakterze przemian (Ł. Aderman, A. Lesiecka, W długim marszu. Komunistyczna 
Partia Chin, Warszawa 1987, s. 76). 
18 

Cyt. za: J. Abkowicz, ZSRR – Chiny..., s. 110. 


Chiny a Rosja... 163 

1957 roku. Zawarte było w nim odre˛bne stanowisko KPCh w sprawie wojny 
i pokoju we wspo´łczesnym s´wiecie, strategii i taktyki ruchu komunistycznego 
i narodowowyzwolen´czego wobec imperializmu USA (Mao nie wykluczał moz˙
liwos´ci wojny nuklearnej i zagłady połowy ludzkos´ci w celu pokonania imperializmu), budowy komunizmu w rolniczych krajach Trzeciego S´
wiata a´ la chinese. 
Nikita Chruszczow w tym okresie stwarzał pozory polityki odpre˛z˙enia, dlatego 
w Deklaracji kon´cza˛cej wspomniana˛Narade˛ znalazła sie˛ głoszonaprzez niego teza, 
z˙e konfrontacja z pan´stwami kapitalistycznymi nie jest nieunikniona i nie musi 
wcale byc´ warunkiem zwycie˛stwa socjalizmu, podparta sloganami o pokojowym 
wspo´łistnieniu pan´stw o ro´z˙nych ustrojach społecznych19. 

W literaturze sinologicznej kontrowersje na temat podejs´cia ruchu komunistycznego do problemu wojny i pokoju wynikłe mie˛dzy ChRL a ZSRR na 
omawianej naradzie przyjmuje sie˛ za punkt zwrotny stanowia˛cy pocza˛tek sekwencji zdarzen´ prowadza˛cych do rozłamu pomie˛dzy „czerwonymi gigantami” i rzutuja˛
cych na podziały w s´wiatowym komunizmie. Liu Xiao (ambasador ChRL w Moskwie w latach 1955-1962) wskazuje jako moment rozejs´cia sie˛ dro´g ChRL i ZSRR 
brak poparcia Pekinu przez Moskwe˛ w czasie kryzysu woko´ł ostrzału wysp 
Quemoy i Matsu w 1958 roku. Przebywaja˛cy w Pekinie pare˛ dni wczes´niej przed 
rozpocze˛ciem ostrzału N. Chruszczow nie został poinformowany przez chin´skie 
kierownictwo o planowanej akcji. Przysłany przez niego w trakcie trwania kryzysu 
szef radzieckiej dyplomacji, Andriej Gromyko, os´wiadczył władzom w Pekinie, z˙e 
Zwia˛zek Radziecki nie udzieli pomocy ChRL w razie konfliktu zbrojnego z USA. 
Co prawda nieco po´z´niej N. Chruszczow skierował osobiste posłanie do Prezydenta 
USA Dwighta D. Eisenhowera, w kto´rym napas´c´ na ChRL czynił ro´wnoznaczna˛ 
z napas´cia˛ na ZSRR, ale nalez˙y podkres´lic´, z˙e miało to miejsce po momencie 
przesilenia, kiedy to Pekin wydał osiemdziesia˛te kto´res´ z kolei ostateczne ultimatum wobec USA i Tajwanu, a ostrzał wysp ograniczył do symbolicznych kilku 
godzin w tygodniu – konflikt zamienił sie˛ w tragifarse˛. Kierownictwo KPCh 
wydało kurtuazyjna˛, zdawkowa˛ note˛ o duz˙ym znaczeniu poparcia Moskwy, nie 
była ona jednak nagłas´niana przez prase˛ partyjna˛.Os´wiadczenie A. Gromyki 
skrze˛tnie zapamie˛tano20. Był to sygnał tak dla Waszyngtonu, jak i dla Pekinu, z˙e 
ChRL nie moz˙e byc´ traktowana jako samodzielny aktor mie˛dzynarodowy. 

Po umocnieniu sie˛ w KPZR i władzach pan´stwowych ZSRR na progu lat 
szes´c´dziesia˛tych N. Chruszczow ja˛ł korygowac´ partnerskie stosunki Moskwy z jej 
satelitami na swoja˛ korzys´c´, zacza˛ł tez˙ inaczej rozumiec´ wspo´lnote˛ intereso´w 
radziecko-chin´skich jako, jak opisuje to L. Dielusin, „(...) gło´wnie interesy 
radzieckie, ustalane w Moskwie. Powstało wraz˙enie, iz˙ Chiny sa˛ niejako kolejna˛ 
republika˛radziecka˛. Dlatego, na przykład, moz˙na było nie zabiegac´ u Chin´czyko´w 

19 

P. Calvocoressi, Polityka mie˛dzynarodowa 1945 – 2000, tłum. z ang. W. Bolimowska-Garwacka, 
H. Burska, S. Gła˛bin´ski, J. Gołe˛biowski, Warszawa 2002, s. 140. 
20 

J. Abkowicz, ZSRR – Chiny..., s. 106. 

Edwin M. Naruszewicz 

o wizy wjazdowe dla specjalisto´w radzieckich, lecz po prostu wysyłac´ ich z krajowymi 
blankietami delegacji słuz˙bowych. Bez porozumienia z Chin´czykami ogłaszano 
„wspo´lne os´wiadczenia”. Wszystko to moz˙na okres´lic´ jako pełne wyz˙szos´ci poklepywanie 
po ramieniu na szczeblu mie˛dzynarodowym”21. Brak poparcia w konfrontacji z USA oraz pryncypialne traktowanie – tego Chin´czycy, a zwłaszcza Mao, 
nie mogli znies´c´. 
A. Bogaturow, radziecki sinolog, ro´wniez˙ uwaz˙a, z˙e zawaz˙ył brak poparcia ze 
strony ZSRR w warunkach kryzysu mie˛dzynarodowego. Do tego zdarzenia dodaje 
fakt zerwania przez Zwia˛zek Radziecki w czerwcu 1959 roku układu z ChRL 
dotycza˛cego wspo´łpracy w dziedzinie energetyki ja˛drowej. Było to odbiciem obaw 
os´wiatowy poko´j, w s´wietle wysta˛pienia Mao na wspomnianej Naradzie w Moskwie, w razie wyposaz˙enia maoistowskich Chin w bron´ nuklearna˛. ZSRR wezwało 
do Moskwy specjalisto´w z dziedziny atomistyki wraz z dokumentacja˛ techniczna˛, 
do lata 1960 roku wyjechali wszyscy doradcy z innych dziedzin22. Bo Yibo, 
wicepremier ChRL, okres´lił to jako „odebranie talerza w trakcie jedzenia”23. Brak 
„wejs´cio´wki do klubu atomowego” w postaci bomby ja˛drowej oznaczał dla Chin 
zdegradowanie do roli jedynie drugorze˛dnego mocarstwa regionalnego, co nie 
odpowiadało aspiracjom Mao. Gdy w ramach normalizacji stosunko´w ZSRR 
– USA po kryzysie kuban´skim (paz´dziernik 1962 roku) Zwia˛zek Radziecki, USA 
i Wielka Brytania podpisały układ o zakazie pro´b atomowych w trzech s´rodowiskach24, w Chinach odebrano to jako zmowe˛ radziecko-amerykan´ska˛maja˛ca˛na celu 
pozbawienie suwerennego prawa Chin prawa do posiadania broni ja˛drowej i zerwanie przez Moskwe˛ sojuszu z Pekinem. Mimo chaosu gospodarczego „Wielkiego 
Skoku” i odwołania specjalisto´w radzieckich Chin´czykom udało sie˛ skonstruowac´ 
własna˛ bombe˛ atomowa˛, pierwszej pro´bnej eksplozji dokonano w paz´dzierniku 
1964 roku. Wycofanie przez Kreml wszystkich doradco´w wraz z dokumentacja˛ 
było w interpretacji Pekinu przyczyna˛ kle˛ski „Wielkiego Skoku”, choc´z˙aden 
z radzieckich eksperto´w nie pracował w rolnictwie, w sferze najbardziej dotkliwej 
poraz˙ki. 
Nikita Chruszczow w swych pamie˛tnikach jako na przyczyne˛ załamania 
stosunko´w radziecko-chin´skich wskazuje pretensje graniczne ChRL oraz odmowe˛ 
budowy na swoim terytorium stacji radiolokacyjnych i bazy dla radzieckich 
okre˛to´w podwodnych. Quan Yanchi dodaje do tego krytyczne uwagi kierownictwa 
KPCh na temat pobytu N. Chruszczowa w USA i jego poparcia dla „ducha Camp 
David”25. W celu szachowania USA w regionie Pacyfiku ZSRR rozwaz˙ał umiesz

21 

SSSR – KNR..., cyt. za: ibidem, s. 108.
22 J. Abkowicz, ZSRR – Chiny..., s. 106.


23 

J. Polit, Chiny..., s. 231. 
24 

Zakaz pro´b nuklearnych dotyczył testo´w w atmosferze, kosmosie i pod ziemia˛; podpisany 
w Moskwie 5 sierpnia 1963 roku (W. Malendowski, Rozbrojenie,w: Stosunki mie˛dzynarodowe, red. 

W. Malendowski, C. Mojsiewicz, Wrocław 2000, s. 490). 
25 

J. Abkowicz, ZSRR – Chiny..., s. 107. 

Chiny a Rosja... 165 

czenie w Chinach baz wojskowych, takz˙e z bronia˛ atomowa˛, pozostaja˛cych 
całkowicie poza kontrola˛ Chin´czyko´w. Z racji dos´wiadczen´ historycznych Chin´
czycy byli uczuleni na wszelkie eksterytorialne placo´wki wojskowe na swym 
terenie, fakt, z˙e miały byc´ w nich rakiety z głowicami ja˛drowymi, na decyzje˛ uz˙ycia 
kto´rych nie mieliby najmniejszego wpływu, dodatkowo wzmagał ich opo´r. Dlatego 
stanowczo odmo´wili zgody na ten projekt Moskwy. Pretensje graniczne dotyczyły 
wysp na rzekach Amur i Ussuri, stały sie˛ one w kolejnych latach przyczyna˛ 
incydento´w zbrojnych. W Camp David (jedna z letnich rezydencji prezydento´w 
USA, stan Maryland) N. Chruszczow bawił we wrzes´niu 1959 roku, prowadza˛c 
rozmowy z prezydentem D. Eisenhowerem, po kto´rych na forum Zgromadzenia 
Ogo´lnego ONZ przedstawił plan wzajemnego rozbrojenia i ogłosił powaz˙na˛ 
redukcje˛ radzieckich konwencjonalnych sił zbrojnych26. W polityce mie˛dzynarodowej zapanowało kro´tkotrwałe odpre˛z˙enie. Postawa przywo´dcy ZSRR została 
odczytana w ChRL jako „kapitulanctwo i paktowanie z wrogiem”. 

Wrogi rozłam 

Zyskanie przewagi przez Moskwe˛ w pierwszym i drugim kre˛gu było impulsem 
do podje˛cia „działan´ zaczepnych”, przez Pekin maja˛cych na celu zdyskredytowanie 
ZSRR w oczach krajo´w Azji, wyparcia jego wpływo´w w tym regionie, a w konsekwencji nadszarpnie˛cie statusu mocarstwa globalnego, jakim cieszył sie˛ Kraj Rad. 
W stosunkach z ZSRR po 1959 roku nasta˛pił wrogi rozłam. Nie zdołały go 
załagodzic´ pojednawcze sygnały ze strony nowej kremlowskiej ekipy Leonida 
Brez˙niewa. Delegacja chin´ska pod przewodnictwem premiera Zhou Enlai, goszcza˛c 
w Moskwie na obchodach 47. rocznicy rewolucji paz´dziernikowej, odbyła szereg 
rozmo´w ze strona˛ radziecka˛ – rachuby, z˙e nowe kierownictwo KPZR wniesie inna˛ 
jakos´c´ we wzajemne stosunki, spełzły na niczym. KPCh odrzuciła zaproszenie na 
konferencje˛ partii komunistycznych w Moskwie w maju 1965 roku, w 1967 roku 
w trakcie chaosu „Rewolucji Kulturalnej” zaatakowano ambasade˛ ZSRR w Pekinie, 
rok po´z´niej ChRL głos´no pote˛piła inwazje˛ Armii Radzieckiej i posiłkowych 
oddziało´w Układu Warszawskiego na Czechosłowacje˛. Przywo´dcy ChRL publicznie dali wyraz nadziei, z˙e „naro´d Czechosłowacji przeciwstawi sie˛ radzieckiemu 
rewizjonizmowi”, ale nie udzielili poparcia ekipie Aleksandra Dubcˇeka postrzeganej jako inny odłam „rewizjonisto´w”27. Miaz˙dz˙a˛cej krytyce poddano takz˙e tzw. 
doktryne˛ Brez˙niewa28 jako przejaw „socjalimperializmu” Kraju Rad. 

26 

P. Calvocoressi, Polityka mie˛dzynarodowa..., s. 41. 
27 

W. Figaj, Chin´ska polityka zagraniczna w latach 1960-1980, Warszawa 1985, s. 103. 
28 Doktryna Brez˙niewa – doktryna ograniczenia suwerennos´ci krajo´w Układu Warszawskiego na 
rzecz intereso´w wspo´lnoty socjalistycznej, czego przykładem była inwazja na Czechosłowacje˛, 
publicznie przedstawiona przez L. Brez˙niewa na V Zjez´dzie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 
jesienia˛ 1969 roku (A. Paczkowski, Po´ł wieku dziejo´w Polski 1939-1989, Warszawa 2000, s. 361); 


Edwin M. Naruszewicz 

Bezpos´rednim przejawem skrajnego napie˛cia w stosunkach chin´sko-radzieckich stały sie˛ graniczne starcia zbrojne29. Oficjalne media chin´skie zagrzewały 
naro´d do obrony ojczyzny, w prowincjach nadgranicznych ogłoszono mobilizacje˛, 
pod pretekstem kto´rej przesiedlano miliony ludzi na wies´, w sierpniu ruszyła 
powszechna akcja kopania schrono´w przeciwlotniczych i przeciwatomowych maja˛
cych zapewnic´ przetrwanie całej ludnos´ci przez wiele miesie˛cy w przypadku 
konfliktu ja˛drowego30. We wrzes´niu dokonano kolejnego pro´bnego wybuchu 
ja˛drowego – manifestacyjnego przypomnienia o posiadanym arsenale nuklearnym31. Na szcze˛s´cie dla s´wiata Chin´czycy nie posiadali odpowiednich s´rodko´w 
przenoszenia głowic atomowych, co nie studziło jednak ani na moment propagandowego animuszu32. ZSRR dyslokował w rejon dalekowschodni nad granice 
z ChRL w 1969 roku 22 dywizje, a w 1972 roku rozlokowano tu 40 dywizji, 
rozwaz˙ano tez˙ prewencyjne uderzenie atomowe33. 

Na forum ruchu komunistycznego zwas´nione strony rozpocze˛ły wojne˛ na 
cytaty z dzieł Włodzimierza I. Lenina – Chin´czycy przytaczali te traktuja˛ce 

o niezmiennie agresywnym charakterze imperializmu, Rosjanie ripostowali wyimkami ilustruja˛cymi koncepcje˛ pokojowego wspo´łistnienia pan´stw o odmiennych 
ustrojach społecznych. Dyplomacje obu partii, KPCh i KPZR, prowadziły intensywne rozmowy z towarzyszami z innych krajo´w. W Europie Chin´czycy liczyli 
zwłaszcza na skaptowanie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), 
Bułgarskiej Partii Komunistycznej (BPK) oraz Rumun´skiej Partii Komunistycznej 
w propagandzie ChRL przedstawiana jako narze˛dzie, z pomoca˛ kto´rego ZSRR przekształcił kraje 
socjalistyczne w swe „kolonie i strefy wpływo´w” przez wyzysk szerokich mas ludowych w tych 
pan´stwach (komunikat agencji Xinhua z 22 sierpnia 1968 roku, za: W. Figaj, Chin´ska polityka 
zagraniczna..., s. 103). 

29 

Do pierwszego incydentu doszło w czerwcu 1960 roku w rejonie przełe˛czy Buz-Ajgyr, od tego 
momentu liczba ich wzrastała – w samym 1963 roku miało miejsce blisko 4 000 takich zdarzen´. W lutym 
1964 roku doszło w Pekinie do rundy wste˛pnej negocjacji w sprawie porozumienia granicznego, kos´cia˛ 
niezgody stały sie˛ chin´skie roszczenia o zwrot wysp Tabarow i Wielkiej Ussuryjskiej (wyspy na 
granicznej rzece Amur, okolice Chabarowska) oraz terytorio´w o ła˛cznej powierzchni 1,5 mln km2 

– negocjacje zostały przerwane w sierpniu. W dalszych latach trwała „cicha wojna graniczna”, apogeum 
nasta˛piło w marcu 1969 roku – doszło do gwałtownych walk, z setkami ofiar, w rejonie Zhenbao (Wyspa 
Skarbo´w, ros. Damanskij, sporna wyspa na granicznej rzece Ussurii). Premierzy A. Kosygin i Zhou 
Enlai w trakcie spotkania na pekin´skim lotnisku 11 wrzes´nia 1969 roku wyrazili wole˛ wznowienia 
negocjacji, ale mimo ich okresowego podejmowania panował w nich permanentny impas (A. Halimarski, Trzy kre˛gi polityki..., s. 76-82). 
30 

Li Zhisui, Prywatne z˙ycie Przewodnicza˛cego Mao, Warszawa 1996, s. 519. 

31 

Najnowsza historia..., s. 588. 

32 

Mao Zedong, jeszcze w czerwcu 1964 roku, podczas manewro´w wojskowych zagrzewał swoich 
generało´w: „Zwia˛zek Radziecki jest gigantem, ale nie jest nietykalny. Tak długo jak umiemy skutecznie 
radzic´ sobie z olbrzymem, niezalez˙nie od tego jak wielki byłby i pote˛z˙ny, nie jest w stanie nas przerazic´” 
(cyt. za: Li Zhisui, Prywatne z˙ycie..., s. 437). 

33 

J. Polit, Chiny..., s. 262. 

Chiny a Rosja... 167 

(RPK). Poparły one jednak Moskwe˛34. Strone˛ KPCh w Europie wzie˛ła jedynie 
Alban´ska Partia Pracy pod wodza˛ Envera Hoxha (Hodz˙a), stalinowca kieszonkowego formatu, kto´ry w destalinizacji i zbliz˙eniu ZSRR z Jugosławia˛ pod władza˛ 
Josipa Bros-„Tito” widział zagroz˙enie dla swej dyktatury. Rumun´scy komunis´ci 
przyje˛li ambiwalentna˛ postawe˛ – nie tylko nie pote˛pili KPCh, ale takz˙e dystansowali sie˛, co prawda wybio´rczo, od posunie˛c´ Kremla, niemniej jednak nie 
oznaczało to zerwania z Krajem Rad35. Przecia˛gnie˛cie na swoja˛ strone˛ alban´skich 
towarzyszy czy zdobycie przychylnos´ci rumun´skich komunisto´w nie oznaczało 
demontaz˙u obozu satelito´w ZSRR, ale stało sie˛ prestiz˙owa˛poraz˙ka˛Kremla na polu 
narzucania prymatu KPZR w s´wiatowym ruchu komunistycznym. Cze˛s´c´ działaczy 
satelickich partii nie porzuciła mys´li o moz˙liwos´ci po´js´cia odre˛bnym kursem od 
tego wytyczanego na Kremlu. 

Rzeczywiste fiasko ofensywy na forum ruchu komunistycznego Chin´czycy 
pro´bowali zatuszowac´ bun´czuczna˛ propaganda˛. Mao Zedong w 1964 roku rozwiewał wszelkie wa˛tpliwos´ci: „Rewizjonizm jest wsze˛dzie odrzucany. Został on 
odrzucony w Rumunii, nie ma posłuchu w Polsce. Na Kubie odrzucaja˛go w połowie 
(...). Imperializm jest takz˙e w trudnym okresie. Japonia sprzeciwia sie˛ Stanom 
Zjednoczonym, i to nie tylko Komunistyczna Partia Japonii i japon´ski naro´d, ale 
i wielcy kapitalis´ci (...). Sprzeciw de Gaulle’a wobec Stano´w Zjednoczonych jest 
takz˙e odpowiedzia˛ na z˙a˛dania kapitalisto´w”36. W tym duchu brzmiały takz˙e 
ro´z˙noje˛zyczne audycje radiowe nadawane z Pekinu. Pro´bowano tez˙, w mys´l 
zalecen´ staroz˙ytnego stratega Tan Daoji37, stworzyc´ „cos´ z niczego” – urealniano 

34 

Taki wybo´r jednoznacznie podsumowuja˛ słowa W. Gomułki, kto´ry, choc´ miał powody do 
wdzie˛cznos´ci wobec chin´skich towarzyszy za wsparcie w paz´dzierniku 1956 roku, tak powiedział Liu 
Shaoqi w Moskwie w lipcu 1960 roku: „Wy jestes´cie wielkim krajem i nie pozwolicie nikomu włazic´ 
sobie na kark”(cyt. za: Rozmowy delegacji polskiej z delegacja˛ Chin´skiej Republiki Ludowej, „Aneks” 
1978, nr 18, s. 138, za: J. Polit, Chiny..., s. 231); rok po´z´niej W. Gomułka mo´wił: „Historia wyznaczyła 
KPZR w naszym ruchu miejsce ogo´lnie uznanej przez wszystkie partie awangardy” (cyt. za: 

A. Paczkowski, Po´ł wieku dziejo´w Polski..., s. 356). 
35 W kwietniu 1964 roku KC RPK wydał rezolucje˛, w kto´rej czytamy m.in.: „nie moz˙e byc´ 
partii-ojca i partii-syno´w, partii nadrze˛dnej i partii podporza˛dkowanej”, Belgrad nie zerwała w 1967 
roku, tak jak ZSRR i jego satelici, stosunko´w z Izraelem, w 1968 roku odmo´wił uczestnictwa 
w interwencji w Czechosłowacji oraz znacznie samodzielniej od innych krajo´w bloku socjalistycznego 
prowadził swoja˛ polityke˛ wobec pan´stw Zachodu – Kreml tolerował ograniczona˛ niesubordynacje˛ 
Rumunii, zyskuja˛c w ten sposo´b uz˙ytecznego pos´rednika w kontaktach z Zachodem (ibidem, s. 358). 

36 

` 
Chin´ska polityka zagraniczna..., s. 30-31. 

Cyt. za: G. O Leary, The Shaping of Chinese Foreign Policy, London 1980, s. 183, za: W. Figaj, 

37 

Z˙
yja˛cemu w V wieku Tan Daoji przypisuje sie˛ autorstwo Shansi liu ji (Trzydzies´ci szes´c´ 
podste˛po´w) stanowia˛cych dodatek do dzieł o strategii wojennej pio´ra Sun Zi i Wu Qi; Podste˛p Sio´dmy 

– „Stworzyc´ cos´ z niczego” – polega na przekonaniu przeciwnika o czyms´, co jest nieprawda˛ dzie˛ki 
podsunie˛ciu mu spreparowanych dowodo´w, najlepiej z pozoru poszlakowych, ale wioda˛cych przeciwnika do samodzielnego wysnucia daleko ida˛cych, fałszywych wniosko´w (Sun Zi, Sztuka wojenna. 
Chin´ski traktat o skutecznej taktyce i strategii w walce zbrojnej oraz w z˙yciu i w interesach, tłum. i oprac. 
R. Stiller, Krako´w 2004, s. 170). 

Edwin M. Naruszewicz 

poszlaki istnienia ortodoksyjnych marsistowsko-leninowskich grup opozycyjnych 
wobec KPZR i Kremla zaro´wno w samym Zwia˛zku Radzieckim38, jak i w innych 
krajach satelickich39. 

W pierwszym kre˛gu chin´skiej polityki zagranicznej Pekin odnotował groz´ne 
poraz˙ki: Mongolia pozostaja˛ca w zalez˙nos´ci wobec Kraju Rad od 1923 roku stała 
sie˛ faktycznym dominium radzieckim, w Wietnamie Ho Chi Minh zbrojnie 
jednocza˛cy kraj uznał wyz˙szos´c´ pomocy udzielanej przez ZSRR, a KRLD, 
postrzegana jako bufor oddzielaja˛cy ChRL od przyczo´łko´w imperializmu w Azji, 
wykazała sie˛ duz˙a˛ zre˛cznos´cia˛ polityczna˛ – podpisała w 1961 roku ro´wnolegle 
z ZSRR i ChRL „układy o przyjaz´ni”40. Taki rozwo´j wypadko´w oznaczał okra˛z˙enie 
Chin przez Kraj Rad. 

Niepowodzeniem zakon´czyły sie˛ starania Pekinu wyparcia ZSRR i zbudowania wpływo´w w krajach Trzeciego S´
wiata i ws´ro´d pan´stw niezaangaz˙owanych 
stanowia˛cych trzeci kra˛g polityki zagranicznej. Zaognienie stosunko´w z Indiami, 
drugikra˛gstrategiczny, wkro´tce skon´czyłosie˛ utrata˛poparcia istotnegofilaru ruchu 
pan´stw niezaangaz˙owanych. Natomiast pomoc dla krajo´w Trzeciego S´
wiata (1 mld 
USD w latach 1956-1966 dla 21 krajo´w Azji i Afryki, 10 tys. afroazjatyckich 
studento´w, szkolenia „bojowniko´w s´wiatowej rewolucji”) z racji szczupłos´ci 
własnych s´rodko´w nie była w stanie przelicytowac´ tej płyna˛cej z ZSRR, USA 
i innych krajo´w. Jedynym efektem było nawia˛zanie stosunko´w dyplomatycznych 
z wieloma krajami Afryki, ale nie oznaczało to stworzenia strefy wpływo´w 

38 

Yao Wenyuan, członek Grupy ds. Rewolucji Kulturalnej, tak kres´lił obraz rzekomo istnieja˛cej 
Grupy Stalina: „W Zwia˛zku Radzieckim takz˙e ma miejsce działalnos´c´ podziemna. Konkretne połoz˙enie 
tych organizacji nie jest zbyt jasne. Szczego´lne zadowolenie budzi fakt, z˙e na terenie Zwia˛zku 
Radzieckiego działaja˛ nielegalne organizacje, znamy kolportowane przez nie «manifesty o powstaniu» 
lub ulotki. Niekto´re z tych manifesto´w i ulotek sa˛ drukowane na powielaczach, niekto´re pisane re˛cznie. 
Z tego moz˙na sa˛dzic´, z˙e z jednej strony ma miejsce działalnos´c´ nielegalna, z drugiej zas´ wnioskowac´, z˙e 
organizacje te sa˛ w trudnym połoz˙eniu i potrzebuja˛ pomocy, a takz˙e, iz˙sa˛ one autentyczne. To, co 
wydaje sie˛ i przepisuje, to manifesty, to prawdziwy marksizm-leninizm. Wiemy o tym, z˙e podobna 
działalnos´c´ ma miejsce nie w jednej, ale w wielu miejscowos´ciach, w szeregu waz˙nych punktach: 
w Moskwie, Leningradzie, Kijowie, Smolen´sku. I chociaz˙sa˛ one jeszcze nieliczne, chociaz˙ działaja˛ 
w warunkach nielegalnych i nie stworzyły jeszcze pote˛z˙nej siły, ale jest juz˙ iskra, z kto´rej rozgorzeje 
płomien´” (cyt. za: Rewolucja kulturalna w ChRL. Wybo´r dokumento´w i materiało´w, red. J. Rowin´ski, 

E. Zysman, t. 3, Warszawa 1970, s. 159-160). 
39 

Przykładem moz˙e byc´ rozdmuchanie działalnos´ci nielegalnej „kanapowej” Komunistycznej Partii 
Polski (KPP), reaktywowanej przez byłego sekretarza B. Bieruta, K. Mijala, wiosna˛ 1964 roku 

– wzywała ona do „przepe˛dzenia kliki pana Gomułki”, ale szybko została rozbita aresztowaniami, sam 
K. Mijal uciekł w 1966 roku do Albanii, ska˛d gromił „klike˛ Gomułki” na falach radia Tirana 
(A. Paczkowski, Po´ł wieku dziejo´w Polski..., s. 331-332); marginalne ugrupowanie, jakim była KPP, 
w ustach propagandy ChRL stało sie˛ znacza˛ca˛ siła˛ polityczna˛ – Yao Wenyuan mo´wił: „(...) budzi 
szczego´lna˛ rados´c´ fakt, z˙e w krajach rewizjonistycznych takz˙e powstały marksistowsko-leninowskie 
lewicowe organizacje lub ruch marksistowsko-leninowski. Na przykład w Polsce marksistowsko-leninowska organizacja juz˙ przekształciła sie˛ w partie˛”(cyt. za: Rewolucja kulturalna w ChRL..., s. 159). 
40 

J. Rowin´ski, Korean´ska polityka ChRL..., s. 6. 

Chiny a Rosja... 169 

politycznych41. Przewodnicza˛cy ChRL, Liu Shaoqi, wobec kryzysu wywołanego 
„Wielkim Skokiem”, nakazał w 1963 roku Ministerstwu Handlu Zagranicznego 
porzucenie politycznej hojnos´ci i kierowanie sie˛ rzeczywistymi moz˙liwos´ciami42. 

W okresie „Rewolucji Kulturalnej” wewne˛trznym napie˛ciom towarzyszyło 
dalsze zaognienie stosunko´w mie˛dzypan´stwowych. Personel dyplomatyczny padł 
ofiara˛ rewolucyjnych czystek – pod zarzutami „rewizjonizmu” i „burz˙uazyjnego 
trybu z˙ycia” usunie˛to ze słuz˙by wielu dyplomato´w, wie˛kszos´c´ ambasadoro´w 
odwołano do Pekinu, a w ich zaste˛pstwie placo´wkami kierowali dyplomaci niskiej 
rangi, co skutkowało obniz˙eniem rangi przedstawicielstw dyplomatycznych. Nakaz 
zrewolucjonizowania dyplomacji spowodował przekształcenie chin´skich przedstawicielstw w os´rodki propagandy maoizmu, a „hunweibinowska dyplomacja” 
przeniosła punkt cie˛z˙kos´ci na działania kanałami nieoficjalnymi, pozadyplomatycznymi, przede wszystkim wspieraja˛c lokalne grupy dysydenckie wyraz´nie odwołuja˛ce sie˛ do mys´li Mao. Przed „Rewolucja˛ Kulturalna˛” Pekin działał dwutorowo: utrzymywał kontakty dyplomatyczne z oficjalnymi rza˛dami bez wzgle˛du 
na ich polityczne oblicze oraz po cichu wspierał miejscowa˛ opozycje˛, niekoniecznie ortodoksyjnie lewicowe. Juz˙ wtedy takie poste˛powanie wywoływało irytacje˛ 
wielu rza˛do´w, a wspomniana zmiana doprowadziła do zawieszenia, a nawet 
zerwania stosunko´w z wie˛kszos´cia˛ spos´ro´d trzydziestu dwo´ch pan´stw utrzymuja˛
cych stosunki dyplomatyczne z ChRL43. Ataki hunwejbino´w na dyplomato´w 
i przedstawicielstwa zagraniczne w Chinach ro´wniez˙ były ciosem w reputacje˛ 
i relacje ChRL ze s´wiatem. 

W grudniu 1969 roku nasta˛pił przełom w trwaja˛cych z przerwami od wrzes´nia 
1958 roku rozmowach chin´sko-amerykan´skich na szczeblu ambasadoro´w w Warszawie. Zhou Enlai mimo paraliz˙u chin´skiej dyplomacji w okresie „rewolucji 
kulturalnej” nie zaniedbywał jednak tzw. renmin waijiao – dyplomacji ludowej, 
prowadzonej przez kanały nieoficjalne (stowarzyszenia religijne, kulturalne, sportowe itp. organizacje pozarza˛dowe). Jej owocem stała sie˛ tzw. dyplomacja 
ping-pongowa44, kto´ra przygotowała grunt pod wizyte˛ prezydenta USA Richarda 
Nixona w Pekinie. W lipcu 1971 roku z tajna˛ misja˛ w Pekinie przebywał szef 
amerykan´skiej dyplomacji Henry Kissinger, w 25 paz´dzierniku tego roku Zgromadzenie Ogo´lne Narodo´w Zjednoczonych postanowiło uznac´ przedstawicieli ChRL 
za jedynych prawowitych przedstawicieli Chin. Dnia 21 lutego 1972 roku wizyte˛ 

41 

Jak pisze Peter Calvocoressi: „Afrykanie uwaz˙ali Chin´czyko´w za sympatycznych przybyszo´w 
z odległego kraju, kto´rzy byli usposobieni do nich bardziej przyjaz´niej niz˙ Rosjanie i Amerykanie, ale 
mieli mniej do zaoferowania” (P. Calvocoressi, Polityka mie˛dzynarodowa..., s. 791). 

42 

J. Polit, Chiny..., s. 233. 
43 

W. Figaj, Chin´ska polityka zagraniczna..., s. 95-96. 
44 

Tak nazwano poufne rozmowy przedstawicieli Chin i USA przeprowadzone podczas Mistrzostw 
S´
wiata w Tenisie Stołowym (marzec 1971 roku, Nagoja, Japonia) i wizyty amerykan´skich pingpongisto´w w Chinach (kwiecien´ 1971 roku), Zhou Enlai tak skomentował dokonane podczas nich zbliz˙enie: 
„Mała piłeczka trze˛sie wielka˛ kula˛” (Li Zhisui, Prywatne z˙ycie..., s. 566). 


Edwin M. Naruszewicz 

w Pekinie złoz˙ył R. Nixon. Choc´ był zdeklarowanym antykomunista˛, zdecydował, z˙e 
w interesie geopolitycznym USA w regionie Pacyfiku i wzgle˛dem ZSRR istotne sa˛ 
normalizacja stosunko´w i zbliz˙enie z ChRL. Podobnie sytuacje˛ widział Mao, Chiny 
skonfliktowane z sa˛siadami i obawiaja˛ce sie˛ ZSRR potrzebowały silnego partnera45. 
W obu stolicach ustanowiono misje ła˛cznikowe, wymiane˛ regularnych ambasadoro´w 
komplikowało uznawanie przez USA i zwia˛zanie traktatami z rza˛dem na Tajwanie. 
Propaganda chin´ska z dnia na dzien´ zajadłe ataki na imperializm amerykan´ski 
zamieniła na stonowane zarzuty niedostatecznego sprzeciwiania sie˛ ZSRR. Niejako 
dopełnieniem „odwilz˙y” w stosunkach z USA było zakon´czenie stanu wojny 
inawia˛zanie stosunko´w dyplomatycznych z Japonia˛ we wrzes´niu 1972 roku46. 

Koniec s´wiata dwubiegunowego 

Polityka zagraniczna ZSRR wobec ChRL w okresie „zimnej wojny” nie miała 
samodzielnego oblicza, była elementem w dwubiegunowej grze z USA. Ze strony 
Pekinu podejs´cie do stosunko´w z Moskwa˛ przepojone było silnym poczuciem 
zagroz˙enia ze strony Kraju Rad, co powodowało niemoz˙nos´c´ rewizji konfrontacyjnego kursu, jaki obrał Pekin. Nowy ład s´wiatowy, jaki ukształtował sie˛ po 
rozpadzie Zwia˛zku Radzieckiego i zakon´czeniu „zimnej wojny”, stworzył sprzyjaja˛ca˛ sytuacje˛ do przewartos´ciowania wzajemnych stosunko´w. 

Rosja wyszła z zimnowojennych zmagan´ osłabiona, zwłaszcza gospodarczo, 
natomiast ChRL za sprawa˛ reform zapocza˛tkowanych przez Deng Xiaoping47 
wyrasta na nowa˛ siłe˛ w Azji, a w dalszej perspektywie w skali globu. Osia˛gnie˛cie 
s´wiatowej hegemonii przez USA i co za tym idzie kształtowanie wizji ładu 
mie˛dzynarodowego w Waszyngtonie pocia˛gne˛ło za soba˛ normalizacje˛ i ocieplenie 
stosunko´w rosyjsko-chin´skich. Oba pan´stwa zainteresowane sa˛ ukształtowaniem 
wielobiegunowego s´wiata – w odniesieniu do Rosji wynika to z z˙ywych resentymento´w imperialnych, a w przypadku Chin z ich aspiracji do roli mocarstwa 
globalnego. Moskwe˛ i Pekin ła˛cza˛ tradycyjne rozumienie suwerennos´ci w stosunkach mie˛dzynarodowych, silne przywia˛zanie do integralnos´ci terytorialnej i nienaruszalnos´ci granic oraz stanowczy sprzeciw wobec ingerencji w sprawy wewne˛trzne pod jakimkolwiek pozorem. 

45 

Według Mao:„Stany Zjednoczone ro´z˙nia˛sie˛ od Zwia˛zku Radzieckiego. StanyZjednoczone nigdy 
nie okupowały terytorium Chin. Nowy amerykan´ski prezydent Richard Nixon jest długoletnim 
prawicowcem, przywo´dca˛ tamtejszych antykomunisto´w. Lubie˛ miec´ do czynienia z prawicowcami. 
Mo´wia˛to, co naprawde˛ mys´la˛–a nie tak jak lewicowcy, kto´rzy mo´wia˛jedno, maja˛na mys´li co innego” 
– ostatnie słowa były czytelna˛ aluzja˛ do N. Chruszczowa i towarzyszy radzieckich (ibidem, s. 519). 

46 

J. Polit, Chiny..., s. 263. 
47 

Szerzej: E. M. Naruszewicz, Chin´ska transformacja gospodarcza, „Szkice Humanistyczne” 2006, 

t. 6, nr 1-2, s. 67-90. 

Chiny a Rosja... 171 

Zanim doszło do zbliz˙enia obie strony musiały znalez´c´ wyjs´cie z sytuacji 
konfrontacji pozwalaja˛ce obu na zachowanie wizerunku strony niepokonanej. 
W styczniu 1979 roku ChRL nawia˛zała pełne stosunki dyplomatyczne z USA, 
a 3 kwietnia tego roku Stały Komitet Ogo´lnochin´skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych (organ parlamentu ChRL) podja˛ł decyzje˛ o nieprzedłuz˙aniu 
Układu o przyjaz´ni i pomocy wzajemnej z 14 lutego 1950 roku, stwierdzaja˛c, z˙e jest 
on martwym zapisem i jest notorycznie naruszany przez ZSRR. Strona radziecka, 
zachowuja˛c swo´j styl atako´w na ChRL, cała˛ wina˛ za powstała˛ sytuacje˛ obcia˛z˙yła 
strone˛ chin´ska˛izapewniła owoliutrzymywania przyjaznych stosunko´wzPekinem. 
Jednak sytuacja mie˛dzynarodowa Kremla nie sprzyjała kontynuowaniu konfrontacyjnego kursu – Armia Radziecka utkne˛ła w Afganistanie, satelicki Wietnam 
w Kampuczy, a w Polsce wybuchła „Solidarnos´c´”, podwaz˙aja˛c radziecki ład 
w Europie S´
rodkowo-Wschodniej. Przywo´dca ZSRR, L. Brez˙niew, wysłał wyraz´ne 
sygnały w kierunku Pekinu o gotowos´ci zakon´czenia okresu wrogos´ci – m.in. 
w marcu 1982 roku w Taszkiencie przejawił gotowos´c´do „umocnienia wzajemnego 
zaufania w rejonie granicy radziecko-chin´skiej”,a w po´ł roku po´z´niej, 
w Baku, wyraz´nie stwierdził, z˙e normalizacja i uzdrowienie wzajemnych stosunko´w sa˛ bardzo waz˙ne. Strona chin´ska podeszła do pojednawczych sygnało´w ze 
strony Kremla z nieufnos´cia˛48. Jednak w paz´dzierniku ruszyła pierwsza z dwunastu 
rund negocjacji w sprawie normalizacji stosunko´w dwustronnych49. 

Jednostronne przyje˛cie pojednawczej postawy przez Kreml umoz˙liwiło Pekinowi, chin´skim zwyczajem, stopniowe odchodzenie od kursu konfrontacji z zachowaniem twarzy. Chin´ czycy postawili trzy warunki wste˛pne: wycofanie wojsk 
radzieckich z Afganistanu i Mongolii, redukcja oddziało´w zbrojnych ZSRR 
w rejonie granicy z ChRL oraz zmniejszenie pomocy dla Wietnamu i skłonienie 
go do wycofania sie˛ z Kampuczy. Dla strony radzieckiej najbardziej istotne było 
uregulowanie spornych kwestii granicznych50.Z˙a˛dania chin´skie miały na celu 
zmniejszenie radzieckiej obecnos´ci militarnej w pierwszym kre˛gu strategicznym. 
Strona radziecka ze wzgle˛do´w strategicznych i prestiz˙owych w tym okresie nie 
brała w ogo´ le pod uwage˛ moz˙liwos´ci wycofania sie˛ z Afganistanu i Mongolii, 
usiłowała wykorzystac´ Kampucze˛ jako karte˛ przetargowa˛ maja˛ca˛ skłonic´Chin´
czyko´w do uste˛pstw w kwestiach granicznych postrzeganych słusznie jako 
element nacisku na ZSRR, wobec kto´rego wiele krajo´w miało zadawnione 
pretensje terytorialne. Sztywne stanowisko obu stron spowodowało impas w negocjacjach. 

48 

Sun Zi w swojej Bing fa (Sztuka wojenna) pouczał: „Kiedy posłowie przepraszaja˛, wro´g chce 
odetchna˛c´. Kiedy wro´g nie doznał z˙adnej poraz˙ki, a prosi o rozejm, to znaczy, z˙e cos´ knuje” (Bing fa, 

IX. 28-29, za: Sun Zi, Sztuka wojenna..., s. 91). 
49 

J. Abkowicz, Rosja-Chiny. Partnerstwo w 21. wieku?, „Dzis´” 2001, nr 1, ss. 34-48, s. 35. 
50 

I. Topolski, Stosunki chin´sko-rosyjskie,w: Chiny w stosunkach mie˛dzynarodowych, red. 
K. Iwan´czuk i A. Zie˛tek, Lublin 2003, s. 132-133. 

Edwin M. Naruszewicz 

Przełom nasta˛pił po os´wiadczeniu Michaiła Gorbaczowa, kto´ry we Władywostoku 28 lipca 1986 roku zapowiedział stopniowe wycofanie wojsk radzieckich 
z Afganistanu i Mongolii oraz wyraził zgode˛ na delimitacje˛ granicy z ChRL na 
rzekach z˙eglownych s´rodkiem ich nurtu, co było akceptacja˛ chin´skiego stanowiska 
w tej kwestii. W odpowiedzi Deng Xiaoping wyraził gotowos´c´ do bezzwłocznego 
spotkania z radzieckim przywo´dca˛, gdy tylko ZSRR spowoduje wycofanie wojsk 
wietnamskich z Kampuczy. Opieszałos´c´ Kremla w kwestii kampuczan´skiej zahamowało na pewien czas zbliz˙enie chin´sko-radzieckie, jednak w czerwcu 1988 roku 
strona radziecka zaproponowała rozstrzygnie˛cie kwestii Kampuczy w ramach 
osobnej rundy rokowan´ 51. Od tego momentu rozmowy ruszyły z martwego punktu. 
Jeszcze w grudniu rozpocze˛to przygotowania do szczytu radziecko-chin´skiego, 
7 grudnia M. Gorbaczow zapowiedział jednostronna˛ redukcje˛ wojsk stacjonuja˛cych 
na Syberii i Dalekim Wschodzie oraz wycofanie 75% kontyngentu stacjonuja˛cego 
w Mongolii, a przebywaja˛cy w Pekinie w lutym 1989 roku radziecki minister spraw 
zagranicznych, Eduard Szewardnadze, dał wyraz woli ułoz˙enia stosunko´w wzajemnych „na zasadzie niezalez˙nos´ci i samodzielnos´ci, pełnego ro´wnouprawnienia, 
wzajemnego poszanowania i nieingerencji w sprawy wewne˛trzne”52. Dopełnieniem 
procesu normalizacji stała sie˛, entuzjastycznie przyje˛ta przez chin´ska˛ opinie˛ 
publiczna˛, wizyta M. Gorbaczowa w Pekinie w maju 1989 roku. 

Po wydarzeniach czerwca 1989 roku na placu Tiananmen doszło do ochłodzenia relacji na wie˛kszos´ci kierunko´w chin´skiej polityki, a w kierownictwie KPCh 
przejs´ciowo przewage˛ uzyskał nurt konserwatywny, co w interesuja˛cym nas 
zakresie objawiło sie˛ powrotem do retoryki z okresu konfrontacji. Za sprawa˛ Deng 
Xiaoping powracaja˛ca fala krytyki „rewizjonizmu KPZR” i „zbaczania z drogi 
socjalistycznej” ograniczono do wewne˛trznych kre˛go´w przywo´dztwa, w sferze 
publicznej powstrzymywano sie˛ od przesadnego jej eksponowania. Rozpad ZSRR 
w grudniu 1991 roku dał impuls kro´tkotrwałej fali kontestacji polityki 

M. Gorbaczowa, kto´ra według chin´skich komunisto´w doprowadziła do upadku 
Kraju Rad i osłabienia s´wiatowego ruchu komunistycznego53. W rzeczywistos´ci 
w Pekinie obawiano sie˛ zachwiania globalnej ro´wnowagi sił, powstania nowych 
regionalnych konflikto´w wynikłych z podziału radzieckiego terytorium mie˛dzy 
nowo powstałe pan´stwa oraz zagroz˙en´ zwia˛zanych z kontrola˛ arsenału atomowego 
byłego ZSRR. Jednak po dezintegracji ZSRR i obraniu przez Europe˛ S´
rodkowo-
Wschodnia˛ modelu ustrojowego demokracji liberalnej i gospodarki wolnorynkowej 
uznano podtrzymywanie atako´w w tym tonie za jałowe. 
51 

J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 36-37; odnotujmy w tym miejscu, z˙e Wietnam juz˙ w 1987 roku 
postanowił zakon´czyc´ kosztowna˛ i ucia˛z˙liwa˛ okupacje˛ Kampuczy oraz zapowiedział wycofanie swych 
wojsk do 1990 roku; ostatni z˙ołnierz wietnamski opus´cił Kampucze˛ w 1989 roku (P. Calvocoressi, 
Polityka mie˛dzynarodowa..., s. 563). 
52 

J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 37-38. 
53 

Ibidem, s. 39-40. 


Chiny a Rosja... 173 

Strategiczne partnerstwo 

Te przejs´ciowe perturbacje nie zahamowały procesu normalizacji stosunko´w 
dwustronnych. Doszło do szeregu spotkan´ na najwyz˙szym szczeblu przywo´dco´w 
Chin i Rosji. Kamieniami milowymi były wizyty wzajemne: Jiang Zemina 
w Moskwie w maju 1991 roku, (porozumienie o zasadach delimitacji wschodniego 
odcinka wspo´lnej granicy), Borysa Jelcyna w Pekinie w grudniu 1992 roku 
(uznanie przez Federacje˛ Rosyjska˛ wszelkich zobowia˛zan´ mie˛dzynarodowych 
byłego ZSRR54), Jiang Zemina we wrzes´niu 1994 roku (deklaracja konstruktywnego partnerstwa opartego na zasadach ro´wnos´ci, wzajemnego zaufania i przyjaz´ni), Borysa Jelcyna w kwietniu 1996 roku (deklaracja strategicznego partnerstwa 
opartego na zasadach wzajemnego zaufania i wspo´łdziałania) oraz Jiang Zemina 
w kwietniu 1997 roku (wspo´lne os´wiadczenie w sprawie wielobiegunowos´ci s´wiata 
i ustanowienia nowego ładu mie˛dzynarodowego55). Na szczycie w Pekinie w listopadzie 1997 roku ogłoszono uregulowanie kwestii granicy na wschodnim odcinku 
jej przebiegu56 oraz wole˛ aktywnego działania na rzecz wielobiegunowego s´wiata 
i odsunie˛cia w przeszłos´c´ sojuszy wymierzonych w pan´stwa trzecie. W trakcie 
pobytu Jiang Zemina w Moskwie w listopadzie 1998 roku zapowiedziano stworze

54 

W komunikacie po spotkaniu B. Jelcyn-Jiang Zemin stwierdzono m.in.: „Na poszanowanie 
zasługuje prawo kaz˙dego kraju do swobodnego wyboru własnej drogi rozwoju, zas´ro´z˙nice w rozwoju 
społecznym i ideologii nie powinny wpływac´ na normalny rozwo´j stosunko´w mie˛dzypan´stwowych” 
(cyt. za: ibidem, s. 42). 

55 

Jiang Zemin w wysta˛pieniu przez Duma˛ Pan´stwowa˛ wskazał na zgodnos´c´ z Karta˛ Narodo´w 
Zjednoczonych pie˛ciu zasad wspo´łistnienia (wzajemne poszanowanie suwerennos´ci i integralnos´ci 
terytorialnej, nieagresja, nieinterwencja w sprawy wewne˛trzne innych pan´stw, ro´wnos´c´ i wzajemne 
korzys´ci, pokojowa koegzystencja poprzez rozwijanie stosunko´w dyplomatycznych, ekonomicznych 
i kulturalnych z innymi krajami), czyli załoz˙en´ polityki zagranicznej ChRL przyje˛tych jeszcze w 1954 
roku, a zapisanych w preambule Konstytucji z dnia 4 grudnia 1982 roku. 

56 

Podczas wizyty Jiang Zemin w Moskwie 16 maja 1991 roku doszło do podpisania przez 
ministro´w spraw zagranicznych, E. Szewardnadze i Qian Qichen, porozumienia dotycza˛cego przebiegu 
wschodniego odcinka granicy (4195,22 km), a 3 wrzes´nia 1994 roku podpisano analogiczne porozumienie dotycza˛ce zachodniego sektora granicy chin´sko-rosyjskiej (54,57 km), kto´re po ratyfikacji weszło 
wz˙ycie 17 paz´dziernika 1995 roku; w kwietniu 1999 roku osia˛gnie˛to zgode˛ w kwestii podziału 2444 
wysp na rzekach granicznych (1281 przypadło ChRL, a 1163 Rosji), rozstrzygnie˛cie przynalez˙nos´ci 
trzech strategicznych wysp – Tabarow (Yinlong), Bolszoj Ussurijskij (Heixiazi) i Bolszoj – odsunie˛to 
w przyszłos´c´ (J. Rowin´ski, Spory graniczne i konflikty terytorialne w Azji Wschodniej u progu XXI w., 

w: Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI wieku. Stosunki mie˛dzynarodowe i gospodarcze, red. 
K. Gawlikowski i M. Ławacz, Warszawa 2004, s. 135-136); reszte˛ przebiegu dawnej granicy z ZSRR 
Pekin negocjował z Kazachstanem (układ graniczny podpisany w grudniu 1999 roku), Kirgistanem 
(układ z 1999 roku kirgiski parlament ratyfikował w 2002 roku) oraz z Tadz˙ykistanem, z kto´rym zawarto 
porozumienie graniczne podpisane w Pekinie w sierpniu 1999 roku, a naste˛pnie w Duszanbe w lipcu 
2000 roku, trwaja˛ negocjacje w przedmiocie spornych tereno´w w Pamirze (ibidem, s. 145-146). 

Edwin M. Naruszewicz 

nie stałego mechanizmu konsultacji w postaci spotkan´ premiero´w obu pan´stw oraz 
ogłoszono wspo´lny dokument pod nazwa˛ Stosunki chin´sko-rosyjskie na przełomie 
stuleci57. Na spotkaniu w Pekinie w grudniu 1999 roku B. Jelcyn i Jiang Zemin 
ostro skrytykowali, choc´ bez wymieniania nazwy kraju, amerykan´skie posunie˛cia, 
jakimi były interwencja NATO w byłej Jugosławii i prace nad systemem obrony 
antyrakietowej58. 

Polityke˛ strategicznego partnerstwa z ChRL kontynuował naste˛pca B. Jelcyna, 
Władimir Putin. Podczas spotkania w lipcu 2000 roku w Pekinie W. Putin i Jiang 
Zemin wydali Wspo´lne os´wiadczenie ChRL i Federacji Rosyjskiej o obronie 
przeciwrakietowej59 oraz Deklaracje˛ pekin´ska˛60. Rok po´z´niej, 16 lipca, na szczycie 
w Moskwie W. Putin i Jiang Zemin podpisali Układ o dobrosa˛siedztwie, przyjaz´ni 
i wspo´łpracy mie˛dzy Federacja Rosyjska˛i Chin´ska˛Republika Ludowa˛61. Traktat ten 

57 

Czytamy w nim m.in.: „Uznanie faktu istnienia i poszanowania ro´z˙norodnos´ci kultur na s´wiecie 
jest nieodła˛cznym warunkiem i obiektywnym wymogiem ustanowienia nowego s´wiatowego ładu 
ekonomicznego i politycznego. Ro´z˙nice w historii, kulturze, gospodarce oraz ustrojach społeczno-politycznych nie powinny byc´z´ro´dłem, ba˛dz´ usprawiedliwieniem konflikto´w i wyobcowania mie˛dzy 
pan´stwami. (...) Naste˛pne stulecie nie moz˙e i nie powinno byc´ ani „europejsko-amerykan´skim 
stuleciem” ani „azjatycko-pacyficznym stuleciem”. Naste˛pne stulecie powinno i moz˙e byc´ epoka˛, 
wkto´rej odmienne cywilizacje i tradycje wszystkich krajo´w be˛da˛w stanie istniec´ w harmonii i wspo´lnie 
rozkwitac´. Chiny i Rosja be˛da˛ przestrzegac´ takiego stanowiska w stosunkach mie˛dzy soba˛ i innymi 
krajami, i dołoz˙a˛ staran´ dla realizacji tych tendencji; (cyt. za: J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 45-46); po 
za tym strona rosyjska podtrzymała „polityke˛ czterech net” wobec Tajwanu, czyli nie dla niepodległos´ci 
Tajwanu, nie dla istnienia dwo´ch pan´stw chin´skich, nie dla członkostwa Tajwanu w ONZ i innych 
organizacji mie˛dzynarodowych, kto´rych członkami sa˛ wyła˛cznie pan´stwa oraz nie dla sprzedaz˙y broni 
do Tajwanu; nalez˙y dodac´, z˙e Kreml nigdy nie grał przeciwko Pekinowi „karta˛ tajwan´ska˛” 

(M. Kaczmarski, Rosja na rozdroz˙u. Polityka zagraniczna Władimira Putina, Warszawa 2006, s. 114). 
58 

J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 41-47. 
59 

We Wspo´lnym os´wiadczeniu ChRL i Rosja zdecydowanie sprzeciwiły sie˛ tworzeniu przez USA 
systemu obrony przeciwrakietowej (Missile Defense, MD-tzw. „tarcza antyrakietowa”) jako sprzecznemu z układem ABM (Anti Ballistic Missile, cze˛s´c´ składowa porozumien´ Strategic Arms Limitation 
Talks, SALT I, Moskwa 1972), wioda˛cemu do osia˛gnie˛cia przez Waszyngton jednostronnej przewagi 
militarnej oraz zagraz˙aja˛cemu nowym wys´cigiem zbrojen´ i odrodzeniem s´wiata bloko´w militarnych 

(I. Topolski, Stosunki chin´sko-rosyjskie..., s. 134-135); MD nie osłabia istotnie skutecznos´ci arsenału 
rakietowego Rosji, ale jest dla niej kwestia˛prestiz˙owa˛, natomiast eliminuje chin´skie s´rodki atomowego 
odstraszania, dla Pekinu dodatkowo zapalna˛ kwestia˛ sa˛ pro´by rozcia˛gnie˛cia MD na Tajwan. 
60 

W Deklaracji pekin´skiej czytamy m.in., z˙e Chiny i Rosja „odrzucaja˛ hegemonizm, polityke˛ 
zuz˙yciem siły, polityke˛ blokowa˛ oraz sprzeciwiaja˛ sie˛ naruszaniu podstawowych zasad prawa 
mie˛dzynarodowego, groz´bom uz˙ycia siły oraz ingerencji w wewne˛trzne sprawy innych krajo´w” (cyt. za: 

J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 47); Deklaracje˛ pekin´ska˛nalez˙y traktowac´ jako wyraz sprzeciwu Pekinu 
i Moskwy wobec uz˙ywania przez Waszyngton idei praw człowieka i demokracji jako preteksto´w do 
daleko ida˛cych interwencji w sprawy wewne˛trzne innych pan´stw, co dla silnie przywia˛zanych do 
skrajnej autonomii w sprawach wewne˛trznych Chin i Rosji jest nie do przyje˛cia. 
61 

Obie strony zadeklarowały pogłe˛bianie dobrosa˛siedzkich stosunko´w opartych na zasadach prawa 
mie˛dzynarodowego, wzajemnej nieagresji i nieingerencji w sprawy wewne˛trzne, wyrzeczenia sie˛ groz´by 
uz˙ycia siły i innych s´rodko´w nacisku, podtrzymano poszanowanie dla integralnos´ci i niepodzielnos´ci 
terytorialnej drugiej strony (ChRL poparło stanowisko Rosji wobec Czeczeni, a Rosja potwierdziła 


Chiny a Rosja... 175 

stał sie˛ dla Chiny i Rosji przypiecze˛towaniem wysiłko´w maja˛cych na celu 
stworzenie nowego typu stosunko´w – strategicznego partnerstwa, co prawda nie 
be˛da˛cego sojuszem, ale wyzbytego konfrontacji i nieskierowanego wprost przeciw 
jakiemukolwiek pan´stwu trzeciemu. Trzeba dodac´, z˙e strategiczne partnerstwo nie 
jest jednak jasno okres´lonym projektem koordynowania polityki zagranicznej 
w zakresie podzielanych celo´w mie˛dzynarodowych. Raczej przedstawia ono wole˛ 
stabilnego i znacza˛cego zaangaz˙owania we wzajemna˛ pomoc i wsparcie. W odro´z˙
nieniu od przeszłos´ci z˙aden z partnero´w nie ma, ani nie podziela, wspo´lnej ideologii 
albo spo´jnej wizji mie˛dzynarodowej. Jedynym spoiwem jest obustronna aprobata 
dla wizji wielobiegunowego s´wiata oraz obrona przed hegemonia˛ USA62. 

Strategiczne partnerstwo zostało poddane powaz˙nej pro´bie po zamachach 
terrorystycznych w USA 11 wrzes´nia 2001 roku. Moskwa uzmysłowiła sobie, z˙e 
w duecie z Chinami co raz bardziej gra drugie skrzypce i chca˛c wzmocnic´ swa˛ 
pozycje˛ wykorzystała nadarzaja˛ca˛ sie˛ okazje˛ do prozachodniego zwrotu i zbliz˙enia 
z Waszyngtonem. W Pekinie erozje˛ spoiwa, jakim był wspo´lny antyamerykanizm, 
przyje˛to z rozczarowaniem, obawiano sie˛ takz˙e wzrastaja˛cej obecnos´ci militarnej 
USA w Azji S´
rodkowej. Chin´czycy podje˛li osobne kroki zbliz˙aja˛ce ich z Waszyngtonem, a wspo´lny antyamerykan´ski front, choc´ tego publicznie nie deklarowano, 
został znacznie nadwa˛tlony. W naste˛pnych latach w miejsce strategicznego partnerstwa, niezakwestionowanego jednak oficjalnie, ukształtowała sie˛ praktyka doraz´
nych zbliz˙en´ i okreso´w separacji – obaj partnerzy usiłuja˛ wykorzystac´ druga˛ strone˛ 
do realizacji własnych a nie wspo´lnych intereso´w, przede wszystkim w relacjach 
z USA. Obie strony rozpocze˛ły ro´wniez˙oz˙ywiona˛ działalnos´c´ dyplomatyczna˛ 
w celu zacies´niania zwia˛zko´w politycznych, ekonomicznych i wojskowych z krajami regionu, zwłaszcza z najwaz˙niejszymi aktorami tej sceny – Indiami i Japonia˛63. 

Załamanie sie˛ wspo´lnej opozycji wobec USA nie spowodowało porzucenia 
projektu strategicznego partnerstwa, jednak miejsce rzeczywistego partnerstwa 
zaje˛ło instrumentalne don´ podejs´cie. Przywo´dcy obu stron kontynuowali praktyke˛ 
wizyt wzajemnych – Hu Jintao, nowy Prezydent ChRL, w pierwsza˛ podro´z˙ 
zagraniczna˛ wybrał sie˛ w maju 2003 roku do Moskwy na szczyt Szanghajskiej 
Organizacji Wspo´łpracy (SOW)64. Hu Jintao podkres´lił, z˙e wybo´r Rosji jako 

„polityke˛ jednych Chin”) oraz zobowia˛zały sie˛ do niepodejmowania działan´ wraz z pan´stwami trzecimi 
na szkode˛ drugiej strony, wła˛czaja˛c w to udział w odre˛bnych sojuszach (I. Topolski, Stosunki 
chin´sko-rosyjskie..., s. 135-136). 

62 

Szerzej: L. Dittmer, The Sino-Russian Strategic Partnership, „Journal of Contemporary China” 
2001, t. 10, nr 28, s. 399-413; Li Jingjie, Pillars of the Sino-Russian Partnership, „Orbis” 2000, t. 44, 
nr 4, s. 527-539. 

63 

Szerzej: M. Kaczmarski, Rosja na rozdroz˙u..., s. 120-128. 

64 

Szanghajska Organizacja Wspo´łpracy (SOW) została załoz˙ona przez Chiny, Rosje˛, Kazachstan, 
Kirgistan, Tadz˙ykistan i Uzbekistan w czerwcu 2001 roku. Pocza˛tkami SOW były spotkania przedstawicieli ChRL, Rosji oraz Kazachstanu, Kirgistanu i Tadz˙ykistanu w sprawie budowy s´rodko´w 
wzajemnego zaufania zainaugurowane w Szanghaju w kwietniu 1996 roku. Kluczowymi celami 


Edwin M. Naruszewicz 

pierwszego kraju, kto´ry odwiedził po wyborze na urza˛d Prezydenta ChRL s´wiadczy 

o wadze, jaka˛ Chiny przykładaja˛ do zwia˛zko´w z Rosja˛. W paz´dzierniku 2004 roku 
z rewizyta˛ do Pekinu przybył W. Putin, podczas kto´rej Rosja przekazała ChRL 
ostatnie trzy sporne wyspy na rzekach granicznych, a Pekin wyraził zgode˛ na 
przysta˛pienie Rosji do S´
wiatowej Organizacji Handlu (World Trade Organisation, 
WTO) oraz zadeklarował inwestycje o wartos´ci 12 mld USD. Dysonansem w tym 
sielankowym obrazie było odłoz˙enie przez W. Putina decyzji o wyborze trasy 
transportu syberyjskiej ropy65. Przywo´dca Rosji mo´wił o przełomie, jednak Hu 
Jintao był bardziej wstrzemie˛z´liwy w ocenie spotkania. Latem 2005 roku odbyły sie˛ 
pierwsze wspo´lne manewry sił zbrojnych Rosji i ChRL (takz˙e pierwsze manewry 
chin´skiej armii z obcymi wojskami), „Pokojowa misja 2005”, kto´rych scenariusz 
zakładał wspo´lna˛ interwencje˛ w pan´stwie trzecim, kto´re zdestabilizowane konfliktami etnicznymi poprosiło o pomoc66 – wyraz´ny sygnał dla Waszyngtonu o woli 
zabezpieczania ładu w regionie własnymi siłami i o moz˙liwos´ci przekształcenia 
SOW w pakt wojskowy. W marcu 2007 roku W. Putin w oficjalnym os´wiadczeniu 
podkres´lił wage˛, jaka˛ Rosja przywia˛zuje do strategicznego partnerstwa z Chinami. 
Rosja i Chiny rywalizuja˛ w Azji i w wymiarze globalnym o te same „dobra 
rzadkie”: pozycje˛ mie˛dzynarodowa˛, regionalne i globalne wpływy oraz o doste˛pdo 
rynko´w i inwestycji zagranicznych. Ła˛cza˛ je wspo´lne interesy, jakimi sa˛ silne 
przywia˛zanie do skrajnej autonomii w sprawach wewne˛trznych, do integralnos´ci 
terytorialnej i nienaruszalnos´ci granic, stanowczy sprzeciw wobec ingerencji 
w sprawy wewne˛trzne pod jakimkolwiek pozorem oraz obawy przed s´wiatowa˛ 
hegemonia˛ USA. Obie strony maja˛ swoje atuty i słabe strony. Po stronie chin´skiej 
sa˛ to: wzrastaja˛cy potencjał gospodarczy, lepsza pozycja wyjs´ciowa w kontaktach 
z krajami rozwijaja˛cymi sie˛ z˙ywia˛cymi obawy przed zdominowaniem przez 

organizacji sa˛ walka z terroryzmem, separatyzmem etnicznym, ekstremizmem religijnym i przeste˛pstwami transnarodowymi oraz wypracowanie płaszczyzny dla wspo´łpracy gospodarczej i handlowej. 
U podstaw procesu instytucjonalizacji wzajemnych kontakto´w legły ambicje kontrolowania regionu 
przez ChRL (drugi kra˛g polityki zagranicznej), Rosji (zachowanie poradzieckiego status quo) oraz 
ła˛cza˛ce wszystkich hamowanie ekspansji Turcji w rejonie, a po 11 wrzes´nia 2001 roku – sprzeciw wobec 
amerykan´skiej obecnos´ci w Azji S´
rodkowej.Rywalizacja mie˛dzy Rosja˛aChinami owpływywregionie 
oraz da˛z˙enie do samodzielnos´ci pozostałych partnero´w powoduja˛,z˙e trudno oczekiwac´ od SOW, by 
stała sie˛ trwałym i sprawnym mechanizmem ładu regionalnego (D. Mierzejewski, Zmiana relacji mie˛dzy 
NATO, Rosja˛ i Chinami po 11 wrzes´nia 2001 r., Warszawa 2003, s. 8-11). 

65 

Jeszcze w lutym 1999 roku premierzy Jewgienij Primakow i Zhu Rongji podpisali szereg umo´w 
na budowe˛ i rozbudowe˛ obiekto´w wydobywczo-przesyłowych ropy i gazu na Syberii z udziałem 
kapitału chin´skiego i na potrzeby chin´skiej gospodarki (J. Abkowicz, Rosja-Chiny..., s. 47); droga 
transportu wydobywanych tam surowco´w stała sie˛ karta˛ przetargowa˛ wre˛ku Kremla – droga po´łnocna 
(Angarsk-Dakin) oznacza korzys´ci dla ChRL, a droga południowa (Angarsk-Nachodka) mniejsze 
dostawy dla Chin kosztem Japonii i Korei Południowej (M. Kaczmarski, Rosja na rozdroz˙u..., 

s. 121-122). 
66 

Manewry pokoju, „Polityka” 2005, nr 32, s. 16. 


Chiny a Rosja... 177 

supermocarstwa (USA i Rosje˛ jako spadkobierczynie˛ imperialnych da˛z˙en´ ZSRR), 
ale tez˙ gło´d surowco´w i technologii wojskowych. Rosja moz˙e zaoferowac´ Chinom 
zaro´wno surowce, jak i technologie militarne, jednak obawia sie˛ zepchnie˛cia do 
pozycji li tylko zaplecza surowcowego oraz ekspansji gospodarczej i demograficznej Chin w kierunku zapo´z´nionej rozwojowo Syberii. Obie strony ła˛czy hybrydowe 
mys´lenie: wola uczestnictwa w zdominowanych przez Zacho´d forach mie˛dzynarodowych (np. WTO, Grupa G8) oraz aspiracje do stania sie˛ jednym z centro´w 
ładu s´wiatowego. Kombinacja wyz˙ej wymienionych czynniko´w powoduje, jak sie˛ 
wydaje, niemoz˙nos´c´ stworzenia trwałego i kompleksowego strategicznego partnerstwa – zbyt silna jest pokusa zyskania przewagi nad druga˛ strona˛ przez doraz´ne 
zbliz˙enia z innymi aktorami oraz instrumentalnego traktowania wzajemnych relacji 
do nacisku na pozostałych konkurento´w. Mało prawdopodobne jest jednak zaostrzenie wzajemnych stosunko´w, wybo´r przez jedna˛strone˛ drogi ekspansji i hegemonii – wzajemne stosunki be˛da˛ kontynuowane według obecnego modelu partnerstwa 
zacies´nianego lub poluz´nianego w zalez˙nos´ci od działan´ obu stron na arenie 
s´wiatowej. 

Podsumowanie. Relacje Rosja – Chiny przez pryzmat teorii gier 

Teorie˛ gier nalez˙y rozumiec´ jako zbio´r matematycznych modeli rozwia˛zywaniasytuacji, wkto´rych s´cieraja˛sie˛ sprzeczne interesy aktoro´winterakcji. Przyjmuje 
sie˛ załoz˙enia, z˙e celem graczy nie jest wyeliminowanie drugiej strony, kaz˙dy 
z graczy zna swoje hierarchie preferencji, hierarchie preferencji drugiej strony oraz 
wyniki; uczestnicy gry działaja˛ racjonalnie, tzn. da˛z˙a˛ do maksymalizacji spodziewanej uz˙ytecznos´ci, czyli do optymalnej realizacji swoich intereso´w67. 

Stosunki radziecko-chin´skie w latach 1948-1959 moz˙na sprowadzic´ do modelu 
gry Polowanie na Jelenia (tab. 1). W grze tego typu obie strony sa˛ najwyz˙ej 
premiowane za wspo´łprace˛, gdyz˙ taka sytuacja spełnia wymogi zaro´wno racjonalnos´ci indywidualistycznej, jak i racjonalnos´ci kooperacyjnej, niemniej jednak 
istnieje silna pokusa do jednostronnej zmiany stanu ro´wnowagi i podporza˛dkowania sobie partnera; podje˛cie strategii agresywnej (W) przez jedna˛ strone˛ 
oznacza co prawda utrate˛ jednej jednostki preferencji, ale strona przeciwna, 
zachowuja˛c biernos´c´ lub nie stawiaja˛c skutecznego oporu (strategia pokojowa, P), 
traci ich az˙ trzy. Efektem jest ustanowienie relacji podporza˛dkowania. 

Taki plan realizował ZSRR m.in. zawieraja˛c z Chin´czykami niero´wnoprawne 
umowy gospodarcze arbitralnie ustalane przez Moskwe˛, wpla˛tuja˛c ChRL w konflikt korean´ski (izolacja mie˛dzynarodowa oraz dalsze uzalez˙nienie Pekinu od 

Z.J. Pietras´, Decydowanie polityczne, Warszawa-Krako´w 2000, s. 182; szerzej takz˙e: idem, Teoria 
gier jako sposo´b analizy proceso´w podejmowania decyzji politycznych, Lublin 1997. 

Edwin M. Naruszewicz 

Tabela 1. Macierz gry Polowanie na jelenia (NPKZ) 


Kremla i jego satelito´w) w czasach stalinowskich oraz, po okresie pewnego 
zro´wnowaz˙enia pozycji obu stron w pocza˛tkach rza˛do´w N. Chruszczowa, brak 
wsparcia w sytuacji napie˛cia ChRL – USA (sygnał tak do Waszyngtonu, jak i do 
Pekinu, z˙e ChRL nie moz˙e byc´ traktowana jako samodzielny aktor mie˛dzynarodowy) i dalsze podporza˛dkowywanie sobie strony chin´skiej, czego zwien´
czeniem był projekt eksterytorialnych baz nuklearnych na terytorium ChRL. Mao 
Zedong, gło´wny architekt polityki ChRL, po s´mierci J. Stalina widział siebie 
i ChRL na czele bloku pan´stw socjalistycznych oraz tradycyjnie przekonany 

o wyz˙szos´ci cywilizacji chin´skiej i pomny wczes´niejszych dos´wiadczen´ z towarzyszami radzieckimi ro´wniez˙ obrał strategie˛ W, aby przeciwdziałac´ zdominowaniu 
przez ZSRR, a moz˙e nawet zepchna˛c´ go na pozycje˛ podporza˛dkowana˛. Obustronne 
przyje˛cie strategii W doprowadziło obu graczy do punktu WW, w kto´rym obie 
strony traca˛, ale po ro´wno. 
Po 1959 roku ustaliła sie˛ ro´wnowaga, z˙adna ze stron nie była gotowa do 
jednostronnego eskalowania strategii W – ZSRR był pochłonie˛ty swoim frontem 
europejskim po Czerwcu 1956 roku w Polsce i Powstaniu na We˛grzech, ChRL 
swoja˛ sytuacja˛ wewne˛trzna˛ po kampanii „Stu Kwiato´w” i przygotowaniami do 
„Wielkiego Skoku. O´ w „Wielki Skok” miał umoz˙liwic´ maoistowskim Chinom 
pozyskanie zasobo´w i s´rodko´w do podje˛cia strategii W i rozpocze˛cia gry typu Lider. 
Osia˛ tej gry (tab. 2) jest rozstrzygnie˛cie problemu, kto´ra ze stron be˛dzie liderem 
iw jaki sposo´bbe˛da˛dzielone jednostki preferencji, kto´re wspo´lnie powinny i moga˛ 
osia˛gna˛c´. Pocza˛tkiem procesu zmiany lidera jestsytuacja, gdy strony gry znajda˛sie˛ 
w punkcie PZ (cztery jednostki preferencji dla lidera, trzy dla podporza˛dkowanego). Stosuja˛c strategie˛ wojenna˛ (W), ChRL liczyła sie˛ z utrata˛ dwo´ch jednostek 
preferencji, ale byłaby to mniejsza strata niz˙ strata ZSRR, gdyby ten odpowiedział 
strategia˛ wojenna˛ (-3). Dla ZSRR byłoby to nieracjonalne, wie˛c zmuszony byłby 
odpowiedziec´ strategia˛ pokojowa˛ (P), co doprowadziłoby do punktu ZP, czyli 
wyłonienia ChRL jako nowego lidera. 


Chiny a Rosja... 179 

Tabela 2. Macierze gier Lider (PZNK), Bohater (PZKN) oraz Pat (PKNZ) 


Rachuby na brak przeciwdziałania ZSRR zawiodły. Kreml, posiadaja˛cwie˛ksze 
zasoby, mo´gł odpowiadac´strategia˛ W proporcjonalnie do działan´ Pekinu. Gra typu 
Lider przekształciła sie˛ wgre˛ Bohater (tab. 2). Obustronne kontynuowanie strategii 
W stało sie˛ bardziej wartos´ciowe od obopo´lnego obrania strategii P – twarda postawa 
ZSRR dyscyplinowała jego satelito´w marza˛cych o, mniejszej czy wie˛kszej, niezalez˙
nos´ci oraz budowała wizerunek silnego aktora mie˛dzynarodowego; z punktu widzenia ChRL nieugie˛te stanowisko miało zjednac´Pekinowi Trzeci S´
wiat, traktowany 
jako potencjalna baza dla budowania mie˛dzynarodowej pozycji Chin (m.in. wsparcie 
w staraniach o członkostwo w ONZ) oraz „obo´z s´wiatowej rewolucji” stanowia˛cy 
trzecia˛ siłe˛ mie˛dzy imperializmem i socjalimperializmem. Ocieplenie stosunko´w 
z USA było zarazem skutkiem, jak i s´rodkiem strategii W obu stron. 

Analizuja˛c macierz gry, wydawałoby sie˛,z˙e obranie przez jedna˛ ze stron 
strategii P w odpowiedzi na strategie˛ W przyniosłoby jej zysk o jednostke˛ 
preferencji, mimo zysku o dwie jednostki strony przeciwnej trwaja˛cej przy strategii 

W. Innymi słowy: jednostronne usta˛pienie i przejs´cie na pozycje˛ podporza˛dkowana˛ 
przyniosłoby wie˛ksze zyski niz˙ trwanie przy konfrontacji, a doraz´ny kompromis 
mo´głby posłuz˙yc´ rekrutacji zasobo´w, aby wzmocnic´ swoja˛ pozycje˛ przed nowa˛ 
rozgrywka˛. Jak sie˛ wydaje, szczego´lnie racjonalny byłby taki wybo´r dla ChRL 
osłabionej „Rewolucja˛ Kulturalna˛” i gospodarka˛ „koszarowego komunizmu”. 
Niemniej jednak tak sie˛ nie stało – ze wzgle˛do´w prestiz˙owych i z racji głe˛boko 
zakorzenionej obawy przed ZSRR Pekin nie mo´gł sie˛ rozstac´ z postawa˛ konfrontacyjna˛;ro´wniez˙ dla Moskwy wycien´czonej wys´cigiem zbrojen´, stoja˛cej w obliczy 
poraz˙ki w Afganistanie i groz´by rebelii w Europie S´
rodkowo-Wschodniej jednostronny odwro´t oznaczał utrate˛ supermocarstwowej twarzy. Gra przyje˛ła postac´ Pat 
(tab. 2), w kto´rej obustronna wspo´łpraca była co prawda wyz˙ej premiowana, jednak 
takz˙ewyz˙sza˛wartos´c´ zyskała obopo´lnakonfrontacja; jednostronneobraniestrategii 
pokojowej oznaczało, w poro´wnaniu z trwaniem przy strategii W, strate˛ dwo´ch 
jednostek preferencji i zysk jednej jednostki dla strony kontynuuja˛cej konfrontacje˛, 
co czyniło taki manewr mało racjonalnym. 

Edwin M. Naruszewicz 

Zmierzch pote˛gi mocarstwowej, jakiego dos´wiadczał ZSRR u schyłku 
przywo´dztwa L. Brez˙niewa skłonił Kreml do przyje˛cia postawy bardziej pojednawczej. Kraj Rad przyja˛łhierarchie˛ preferencji gry Wie˛zien´, a ChRL – gry 
Bohater (tab. 3). Odpowiedz´ Pekinu strategia˛ P na wole˛ kompromisu oznaczała 
dla strony radzieckiej wie˛ksze zyski niz˙ trwanie przy konfrontacji. Dla Chin´
czyko´w jednak ro´wnoznaczne było to ze stratami, jednostronne podtrzymywanie 
strategii W było duz˙a˛ pokusa˛ – oznaczało prestiz˙owe zwycie˛stwo w oczach 
wewne˛trznejimie˛dzynarodowej opinii; przyje˛cie przez ChRL strategii P byłoby 
racjonalne w sytuacji bezkompromisowej postawy ZSRR. Odmienne hierarchie 
preferencji powodowały impas w dwustronnych negocjacjach. Do przełomu 
doszło po znacza˛cych uste˛pstwach ze strony radzieckiej, do jakich doszło za 
sprawa˛ M. Gorbaczowa. 

Tabela 3. Macierz gry niesymetrycznej, w kto´rej ZSRR przyja˛ł hierarchie˛ preferencji gry Wie˛zien´ 
(PNKZ), a ChRL gry Bohater (PZKN) 


Stopniowa normalizacja wzajemnych stosunko´w i ustanowienie strategicznego 
partnerstwa zaowocowało rozpocze˛ciem gry typu Walka płci (tab. 4). Zgodna 
wspo´łpraca przynosi korzys´ci obu stronom i partnerstwu jako całos´ci – wzmocnienie jednej strony, choc´ nieoptymalne dla drugiej, jest rekompensowane wzmocnieniem całos´ci partnerstwa. Obopo´lna konfrontacja oznacza utrate˛ przez kaz˙da˛ ze 
stron po jednej jednostce preferencji, ale nadal jest wysoko premiowana, gdyz˙ 
straty sa˛ rekompensowane przez moz˙liwos´c´ koalicji skierowanej przeciwko drugiej 
stronie z innymi partnerami; obustronny wybo´r strategii W byłby moz˙liwy w sytuacji istnienia dwubiegunowego ładu s´wiatowego. W obecnej sytuacji, kiedy jestes´my 
s´wiadkami jednostronnego wzrostu hegemonii USA, prawdopodobien´stwo powrotu 
Rosji i Chin na droge˛ konfrontacji wydaje sie˛ mało prawdopodobne. Ro´wniez˙ 
trudno sie˛ spodziewac´ jednostronnego zerwania partnerstwa, jako najmniej korzystnego scenariusza dla obu graczy. 


Chiny a Rosja... 181 

Tabela 4. Macierz gry Walka płci (NKPZ) 


Chiny a Rosja – pomie˛dzy małz˙en´stwem z rozsa˛dku a rywalizacja˛ 

Streszczenie 

Relacje mie˛dzy Chinami a Rosja˛nigdy nie nalez˙ały doprostych. W czasach wspo´łczesnych przeszły 
one ro´z˙ne etapy – od wspo´łpracy poprzez wrogi rozłam i konfrontacje˛ do odbudowy dobrosa˛siedzkich 
kontakto´w w postaci strategicznego partnerstwa. Autor przes´ledził zmiany w stosunkach mie˛dzy obu 
stronami. Opracowanie kon´czy syntetyczne uje˛cie zagadnienia relacji dwustronnych z zastosowaniem 
teorii gier. 

Słowa klucze: Chiny, Rosja, wspo´łpraca, rozłam, konfrontacja, strategiczne partnerstwo, teoria gier. 

China’s Relations with Russia – Between Rivalry and Marriage of Convenience 

Abstract 

China’s relations with Russia have never been easy to deal with. During the past fifty years bilateral 
relations have evolved from cooperation, through hostile separation and confrontation into restoration of 
good neighbourly relations. Nowadays we are witnessing the development of strategic partnership. The 
author presents transformation of bilateral relations and a synthetic study of sino-russian relations with 
the application of game theory. 

Key words: China, Russia, cooperation, separation, confrontation, strategic partnership, game theory. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Konrad Papuzin´ski 

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy 

Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w – ocena w z´ro´dłach 

W 434 r. p.n.e. wybuchła wojna peloponeska, kto´ra trwała do 404 r. p.n.e. 
Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w, na kto´rej sie˛ skoncentruje˛, była jednym z etapo´w 
tego konfliktu. Dobrze znamy jej przebieg dzie˛ki zachowanemu materiałowi 
z´ro´dłowemu. Nieocenione sa˛tu prace naocznego s´wiadka oraz uczestnika konfliktu 
Tukidydesa i historiografa z I w. p.n.e. Diodora Sycylijskiego. Tukidydes w „Wojnie peloponeskiej” dokładnie opisuje interesuja˛cy nas okres w VI i VII ksie˛dze 
swojego dzieła. Natomiast Diodor Sycylijski w „Bibliotece historycznej” zamieszcza te wydarzenia w ksie˛dze XIII. Szczego´lnie interesuja˛ce jest to, z˙e młodszy 
z autoro´w czytał dzieło swojego poprzednika, poniewaz˙ sam o tym wspomina: 
„Historyk Tukidydes kon´czy na tym wydarzeniu swa˛ historie˛, kto´ra˛ obja˛ł okresem 
dwudziestu dwu lat w os´miu ksie˛gach; niekto´rzy dziela˛ jego dzieło na dziewie˛c´ 
ksia˛g”1. Jak widac´ moz˙emy w pełni przes´ledzic´ katastrofalna˛ w skutkach wyprawe˛ 
Aten´czyko´w na Sycylie˛. Wydaje sie˛,z˙e był to jeden z kluczowych etapo´w tej 
wojny. Dlatego warto bliz˙ej sie˛ mu przyjrzec´. 

Geneza wyprawy i pierwsze działania Aten´czyko´w na Sycylii 

Zacze˛ło sie˛ od tego, z˙e Segesta wdała sie˛ w konflikt z Selinuntem, be˛da˛cym 
kolonia˛ Megary, sprzymierzonym z Syrakuzami. Przyczyna˛ wojny zdaniem Tukidydesa były zatargi o prawa małz˙en´skie i spory graniczne. Szcze˛s´cie wojenne 
Seges´cie nie sprzyjało, dlatego musiała szukac´ sojuszniko´w. Pro´bowała sobie 
zjednac´ Akragas czy Kartagine˛. Zabiegi te nie przyniosły oczekiwanych rezultato´w. 
Dlatego w 416 r. p.n.e. wysłała posło´w do Aten z pros´ba˛ o pomoc. Segestyjczycy 
dowodzili, z˙e moz˙e dojs´c´ w przyszłos´ci do dominacji Syrakuz na Sycylii i sojuszu 
tego polis ze Sparta˛. Opro´cz tego zapewniali Aten´czyko´w o swojej gotowos´ci 
pokrycia koszto´w wyprawy. Władze Aten chciały zorientowac´ sie˛, jaki obro´t 
przybrała wojna z Selnuntem i sprawdzic´ wypłacalnos´c´ potencjalnego sprzymie-

Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, XIII, 42. 


Konrad Papuzin´ski 

rzen´ca. W tym celu wyprawili posło´w do Segesty zima˛ tego roku. Wro´cili oni do 
Aten na wiosne˛ 415 r. p.n.e. Przynies´li dobre nowiny. Byli pewni, z˙e potencjalny 
sojusznik jest w stanie sfinansowac´ wyprawe˛. Aten´czycy postanowili ruszyc´na 
Sycylie˛, bynajmniej nie z altruistycznych pobudek. Tukidydes pisze wprost: „W 
rzeczywistos´ci chcieli oni zawładna˛c´ cała˛ wyspa˛, jako pretekst wysuwali jednak 
che˛c´ przyjs´cia z pomoca˛ swoim pobratymcom i sprzymierzen´com, kto´rzy do nich 
przysta˛pili”2. 

Ateny postanowiły wysłac´ na Sycylie˛ 60 okre˛to´w pod dowo´dztwem trzech 
stratego´w: Alkibiadesa, Nikiasza i Lamachosa3. Przeciwnym tej wyprawie spos´ro´d 
gło´wnodowodza˛cych był tylko Nikiasz, kto´ry na zgromadzeniu ludowym pro´bował 
odwies´c´ Aten´czyko´w od powzie˛tej juz˙ raz decyzji. Niestety nie udało mu sie˛ to, 
poniewaz˙ lud dał sie˛ zwies´c´ przemowie Alkibiadesa, gora˛cego zwolennika tej 
wyprawy. Nikiasz mimo wczes´niejszego niepowodzenia spro´bował raz jeszcze 
znieche˛cic´ wspo´łobywateli do tego przedsie˛wzie˛cia. Tym razem zaz˙a˛dał na wojne˛ 
wielu pienie˛dzy i licznego wojska. Liczył, z˙e w ten sposo´b uda mu sie˛ znieche˛cic´ 
Aten´czyko´w do wyprawy na Sycylie˛. Niestety ten wybieg okazał sie˛ nieskuteczny, 
poniewaz˙ jego wnioski zostały entuzjastycznie przyje˛te przez lud, kto´ry sa˛dził, z˙e 
jak dostosuje sie˛ do rady Nikiasza, to Ateny zapewnia˛ sobie sukces na Sycylii. Jak 
pisze Tukidydes: „Wszystkich na ro´wni ogarna˛ł entuzjazm dla wyprawy: starszych 
dlatego, z˙e spodziewali sie˛ podbic´ kraj, przeciw kto´remu sie˛ wyprawiali, a przynajmniej 
wobec tak znacznych sił unikna˛c´ niepowodzenia: ludzi w sile wieku dlatego, 
z˙e zdje˛ła ich che˛c´ obejrzenia i poznania dalekiego kraju i ufali, z˙e im sie˛ nic złego 
nie stanie: cały zas´ tłum i z˙ołnierze pałali z˙a˛dza˛ wojaczki wiedza˛c, z˙e od razu 
dostana˛ z˙ołd, a ponadto przysporza˛ pan´stwu pote˛gi, kto´ra be˛dzie stałym z´ro´dłem 
zysko´w. Chociaz˙ ten i o´w nie pochwalał zamiaru, to jednak z obawy, by głosuja˛c 
przeciw wyprawie, nie okazac´ sie˛ złym obywatelem, wobec z˙ywiołowego zapału 
wie˛kszos´ci – wstrzymywał sie˛ od głosu”4. 

Ateny szykowały sie˛ do wojny. I wtedy niespodziewanie wybuchł skandal. 
Oto´z˙ zniszczono lub uszkodzono liczne hermy – czyli popiersia Hermesa. Lud był 
przekonany, z˙e sprawcami byli wysoko postawieni ludzie, kto´rzy da˛z˙yli do 
obalenia demokracji. Ustalono wysokie nagrody dla tych, kto´rzy wydadza˛ sprawco´w. Nagroda była kusza˛ca dla licznych oszusto´w, bo jak informuje nas Diodor 
Sycylijski: „Stawił sie˛ przed Rada˛jakis´ obywatel, kto´ry zeznał, z˙e widział, jak zaraz 
po nowiu w mieszkaniu pewnego metojka zbiera sie˛ około po´łnocy wielu ludzi; 
ws´ro´d nich zauwaz˙ył Alkibiadesa. Na pytanie członko´w Rady, w jaki sposo´b zdołał 
w nocy rozpoznac´ ich twarze, odpowiedział, z˙e padaja˛ce s´wiatło ksie˛z˙yca umoz˙liwiło 
mu te˛ czynnos´c´. Po´z´niej gdy udowodniono temu człowiekowi kłamstwo 

2 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VI, 6-7. 

3 

R. Kulesza, Ateny-Sparta 431-404 p.n.e. Wojna peloponeska, Warszawa 1997, s. 132. 
4 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VI, 24. 


Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

i odmo´wiono wiary jego s´wiadectwu, nie udało sie˛ znalez´c´z˙adnego innego s´ladu 
prowadza˛cego do tego zdarzenia”5. 

Tukidydes i Diodor Sycylijski twierdza˛,z˙e wrogowie Alkibiadesa chcieli go 
oczernic´. Dlatego oskarz˙yli go o to, z˙e rozbija hermy i parodiuje misteria, co miało 
s´wiadczyc´ o tym, z˙e da˛z˙y do obalenia demokracji. Alkibiades był goto´w od razu 
stana˛c´ przed sa˛dem. Takie rozwia˛zanie było dla niego wygodne, poniewaz˙ był 
popularny, a to dawało mu gwarancje˛ bezpieczen´stwa. Inaczej wygla˛dałoby to, 
gdyby rozpatrzono sprawe˛ podczas jego nieobecnos´ci. Dlatego oskarz˙yciele Alkibiadesa chcieli zawiesic´ sprawe˛ do jego powrotu, co pozwoliłoby im skutecznie 
go zniesławic´. Takie rozwia˛zanie sprawy dałoby im duz˙e szanse wyeliminowania 
groz´nego przeciwnika politycznego. Ostatecznie Alkibiades wyruszył na Sycylie˛. 
Natomiast miał stana˛c´ przed sa˛dem po swoim powrocie. 

W czerwcu 415 r. Aten´czycy zakon´czyli przygotowania do wyprawy. Wyruszono wpierw ku Korykrze, gdzie mieli poła˛czyc´ siły z sojusznikami. Armia 
sprzymierzonych wynosiła 134 triery, w tym 60 lekkich okre˛to´w i 40 transportowco´w wystawionych przez Ateny, 34 okre˛ty z Chios, 2 pie˛c´dzie˛sie˛ciowiosłowce 
z Rodos. Na tych okre˛tach znajdowało sie˛ 5100 hoplito´w, 490 łuczniko´w, 700 
procarzy z Rodos i 120 lekkozbrojnych emigranto´w z Megary. Wyprawie towarzyszyli piekarze, murarze, cies´le i kupcy6. 

Dzie˛ki przekazowi Tukidydesa i Diodora Sycylijskiego znamy droge˛, kto´ra˛ 
Aten´czycy dostali sie˛ na Sycylie˛. Po wypłynie˛ciu z Korkiry flota przeprawiła sie˛ 
przez Zatoke˛ Jon´ska˛. Dalej popłyne˛ła ku cyplowi Japygii, naste˛pnie ku wybrzez˙om 
Italii. Dotarli do Tarentu, dalej udali sie˛ do Krotony, gdzie otrzymali zapasy 
z˙ywnos´ci. Naste˛pnie przybili w okolice miasta Region, kto´re oznajmiło, z˙e chce 
zachowac´ neutralnos´c´. Tak wie˛cz˙adne miasto w Italii nie sprzymierzyło sie˛ 
z Atenami. Naste˛pnie okazało sie˛,z˙e Segesta nie jest w stanie sfinansowac´ 
wyprawy. Dla Lamachosa i Alikibiadesa była to szokuja˛ca wiadomos´c´. Tylko 
Nikiasz zdaniem Tukidydesa zachował spoko´j, poniewaz˙ spodziewał sie˛ takiego 
obrotu sprawy. Uwaz˙ał, z˙e w tej sytuacji nalez˙y uderzyc´ na Selinunt i zmusic´go do 
ugody z Segesta˛, a naste˛pnie wro´cic´ do Aten, o ile nie pojawi sie˛ okazja, kto´ra nada 
na nowo cel wyprawie. Innego zdania był Alkibiades, kto´ry twierdził, z˙e trzeba 
znalez´c´ sojuszniko´w na Sycylii i kontynuowac´ walke˛ z Selinuntem i Syrakuzami. 
Natomiast Lamachos doradzał, aby niezwłocznie uderzyc´ na Syrakuzy, za nim te 
przygotuja˛ sie˛ w pełni do wojny. Ostatecznie zdecydowano sie˛ realizowac´ koncepcje˛ Alkibiadesa, bowiem poparł ja˛ Lamachos7. Aten´czycy bezowocnie pro´bowali 
przekonac´ Messyne˛ do wspo´lnych działan´ przeciw Syrakuzom. Naste˛pnie popłyne˛li 
do Naksos, gdzie wpuszczono wojsko aten´skie do miasta. Po tym sukcesie udali sie˛ 

5 

Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, XIII, 2. 

6 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 135. 
7 

Ibidem, s. 136. 


Konrad Papuzin´ski 

do Katany. Wydarzenia, kto´re tam nasta˛piły, najlepiej przedstawiaja˛ Diodor 
Sycylijski i Tukidydes, kto´remu warto oddac´ w tym momencie głos: „Katanejczycy, 
odbywszy zgromadzenie, nie zgodzili sie˛ na wpuszczenie wojska aten´skiego, 
jednakz˙e zaprosili wodzo´w aten´skich, by mogli oni wyjawic´ swe z˙yczenia. Podczas 
mowy Alkibiadesa, kiedy uwaga wszystkich obywateli zaje˛ta była zgromadzeniem, 
z˙ołnierze wyłamali mała˛, z´le zbudowana˛ bramke˛ i wtargna˛wszy niepostrzez˙enie do 
miasta, udali sie˛ prosto na rynek. Nieliczni zwolennicy Syrakuz, ujrzawszy wojsko 
w mies´cie, przerazili sie˛ i uciekli chyłkiem, wszyscy inni zas´ uchwalili zawarcie 
przymierza z Aten´czykami i zaz˙a˛dali sprowadzenia wojska aten´skiego z Region”8. 
Naste˛pnie Alkibiades udał sie˛ do Kamaryny, by przecia˛gna˛c´ja˛ na strone˛ Aten. Ta 
misjakon´czy sie˛ fiaskiem, jakzas´wiadczaja˛Tukidydes i DiodorSycylijski. Dlatego 
wro´cił do Katany, gdzie czekała na niego niemiła niespodzianka. Na miejscu 
oczekiwał go pan´stwowy okre˛t „Salaminia”, kto´ry miał dostarczyc´ go do Aten, by 
ten mo´gł stana˛c´ przed sa˛dem. Został oskarz˙ony o zbezczeszczenie herm i misterio´w. Po wyjez´dzie Alkibiadesa z Aten prowadzono s´ledztwo w tej sprawie 
i aresztowano wiele oso´b. Podejrzewano, z˙e ci, kto´rzy zniszczyli hermy, da˛z˙a˛ do 
obalenia demokracji9. Tukidydes i Diodor Sycylijski nie obwiniaja˛ Alkibiadesa, 
poniewaz˙ uwaz˙aja˛,z˙e został on oczerniony przez swoich wrogo´w politycznych. 
Sprawa była delikatna i nie chciano wywołac´ poruszenia ws´ro´d z˙ołnierzy. Dlatego 
nie aresztowano Alkibiadesa, tylko kazano mu wsia˛s´c´ na jego prywatny okre˛t 
i popłyna˛c´ za „Salaminia˛” do Aten. Po drodze w Thurioi Alkibiades uciekł do 
Sparty, gdzie rozpocza˛ł intrygi godza˛ce w Ateny, kto´re wydały na niego zaocznie 
kare˛ s´mierci. 

Potym wydarzeniuarmia˛aten´ska˛na Sycyliidowodziłotylkodwo´chstratego´w. 
Nikiasz i Lamachos popłyne˛li do Himery, ale nie zostali wpuszczeni do miasta. 
Naste˛pnie zdobyli sykulskie miasto Hykkare˛, kto´ra była skło´cona z Segesta˛. Po tym 
sukcesie Aten´czycy wyprawili sie˛ przeciw Hybli, kto´rej nie udało im sie˛ zdobyc´. 
Naste˛pnym celem miały byc´ pote˛z˙ne Syrakuzy. 

Oble˛z˙enie Syrakuz 

Stratedzy aten´scy pro´bowali znalez´c´ optymalna˛ droge˛ do Syrakuz. Nie mogli 
poprowadzic´ wojska la˛dem, gdyz˙ nie mieli jazdy, kto´ra zapewniłaby bezpieczen´stwo piechocie. Natomiast Syrakuzan´czycy posiadali liczna˛ konnice˛, kto´ra mogła 
nieustannie ne˛kac´ aten´ska˛ kolumne˛ marszowa˛.Ro´wnie niebezpieczna była droga 
morska, poniewaz˙ przeciwnik był przygotowany na taka˛ ewentualnos´c´. Dlatego 
stratedzy aten´scy postanowili wywies´c´ armie˛ Syrakuz z miasta. Diodor Sycylijski 

8 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VI, 48-50. 

9 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 136. 

Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

wspomina o tych wydarzeniach: „(...) wyprawili do Syrakuz pewnego zaufanego 
Katan´czyka, kto´ry cieszył sie˛ro´wniez˙ zaufaniem wodzo´w syrakuzan´skich; polecili 
mu bowiem os´wiadczyc´ im, z˙e pewna grupa Katan´czyko´w sprzymierzyła sie˛, by uja˛c´ 
z zaskoczenia Aten´czyko´w, kto´rzy bez broni przybywali tłumnie do miasta i tu 
spe˛dzali noce, anadto spalic´ ich okre˛ty w porcie. O´
w człowiek miał prosic´ wodzo´w, 
by dla wykonania tego zadania i dla pomys´lnego przeprowadzenia natarcia, 
pojawili sie˛ na miejscu wraz z wojskiem. Gdy Katan´czyk stawił sie˛ przed wodzami 
syrakuzan´skimi i gdy wyjawił im to, co mu nakazano, wodzowie dali wiare˛ jego 
słowom, po czym ustalili, kto´rej nocy wyrusza˛ z wojskiem; posłan´ca wyprawili 
z powrotem do Katany”10. Ta relacja wydaje sie˛ byc´ wiarygodna, poniewaz˙ takz˙e 
pojawia sie˛ u Tukidydesa. 

Dowo´dcy syrakuzan´scy wyprowadzili wojsko w umo´wionym czasie. Na to 
czekali Aten´czycy, kto´rzy szybko wsiedli na okre˛ty i odpłyne˛li z Katany. Zauwaz˙yła to jazda Syrakuz, kto´ra pierwsza dotarła do miasta. Natychmiast zawro´ciła, by 
powiadomic´ o tym dowo´dco´w. W tym momencie rozpocze˛ła sie˛ walka z czasem. 
Syrakuzan´czycy pro´bowali uprzedzic´ Aten´czyko´w, ale bez powodzenia, poniewaz˙ 
ci wyla˛dowali w Olimpiejon koło Syrakuz11. Udało sie˛ im rozłoz˙yc´ obozem 
i umocnic´ przyczo´łek, kto´ry i tak był doskonałym miejscem do obrony, bo 
Tukidydes stwierdza, z˙e: „Z tego miejsca mogli w kaz˙dej chwili rozpocza˛c´ bitwe˛, 
a jazda syrakuzan´ska nie mogła im szkodzic´ ani podczas bitwy, ani tez˙ przed nia˛; 
z jednej bowiem strony osłone˛ stanowiły mury, zabudowania, drzewa i bagno, 
z drugiej zas´ strony – urwiska. Wycia˛wszy pobliskie drzewa, znies´li je nad morze, 
wzdłuz˙ okre˛to´w postawili palisade˛, a w Daskon, gdzie nieprzyjaciel miał najłatwiejszy 
doste˛p, wybudowali pospiesznie fortyfikacje z kamieni i drzewa; ponadto 
zerwali most na Anaposie”12. 

Nazajutrz doszło do bitwy. Syrakuzan´czycy przegrali to starcie, ale od totalnej 
kle˛ski uratowała ich jazda, kto´ra uniemoz˙liwiła nieprzyjacielowi skuteczny pos´cig. 
Tukidydes podaje, z˙e Syrakuzy straciły 260 ludzi, natomiast Ateny 50 z˙ołnierzy. Te 
daneniezgadzaja˛sie˛ zprzekazem DiodoraSycylijskiego, kto´ry twierdzi,z˙e zgine˛ło 
400 Syrakuzan´czyko´w. Po tym starciu stratedzy aten´scy zwine˛li oble˛z˙enie i wro´cili 
do Katany. Tukidydes tłumaczy to naste˛puja˛co: „Była bowiem zima i dalsze 
prowadzenie wojny wydawało sie˛ w tych warunkach niemoz˙liwe. Nie chca˛c sie˛ 
naraz˙ac´ na całkowita˛ przewage˛ jazdy nieprzyjacielskiej, czekali na jazde˛, kto´ra 
miała nadejs´c´ z Aten i od miejscowych sprzymierzen´co´w. Przy tym zas´ chcieli 
zebrac´ pienia˛dze na Sycylii i doczekac´ sie˛ pienie˛dzy z Aten oraz liczyli na 
pozyskanie niekto´rych pan´stw sycylijskich w nadziei, z˙e po bitwie Sycylijczycy 
okaz˙a˛ sie˛ wobec nich uleglejsi; chcieli tez˙ przygotowac´ sobie zapasy z˙ywnos´ci 

10 

Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, XIII, 6. 

11 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 137. 
12 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VI, 66-67. 


Konrad Papuzin´ski 

i innych niezbe˛dnych rzeczy, tak aby na wiosne˛mo´c zaatakowac´ Syrakuzy”13. 
Podobnie sprawe˛ widział Diodor Sycylijski. 

Obie strony konfliktu nie pro´z˙nowały podczas zimy. Syrakuzan´czycy wybrali 
trzech nowych wodzo´w: Hermokratesa, Heraklejdesa i Sykanosa. Naste˛pnie wysłali 
posło´w do Sparty i Koryntu, aby zawrzec´ z tymi pan´stwami przymierze. Postanowiono ro´wniez˙ wzmocnic´ obronnos´c´ samych Syrakuz. Wybudowano nowy 
mur, kto´ry obja˛ł cały teren lez˙a˛cy naprzeciw Epipolaj. Opro´cz tego obwarowano 
fortece w Megarze i Olimpiejon14. 

W tym samym okresie Aten´czycy chcieli zaja˛c´ zdrada˛ Messane˛, co im sie˛ nie 
udało, poniewaz˙ Messen´czycy zostali uprzedzeni przez wiarołomnego Alkibiadesa 
i nie dali sie˛ zaskoczyc´. Kolejnym celem Aten było przecia˛gnie˛cie na swoja˛ strone˛ 
Kamaryny. Posłowie aten´scy spotkali sie˛ na miejscu z posłami z Syrakuz. Obie 
strony pro´bowały przekonac´ mieszkan´co´w miasta do swoich racji. Ostatecznie 
Aten´czycy niczego nie wsko´rali, natomiast Syrakuzan´czycy otrzymali symboliczne 
wsparcie. Po tych niepowodzeniach Ateny odniosły pierwszy sukces dyplomatyczny. Po ich stronie opowiedziały sie˛ w wie˛kszos´ci plemiona Sykulo´w, zamieszkałych w głe˛bi wyspy15. 

Tymczasem posłom z Syrakuz udało sie˛ sprzymierzyc´ ze Sparta˛ i Koryntem. 
Nie obyło sie˛ bez duz˙ej pomocy Alkibiadesa, kto´ry chciał popchna˛c´ Spartan do 
wojny. Uchwalono, z˙e Lacedemon´czycy zajma˛Dekeleie˛ w Attyce, co pozbawiłoby 
Ateny dochodo´w z kopalni srebra w Laurion. Opro´cz tego Sparta wysłała na 
Sycylie˛ Gylipposa w charakterze dowo´dcy armii syrakuzan´skiej16. 

Wiosna˛ naste˛pnego roku wznowiono działania wojenne. Pocza˛tkowo były one 
prowadzone na niewielka˛ skale˛. Aten´czycy ograniczali sie˛ do pustoszenia ziem 
nieprzyjacio´ł. Dowo´dcy aten´scy czekali na posiłki. Dotarły one latem 414 r. p.n.e. 
Armia została wzmocniona o 250 jez´dz´co´w, 30 konnych łuczniko´w i 300 talento´w 
srebra. Natomiast Syrakuzan´czycy umacniali do tego czasu mury miasta17. 

Po otrzymaniu posiłko´w Aten´czycy ruszyli na Syrakuzy. Od razu rozpocze˛li 
budowe˛ fortyfikacji, kto´re miały zablokowac´ miasto. Podczas jednego ze starc´ 
zgina˛ł Lamachos, co sprawiło, z˙e jedynym dowo´dca˛ aten´skim został Nikiasz. 
Wkro´tce po tym wydarzeniu pojawiła sie˛ aten´ska flota, kto´ra zablokowała Syrakuzy 
od strony morza. Syrakuzan´czycy byli załamani. Dlatego niekto´rzy z nich zastanawiali sie˛ nad zawarciem układu z Nikiaszem. 

Ta˛ po´z´na˛ pora˛ Gilippos dopłyna˛ł na Sycylie˛. Na miejscu doszły go straszne, 
choc´ jak po´z´niej sie˛ okazało nieprawdziwe wies´ci, z˙e Syrakuzy zostały całkowicie 
zablokowane. W tej sytuacji postanowił zebrac´ siły. S´
cia˛gna˛łz˙ołnierzy z Himery, 

13 

Ibidem, VI, 71-73. 

14 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 138. 
15 

Ibidem. 

16 

Ibidem, s. 142. 

17 

Ibidem. 


Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

Selinuntu, Geli i od Sykulo´w. W ten sposo´b zdaniem Diodora Sycylijskiego zebrał 
3000 pieszych i 200 jez´dz´co´w. Z takim wojskiem ruszył na odsiecz Syrakuzom. 
Mieszkan´cy tego miasta odzyskali odwage˛, gdy sie˛ dowiedzieli, z˙e zbliz˙a sie˛ 
odsiecz. Postanowili wyjs´c´ z całym wojskiem naprzeciw Gilipposowi. Aten´czycy 
niczego sie˛ nie spodziewali i dali sie˛ zaskoczyc´. 

Gilippos nie uderzył natychmiast na nieprzyjaciela, poniewaz˙chciał sie˛ znim 
układac´. Dlatego poprzez herolda oznajmił, z˙e jest goto´w do rozmo´w, jes´li 
Aten´ czycy opuszcza˛ Sycylie˛ wcia˛gu pie˛ciu dni. Propozycja została odrzucona. 
W tej sytuacji walna bitwa była nieunikniona. W pierwszym starciu go´ra˛ byli 
Aten´czycy, ale w drugim zwycie˛z˙yli Syrakuzan´czycy, kto´rzy przeje˛li inicjatywe˛. 
Ichsiłyrosły,zas´ armia aten´ ska topniała. Nikiasz doskonale wiedział, z˙e przegra, 
jes´li nie otrzyma posiłko´w. Wysłał posłan´co´w z listem, w kto´rym przedstawił 
Aten´czykom swoja˛ rozpaczliwa˛ sytuacje˛.Zima˛ został odczytany na Zgromadzeniu Ludowym. Nikiasz skarz˙ył sie˛ wnim, z˙e: „Doszło do tego, z˙e my kto´rzy 
wyste˛pujemy w roli oblegaja˛cych, w rzeczywistos´cisamijestes´my oblegani”18. 
Dalej relacjonuje: „Jes´li zas´ nieprzyjaciele choc´ jeden jeszcze sukces osia˛gna˛, 
apan´stwa italskie, kto´re nam dostarczaja˛z˙ywnos´ci, widza˛c trudne nasze połoz˙enie 
i brak pomocy z waszej strony, przejda˛ na strone˛przeciwnika – nie 
wytrzymamy oble˛z˙eniai wojnazakon´czy sie˛bez walki”19.Naste˛pnie oczekuje 
jednoznacznej decyzji: „A teraz wiedzcie, z˙e jes´li idzie o pierwotny cel wyprawy, 
to zaro´wno z˙ołnierze, jak dowo´dcy spełnili swo´j obowia˛zek. Kiedy jednak 
w oczekiwaniu na nowe wojsko z Peloponezu powstaje cała Sycylia powinnis´cie 
takz˙e wy podja˛c´decyzje˛. Wobec tego, z˙e tutejsze siły nie moga˛ sprostac´obecnej 
sytuacji, powinnis´cie albo nas odwołac´, albo przysłac´ nie mniejsza˛ od pierwszej 
armie˛ la˛dowa˛i morska˛oraz duz˙o pienie˛dzy i stratega, kto´ry by przeja˛ł ode mnie 
dowo´dztwo, gdyz˙ ja z powodu choroby nerek nie moge˛tu dłuz˙ej pozostac´. Prosze˛ 
was tez˙ o wyrozumiałos´c´, bo kiedy byłem zdro´w, jako wieloletni strateg wiele wam 
przysług wys´wiadczyłem. Cokolwiek zas´ zamierzacie, wykonajcie zaraz z nastaniem 
wiosny”20. 

Aten´czycy postanowili kontynuowac´ wojne˛. W tym celu zdecydowali sie˛ 
wysłac´ Nikiaszowi do pomocy dwo´ch stratego´w, Demostenesa i Eurymedonta. 
Eurymedont natychmiast wyruszył na czele 12 okre˛to´w. Demostenes zbierał w tym 
czasie wojsko, kto´re miało wyruszyc´ wiosna˛. Opro´cz tego wysłano w okolice 
Peloponezu 20 okre˛to´w, kto´re miały uniemoz˙liwic´ Spracie i Koryntowi wysłanie 
wojska na Sycylie˛21. 

W tym okresie nie pro´z˙nowano takz˙e w Sparcie. Spartanie stwierdzili, z˙e warto 
uderzyc´ na Ateny. Posłuchali rady Alkibiadesa i na wiosne˛ 413 r. p.n.e. wtargne˛li 

18 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VII, 12. 

19 

Ibidem, VII, 14-15. 

20 

Ibidem, VII, 15. 

21 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 143-144. 

Konrad Papuzin´ski 

w gła˛b Attyki. Kro´l Sparty Agis zaja˛ł Dekeleje˛ i ufortyfikował ja˛. Jednoczes´nie 
wysłano posiłki na Sycylie˛ w sile 1600 hoplito´w22. 

Na wiosne˛ 413 r. p.n.e. na Sycylii wznowiono działania wojenne. Zanim 
dotarły posiłki dla Nikiasza, Gilippos postanowił uderzyc´ na Aten´czyko´w jednoczes´nie od strony morza i od strony la˛du. Syrakuzan´czycy wysłali 80 okre˛to´w ku 
Plemirion, gdzie stacjonowały siły przeciwnika. Aten´czycy nie dali sie˛ zaskoczyc´ 
i wysłali na spotkanie z nieprzyjacielem 60 okre˛to´w. Po zacie˛tej bitwie udało sie˛ im 
pokonac´ syrakuzan´ska˛ flote˛. Kiedy walczono na morzu, wrzała bitwa la˛dowa. 
Rankiem Gilippos uderzył na niespodziewaja˛ce sie˛ ataku siły aten´skie i zdobył 
3 forty w Plemirion. Był to zdaniem Tukidydesa pierwszy powaz˙ny sukces 
Syrakuzan´czyko´w, poniewaz˙ w ich re˛ce wpadły magazyny, kto´re były pełne zboz˙a, 
z˙agle 40 tro´jrze˛dowco´w, inny sprze˛t okre˛towy i 3 tro´jrze˛dowce wycia˛gnie˛te na 
la˛d23. 

Ateny były zdecydowane prowadzic´ wojne˛ na dwa fronty. Nie była to łatwa 
sztuka, poniewaz˙ mierzyli sie˛ z pote˛z˙na˛ Sparta˛ we własnym kraju i z Syrakuzami na 
Sycylii. Aten´czycy byli zmuszeni wystawiac´ liczne armie, co było kosztowne. 
Dlatego nie dziwia˛kłopoty finansowe tego pan´stwa, zwłaszcza z˙e Sparta opanowała Dekeleje˛. Lacedemon´czycy grabili i łupili, by zdobyc´ potrzebna˛im z˙ywnos´c´. To 
nie był koniec kłopoto´w Aten´czyko´w, poniewaz˙ zbiegło 20000 niewolniko´w. 
Natomiast z˙ywnos´c´ dota˛d dostarczano z Eubei droga˛ la˛dowa˛ przez Dekeleje˛, teraz 
trzeba było sprowadzac´ja˛statkami. Kłopoty pie˛trzyły sie˛, ale Aten´czycy nie tracili 
ducha. Wysłali Demostenesa najpierw na Korkyre˛, gdzie zwerbował hoplito´w, 
a naste˛pnie na Sycylie˛24. 

Tymczasem połoz˙enie Nikiasza stawało sie˛ coraz bardziej rozpaczliwe. Syrakuzajczycy sprzymierzyli sie˛ z Kamarinajczykami, Sykulami i Gelijczykami. 
Zdecydowana wie˛kszos´c´ mieszkan´co´w Sycylii opowiedziała sie˛ po stronie Syrakuz. Nikiasza mogły uratowac´ tylko mocne posiłki z Aten. 

Demostenes zbliz˙ał sie˛ do celu swojej podro´z˙y. Wiedzieli o tym Syrakuzan´
czycy, kto´rzy postanowili nie dopus´cic´ do poła˛czenia sie˛ sił nieprzyjaciela 
i ponownie uderzyli na wojsko Nikiasza od strony morza i la˛du. Duz˙e nadzieje 
pokładali w swojej flocie. Wprowadzili do niej innowacje, kto´re znamy dzie˛ki 
relacji Tukidydesa czy Diodora Sycylijskiego. Starszy z historiografo´w wyjas´nia: 
„Przycia˛wszy i skro´ciwszy dzioby okre˛to´w, wzmocnili je przez to; ponadto umocowali 
na nich grube belki i spoili je ze s´cianami okre˛tu cze˛s´ciowo od zewna˛trz, 
cze˛s´ciowo od wewna˛trz za pomoca˛ długich na szes´c´ łokci ryglo´w”25. Bitwa nie 
przyniosła rozstrzygnie˛cia, ale Syrakuzan´czycy odnies´li sukces na morzu, kto´ry 
pozwolił im uwierzyc´, z˙e flota aten´ska nie jest niezwycie˛z˙ona. 

22 

Ibidem. 

23 

Tukidydes, Wojna Peloponeska, VI, 21-25. 

24 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 145-146 
25 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VII, 35-36. 


Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

Niedługo po bitwie wyla˛dował Demostenes wraz z 5000 hoplito´w lekkozbrojnych, oszczepniko´w i łuczniko´w. Nastroje ws´ro´d Aten´czyko´w znacznie wzrosły, 
natomiast ws´ro´d Syrakuzan´czyko´w sie˛ załamały. Demostenes zapoznawszy sie˛ 
z sytuacja˛ chciał niezwłocznie uderzyc´. Przekonał Nikiasza do swojego planu. 
Polegał on na zaatakowaniu pozycji nieprzyjaciela pod osłona˛ nocy. Pocza˛tkowo 
Aten´czycy odnosili sukcesy, potem wskutek zapadaja˛cych ciemnos´ci doszło do 
katastrofy. Atak noca˛ zawsze sie˛ wia˛z˙e z ryzykiem załamania sie˛ szyku i kierunku 
ataku. Tak było i tym razem. Aten´czycy nie odro´z˙niali swoich wspo´łtowarzyszy od 
wroga, co spowodowało zamieszanie i rozerwanie szyku. Tukidydes s´wietnie opisał 
to zdarzenie: „Nie moga˛c sie˛ inaczej rozpoznac´, cia˛gle wypytywali sie˛ o hasła, a z˙e 
sie˛ wszyscy naraz pytali, wywoływali we własnych szeregach ogromne zamieszanie 
i zdradzali hasło nieprzyjacielowi. Hasła zas´ nieprzyjacio´ł nie mogli tak łatwo 
dosłyszec´, gdyz˙ ci jako zwycie˛zcy nie byli tak rozproszeni lepiej sie˛ nawzajem 
rozpoznawali. W rezultacie nawet słabszy oddział nieprzyjacielski, znaja˛c hasło 
aten´skie, wymykał sie˛ im, oni sami zas´, nie moga˛c podac´ hasła, gine˛li. Doszło 
wreszcie do tego, z˙e w powszechnym zamieszaniu w wielu miejscach wpadali 
nawzajem na siebie, przyjaciel na przyjaciela, rodak na rodaka: nie tylko wzbudzali 
w sobie przeraz˙enie, lecz nawet rozpoczynali walke˛ wre˛cz i z trudem jej zaprzestawali. 
Zejs´cie z Epipolaj było wa˛skie, tak, z˙e podczas ucieczki przed nieprzyjacielem 
wielu rzucało sie˛ z urwisk i gine˛ło: z tych, kto´rym udało sie˛ zejs´c´ 
zgo´ry na ro´wnine˛, jedni – znaja˛cy lepiej teren – uciekali do obozu, inni – z drugiej 
ekspedycji – niejednokrotnie mylili droge˛ i bła˛kali sie˛ po okolicy. Tych z nastaniem 
dnia otoczyła i zniszczyła jazda syrakuzan´ska”26. W tej bitwie zgine˛ło wielu 
z˙ołnierzy aten´skich. Diodor Sycylijski twierdzi, z˙e padło 2500 Aten´czyko´w, 
natomiast Tukidydes nie podaje konkretnej liczby zabitych. 

Aten´czycy ponies´li druzgoca˛ca˛ kle˛ske˛, kto´ra spowodowała kompletne załamanie morale. Strategowie aten´scy musieli zastanowic´ sie˛ nad tym, co czynic´. 
Demostenes był zdania, z˙e „(...) nalez˙y wracac´ i nie marnowac´ czasu, dopo´ki 
jeszcze pora nadaje sie˛do z˙eglugi i po´ki moga˛ stawic´ czoła nieprzyjacielskim 
okre˛tom”27. Natomiast Nikiasz twierdził, z˙e „(...) nie godzi sie˛ porzucac´ oble˛z˙enia 
w tak haniebny sposo´b, zwłaszcza z˙e armia dysponuje znaczna˛ liczba˛ okre˛to´w, 
z˙ołnierzy i pienie˛dzy. Poza tym, jes´li bez zgody ludu zawra˛ z Syrakuzan´czykami 
poko´j, to gdy wro´ca˛ do ojczyzny, naraz˙a˛ sie˛ tym, kto´rzy maja˛ zwyczaj kierowac´ 
fałszywe oskarz˙enia przeciwko dowo´dcom wojskowym”28. Stratedzy aten´scy długo 
nie podejmowali ostatecznej decyzji. W kon´cu rozwia˛zał ten problem Gilippos, 
kto´ry przyprowadził posiłki dla Syrakuz. Teraz nawet Nikiasz był skłonny sie˛ 
wycofac´. Aten´czycy przygotowywali sie˛ do odwrotu, kto´ry miał nasta˛pic´ w nocy 

26 

Ibidem, VII, 44. 

27 

Ibidem, VII, 48. 

28 

Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, XIII, 12. 


Konrad Papuzin´ski 

z 26 na 27 sierpnia 413 r. p.n.e. Włas´nie wtedy nasta˛piło zac´mienie ksie˛z˙yca, kto´re 
uznano za zły omen, a wro´z˙bici, kto´rych spytano o zdanie, nakazali pozostac´ 
Aten´czykom 27 dni. Dlatego Nikiasz, kto´ry wierzył w cudowne znaki, stwierdził, 
z˙e nigdzie nie ruszy sie˛ w tym czasie. 

Sprawa sie˛ wydała, a Syrakuzan´czycy postanowili uderzyc´ na przeciwnika cała˛ 
swoja˛ pote˛ga˛. Wysłali 76 okre˛to´w na 86 jednostek aten´skich. Syrakuzan´czycy 
odnies´li s´wietne zwycie˛stwo29. Uwierzyli, z˙e wojna niedługo sie˛ skon´czy sukcesem. 
Syrakuzy były tak pewne zwycie˛stwa, z˙e postanowiły wyeliminowac´ cała˛ aten´ska˛ 
armie˛. 

Odwro´t Aten´czyko´w 

Port został zamknie˛ty przez syrakuzan´skie okre˛ty, kto´re miały zamkna˛c´ droge˛ 
morska˛dla Aten´czyko´w. Strategowie aten´scy nie mieli wielkiego wyboru. Dlatego 
postanowili przebic´ sie˛ przez te˛ blokade˛. W razie powodzenia mogliby swobodnie 
ewakuowac´ sie˛ do Katany. Dowo´dcy aten´scy opracowali takz˙e plan awaryjny, kto´ry 
zakładał ewakuacje˛ droga˛ la˛dowa˛. 

Aten´czycy starannie przygotowali sie˛ do bitwy. Na swoich okre˛tach zamontowali z˙elazne klamry, kto´re miały zaczepic´ sie˛ o okre˛ty nieprzyjaciela i unieruchomic´ je. To dałoby moz˙nos´c´ wdarcia sie˛ na jednostki nieprzyjaciela aten´skim 
hoplitom. Syrakuzan´czycy dowiedzieli sie˛ o tym planie przeciwnika. Dlatego 
„przednie i go´rne cze˛s´ci okre˛to´w pokryli na znacznej przestrzeni sko´ra˛, tak aby 
zarzucona klamra, zes´lizguja˛c sie˛, nie mogła sie˛ zaczepic´”30. 

Bitwa była niezwykle zaz˙arta. Aten´czycy po długiej walce przegrali to starcie, 
choc´ zadali duz˙e straty przeciwnikowi. Demostenes nie zraził sie˛ tym niepowodzeniem. Zaproponował, aby uderzyc´ skoro s´wit po raz drugi. Był to dobry plan, 
poniewaz˙ Aten´czycy mieli 60 okre˛to´w, a Syrakuzan´czycy niespełna 50. Niestety 
nie udało sie˛ go zrealizowac´, poniewaz˙ zdemoralizowani z˙ołnierze nie chcieli 
wsia˛s´c´ na okre˛ty. W tej sytuacji postanowiono szukac´ szcze˛´cia drogas˛ la˛dowa˛. 
Wyruszono jeszcze tej samej nocy31. 

Plan miał wszelkie szanse na powodzenie. W Syrakuzach s´wie˛towano zwycie˛stwo. Hermokrates na pro´z˙no pro´bował przekonac´ beztroskich dowo´dco´w syrakuzan´skich, aby obsadzili wojskiem wa˛wozy, przez kto´re musieliby przejs´c´ wycofuja˛
cy sie˛ Aten´czycy. Pozostała mu jedyna szansa na zrealizowanie swojego celu, 
a mianowicie podste˛p. W nocy wysłał swoich zaufanych ludzi pod obo´z aten´ski. 
Podali sie˛ straz˙y za zwolenniko´w aten´skich. Przekazali jej informacje o tym, z˙e 

29 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 148. 
30 

Tukidydes, Wojna peloponeska, VII, 69-70. 

31 

R. Kulesza, Ateny-Sparta..., op. cit., s. 148. 

Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

wszystkie drogi zostały obsadzone przez syrakuzan´skie wojska. Te˛ wiadomos´c´ 
strategowie uznali za wiarygodna˛, poniewaz˙ kontaktowali sie˛ z nimi wczes´niej 
zwolennicy aten´scy. Dlatego odroczono odjazd o trzy dni. Dopiero wtedy odsta˛piono od Syrakuz. Armia aten´ska wygla˛dała fatalnie. Aten´czycy wycofywali sie˛ 
w pos´piechu, poniewaz˙ zostawili rannych towarzyszy i nie pochowali poległych32. 

Aten´czycy utworzyli czworobok, z przodu znajdował sie˛ oddział Nikiasza, 
ws´rodku tabory z tyłu oddział Demostenesa. Syrakuzan´czycy pilnowali juz˙ 
przeprawy przez rzeke˛ Anapos. Strategowie aten´scy potrafili ich obejs´c´, ale nic nie 
mogli poradzic´ na cze˛ste ataki syrakuzan´skiej jazdy. Trzeciego dnia podro´z˙y 
Aten´czycy dotarli do wzgo´rza w miejscowos´ci Akrajon Lepas. Wa˛wozy tego 
wzgo´rza były zaje˛te przez Syrakuzan´czyko´w. Nikiasz i Demostenes nakazali 
uderzyc´ na nieprzyjaciela. Aten´czycy pro´bowali bezskutecznie przebic´ sie˛ przez 
trzy dni. Dlatego noca˛ zmienili trase˛ i udali sie˛ ku Kamarinie, rezygnuja˛c 
z dalszego marszu w kierunku Katany33. 

Naste˛pnego dnia Syrakuzan´czycy otoczyli oddział Demostensa. Po zaz˙artej 
walce aten´ski strateg skapitulował. Naste˛pnie armia syrakuzan´ska uderzyła na 
Nikiasza, kto´ry był 10 kilometro´w dalej. Aten´czycy ne˛kani przez nieprzyjaciela 
wycofali sie˛ nad rzeke˛ Assinaros. Gdy doszli do celu, byli skrajnie wyczerpani. 
Tylko Tukidydes pisze wprost: „Dotarłszy do rzeki, w zupełnym juz˙ zamieszaniu 
rzucaja˛ sie˛ w jej nurty: kaz˙dy chciał pierwszy przedostac´ sie˛ na druga˛ strone˛, 
a napo´r nieprzyjacio´ł utrudniał przeprawe˛. Zmuszeni gromadnie przeprawic´ sie˛ 
przez rzeke˛, wpadali na siebie i tratowali sie˛ wzajemnie; jedni gine˛li od razu, 
wpadaja˛c na wło´cznie, innych, kto´rzy zapla˛tali sie˛ w sprze˛t, porywał pra˛d wody. 
Syrakuzan´czycy, przeszedłszy tymczasem na drugi, stromy brzeg rzeki, razili z go´ry 
Aten´czyko´w; spragnieni pili oni wode˛, stoja˛c bezładnie w głe˛bokim łoz˙ysku rzeki, 
wielu zabili; woda od razu sie˛ zma˛ciła, ale choc´ zmieszana była z krwia˛ i mułem, 
Aten´czycy ja˛ pili, a o doste˛p do niej wielu nawet walczyło”34. 

Armia aten´ska ulegała zagładzie. Aten´czycy byli bezlitos´nie zabijani przez 
przeciwnika. W kon´cu Nikiasz poddał sie˛ Gilipposowi. Dopiero wtedy Syrakuzan´
czycy zacze˛li brac´ jen´co´w. Było ich według Tukidydesa ponad siedem tysie˛cy. 

W Syrakuzach zastanawiano sie˛, co zrobic´ z jen´cami. Te wydarzenia dokładnie 
relacjonuje jedynie Diodor Sycylijski. Podaje on, z˙e: „Niejaki Diokles jeden 
z najbardziej znanych przywo´dco´w ludu, wyraził pogla˛d, z˙e dowo´dco´w aten´skich 
nalez˙y zgładzic´ws´ro´d me˛czarni, innych zas´ jen´co´w na razie wtra˛cic´ do kamieniołomo
´w, natomiast sprzymierzen´co´w aten´skich wystawic´ na sprzedaz˙. Aten´czykom, 
kto´rzy be˛da˛ pracowac´ jako jen´cy, nalez˙y dostarczyc´ dwo´ch kotyli ma˛ki je˛czmiennej”
35. Innego zdania byli Hermokrates i Nikolaos, kto´rzy uwaz˙ali, z˙e Diokles 

32 

Ibidem, s. 149-150. 

33 

Ibidem, s. 150-151. 

34 

Tukidydes, Wojna peloponeska VII, 84-85. 

35 

Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, XIII, 19. 


Konrad Papuzin´ski 

domaga sie˛ dla jen´co´w zbyt surowej kary. Ostatecznie zgodzono sie˛ z propozycja˛ 
Dioklesa. Wodzo´w stracono, a aten´skich z˙ołnierzy wtra˛cono do kamieniołomo´w. 
Wie˛kszos´c´ z nich dokonała tam swoich dni. Tylko nielicznym wykształconym 
Aten´czykom udało sie˛ uratowac´ dzie˛ki protekcji miejscowych elit. 

Kle˛ska Aten była katastrofa˛ dla Segesty, poniewaz˙s´cia˛gne˛ła na siebie gniew 
zwycie˛zco´w. Segestyjczycy prosili o pomoc Kartagine˛, kto´ra postanowiła interweniowac´. 

Dla Aten była to wielka kle˛ska. Tukidydes był zdania, z˙e nieudana wyprawa 
sycylijska miała kluczowe znaczenie dlaloso´wcałej wojny.Trudno sie˛ zta˛teza˛nie 
zgodzic´, poniewaz˙ Ateny straciły wiele ze swojego potencjału militarnego i ekonomicznego. Zagładzie uległa znaczna cze˛s´c´ armii la˛dowej i floty. To pozwoliło 
Sparcie zdobyc´ przewage˛, kto´rej nie oddała do kon´ca. Wszak to Lacedemon´czycy 
wygrali wojne˛. 

Bibliografia 

Z´
ro´dła:
Diodor Sycylijski, Dzieje, przekład niepublikowany, udoste˛pniony przez prof. Sylwestra Dworackiego,


redaktora przygotowywanej polskiej edycji Diodora. 
Tukidydes, Wojna peloponeska, tłum. K. Kumaniecki, Warszawa 1957. 

Opracowania:
Kulesza R., Ateny-Sparta 431-404 p.n.e. Wojna peloponeska, Warszawa 1997.


Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w – ocena w z´ro´dłach 

Streszczenie 

Artykuł dotyczy wojny peloponeskiej, kto´ra trwała w latach 434-404 p.n.e. Autor koncentruje uwage˛ 
na jednym z najwaz˙niejszych etapo´w tej wojny – na wyprawie Aten´czyko´w na Sycylie˛ z lat 415-413 

p.n.e. Podkres´la znaczenie niepowodzen´ poniesionych przez Aten´czyko´w w trakcie tej wyprawy w ich 
zmaganiach ze Sparta˛. Poniewaz˙ Ateny straciły w tym czasie wiele ze swojego potencjału militarnego 
(zagładzie uległa znaczna cze˛s´
´carmii la˛dowej i floty) i ekonomicznego, nigdy nie odzyskały swojej 
dawnej pozycji. To zapewniło Sparcie ostateczna˛ przewage˛. Autor podja˛ł pro´be˛ analizy zmagan´ 
Aten´czyko´w na Sycylii w celu zrozumienia motywo´w, kto´rymi sie˛ kierowali, atakuja˛c owa˛ wyspe˛. 
W trakcie analizy tego problemu wykorzystał prace naocznego soraz

´wiadka uczestnika konfliktu 
Tukidydesa i historiografa z I w. p.n.e. Diodora Sycylijskiego. 

Słowa kluczowe: staroz˙ytnos´c´, Ateny, wojna peloponeska, Sycylia, Sparta. 


Wyprawa sycylijska Aten´czyko´w... 

The Sicilian Expedition of Athenians – the Historical Perspective 

Abstract 

The article concerns the Peloponesian war, which was fought between the years 434 and 404 B.C. 
The author pays special attention to one of the most important stages of the war – the expedition of 
Athenians to Sicily in years 415 – 413 B.C. He emphasizes the significance of the loss suffered by 
Athenians during that expedition and their struggle with Sparta. because Athens lost a huge part of their 
economic and military potential (major part of the army and navy was exterminated) they never regained 
their strong position. It assured Sparta of their final victory. The author makes an effort to analyze the 
struggles of Athenians in Sicily in order to understand the motives which were used to attack the island. 
During the analysis of the problem he uses the report of an eye witness and a participant of the 
conflict-Tukidydes and a historiograph from the 1st century B.C. Diodorus Siculus. 

Key words: antiquity, Athens, Peloponnesian war, Sicily, Sparta. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Zbigniew Wo´jcik 

Zespo´ł Szko´ł Zawodowych w Lidzbarku Warmin´skim 

Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

Wstaroz˙ytnos´ci, ale i w po´z´niejszych wiekach, do najbardziej znanych 
trakto´w handlowych Europy i Azji nalez˙ały dwie drogi. Jedna˛ znichnazwano 
szlakiem1 „bursztynowym”, kto´ ry prowadził nad Bałtyk, drugi to szlak „jedwabny” do Chin. Pierwszemu z nich przyjrzymy sie˛ bliz˙ej, poniewaz˙wio´dł przez 
tereny dawnych ziem pruskich. Był to transeuropejski szlak ła˛cza˛cy kraje 
s´ro´dziemnomorskie z wybrzez˙em Bałtyku. Przebiegałon ro´wniez˙ przez dzisiejsze 
ziemie Warmii i Mazur, az˙do Po´łwyspu Sambijskiego. Pierwsze wzmianki 
dotycza˛ce tych we˛dro´wek moz˙emy odnalez´c´juz˙ w dialogu Platona zatytułowanym „Timaioes”. Wspomina on o przywoz˙onym z po´łnocy do Grecji bursztynie, 
przypisuja˛cmu magicznewłas´ciwos´ci, natomiast Arystoteles starał sie˛ wyjas´nic´ 
jego powstanie2. 

Skupiska osadnicze, za czaso´w Cesarstwa Rzymskiego, na dawnych pruskich 
terenach najwczes´niej rozwine˛ły sie˛ w rejonie ujs´cia Wierzycy do Nogatu, a takz˙e 
w okolicach Malborka. Włas´nie na tych obszarach juz˙ na pocza˛tku I w. pojawiaja˛ 
sie˛ s´lady wypraw handlowych. W wiekach po´z´niejszych cia˛gle ich przybywało, 

o czym s´wiadcza˛ znaleziska przedmioto´w rzymskich. W okolicy Wielbarka-Gos´ciszewa znajdowało sie˛ osiedle targowe, be˛da˛ce centralnym miejscem wymiany towarowej3. Musiał zatem dochodzic´ tam nadwis´lan´ski odcinek szlaku bursztynowego znany juz˙ w okresie wczesnorzymskim. Na ten czas przypada tez˙ 
osadnictwo w rejonach We˛gorzowa i Mra˛gowa4. Słynny jantar (bursztyn) znajdowano takz˙e na terenie Mazur. Wspomina o tym Jerzy Andrzej Helwing 
1 

Terminu „szlak” nie nalez˙y rozumiec´ wprost jako droge˛, kto´rej przebieg da sie˛ dokładnie ustalic´. 
Jest to wytyczony obszar w terenie z przybliz˙ona˛ dokładnos´cia˛. 

2 

A. Ga˛siorowski, Podro´z˙e historyczne i krajoznawcze na pograniczu pruskim (1466-1939), UWM, 
Olsztyn 2005, s. 7. 
3 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne na ziemiach polskich w okresie wpływo´w rzymskich (I-V wiek), 
Warszawa 1976, s. 49. 
4 

J. Okulicz, Powia˛zania pobrzez˙a wschodniego Bałtyku i centrum sambijskiego z południem 
w podokresie wczesnorzymskim, w: Zeszyty Naukowe U. J., Prace archeologiczne Nr CCCCXXII-Z. 22, 
1976, s. 198. 

198 Zbigniew Wo´jcik 

(1666-1748) z We˛gorzowa, znany w Europie przyrodnik, nazywany tez˙ pruskim 
Pliniuszem5. W swoim dziele „Lithographia Angerburgica” drukowanym w 1717 r., 
pisał, z˙e w okolicy Sztynortu fale jeziora Mamry wyrzucały duz˙e ilos´ci bursztynu. 
Wyławiane wie˛ksze okazy rybacy sprzedawali, z mniejszych wykonywali kra˛z˙ki do 
gry, a całkiem drobnych bryłek uz˙ywali przy we˛dzeniu ryb. Legenda głosi, z˙e po 
kaz˙dej wie˛kszej burzy w okolicach wsi Kal bursztyn znajdowano mie˛dzy sitowiem. 
Jeszcze w XVIII w. wydobywano go w duz˙ych ilos´ciach we wsiach powiatu 
we˛gorzewskiego: Rogu, Rydzo´wce, Pieczarkach, Z˙
abinkach i Sołtmanach. Magii 
bursztynu uległ tez˙ wspomniany Helwing, był on posiadaczem duz˙ej kolekcji, 
kto´rej cze˛s´c´ odkupił kro´l Stanisław Leszczyn´ski w czasie pobytu nad We˛gorapa˛6. 

Jerzy Okulicz uwaz˙a, z˙e złoz˙a bursztynu podobnie jak czynniki kulturowo-s´rodowiskowe warunkowały strukture˛ zasiedlenia7. Przykładem tego sa˛ okolice 
dzisiejszego Gdan´ska-Oliwy i Elbla˛ga, kto´re były zwia˛zane z wybrzez˙em morskim. 
Tam znajdowano duz˙e ilos´ci bursztynu, a znaleziska te mogły miec´ wpływ na 
rozwo´j tych regiono´w. Dostrzec to moz˙na na przełomie II w., gdy nasta˛pił 
intensywny wzrost kontakto´w droga˛ morska˛ nawet z odległymi prowincjami 
Cesarstwa Rzymskiego. Znane sa˛ takz˙e bardziej odległe targowiska na szlaku 
bursztynowym, kto´re znajdowały sie˛ w rejonie Wrocławia, Kalisza, na Kujawach 
i prawdopodobnie istniały one w wielu innych miejscach. Gło´wnym celem wypraw 
Rzymian było jednak wybrzez˙e Bałtyku. Jak zawsze chodziło o cenione na 
południu „złoto po´łnocy”. Tak juz˙wo´wczas nazywano bursztyn. Handel, kto´ry był 
inspiracja˛ we˛dro´wki, polegał ro´wniez˙ na wymianie towaro´w. Wiele wyrobo´w 
pochodza˛cych z rzymskich prowincji znajdujemy do dzis´ w licznych wykopaliskach. Wynika z nich, z˙e juz˙ od najdawniejszych czaso´w surowce do produkcji 
narze˛dzi czy tez˙ słuz˙a˛ce do wytwarzania ozdo´b, jak muszle morskie i bursztyn, 
zdobywano w odległych krajach, z dala od pierwotnych z´ro´deł. Trakt handlowy na 
po´łnoc przebiegał wieloma drogami. Najwie˛ksze jednak znaczenie uzyskała trasa 
wioda˛ca z Aquieli, przez przełe˛cze alpejskie, Lentie˛ (dzis´ Linz), Kotline˛ Czeska˛ 
i Kłodzka˛, rejon Wrocławia i wschodnia˛ Wielkopolske˛ do ujs´cia Wisły. Był to 
gło´wny szlak bursztynowy, na kto´rym znaleziono najwie˛cej przedmioto´w pochodza˛cych z wymiany handlowej. Najwie˛ksze składy jantaru znaleziono na 
przedmies´ciu Wrocławia8. 

Najbardziej przekonywaja˛ce dowody na istnienie szlaku bursztynowego oraz 
jego znacza˛ce oddziaływanie społeczne odnajdujemy u Pliniusza w ksie˛dze 

5 

Gaius Pliniusz Secundus (23-79 rok naszej ery) zwany Starszym. Urodzony w Cumom Novum 
(dzis´ Como w Lombardii). Historyk i pisarz rzymski. Napisał wiele dzieł, mie˛dzy innymi Naturalis 
historiae (Historia naturalna). Za czaso´w Wespazjana był tez˙ zarza˛dca˛ wielu prowincji. 

6 

E. Sukertowa-Biedrawina, Bursztynowa kraina, w: W. Ogrodzin´ski (red.), Bursztynowym szlakiem, 
Olsztyn 1963, s. 28. 
7 

J. Okulicz, Powia˛zania pobrzez˙a wschodniego Bałtyku..., s. 209. 
8 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne..., s. 123. 

Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

XXXVIII „Naturalis Historiae”. Cały jeden rozdział Pliniusz pos´wie˛ca bursztynowi 
i wyprawie z nim zwia˛zanej, mie˛dzy innymi pisza˛c: ”Niedawno sie˛ przekonano, z˙e 
to wybrzez˙e Germanii, z kto´rego przywoz˙ony jest bursztyn znajduje sie˛ w odległos´ci 
600 tys. kroko´w od Carnuntum w Panonii. Widział je ekwita rzymski (ekues 
Romanus) wysłany dla zdobycia bursztynu przez Julianusa, zarza˛dzaja˛cego igrzyskami 
gladiatorskimi Cesarza Nerona. Odwiedził on miejsca handlowe (commercja) 
i wybrzez˙a przywoz˙a˛c takie ilos´ci bursztynu, z˙e nawet siatka słuz˙a˛ca do powstrzymywania 
zwierza˛t, osłaniania podium miała w kaz˙dym we˛zełku bursztyn, 
arena zas´, mary i cały sprze˛t uz˙ywany przez jeden dzien´ były z bursztynu dla 
urozmaicenia wystawy w poszczego´lnych dniach. Najcenniejsza bryła bursztynu 
waz˙yła 13 funto´w, tj. 4,2 kg”9. Z zapiso´w poczynionych przez Pliniusza wynika, z˙e 
była to ekspedycja oficjalna, w celu zdobycia bursztynu dla us´wietnienia igrzysk 
gladiatorskich, zapewniaja˛ca im nadzwyczaj efektowna˛ i droga˛ oprawe˛10. 

Wyprawy w kierunku brzegu Bałtyku były odpowiednio zachwalane ludowi 
rzymskiemu, by ten wiedział, z˙e Cesarz Neron robi wiele, aby zapewnic´ atrakcyjnos´c´ igrzysk. Dzie˛ki Pliniuszowi wiemy, z˙e włas´nie Neron wysyłał wyprawy na 
ziemie pruskie. Wiele dokumento´w z drugiej połowy I w. n.e. potwierdza cze˛ste 
podro´z˙e Rzymian i Greko´w nad bałtyckie wybrzez˙a. Dowodzi to, z˙e moz˙liwe były 
cze˛ste podro´z˙e od granic Imperium Rzymskiego znad Dunaju az˙ po Bałtyk. Wiemy, 
z˙e staroz˙ytni we˛drowcy organizowali tez˙ wyprawy do z´ro´deł Nilu, na Kaukaz 
i dalej w strone˛ Chin. Nadal jednak szlak bursztynowy nalez˙ał do jednych 
z najbardziej atrakcyjnych, choc´ drogi ulegały zmianie. W ostatnim wieku przed 
nasza˛ era˛ przebiegała ona przez Alpy, Czechy i s´rodkowy S´
la˛sk11. 

Wskazanie Carnuntum, jako miejsca ska˛d rozpoczynano podro´z˙, s´wiadczy, z˙e 
szlak bursztynowy na terenach Cesarstwa omijał wschodnie stoki Alp. Wia˛zało sie˛ to 
zapewne z podbojem Panonii, tereno´w dzisiejszych We˛gier, Austrii i Słowenii. 
NatomiastwCarnuntumnad Dunajem, gdzie u ujs´cia Morawy odbywały sie˛ 
przeprawy, była gło´wna baza Rzymian. Strzegli oni wschodnich rubiez˙y Cesarstwa 
i samej przeprawy. Kupcy po przekroczeniu Dunaju kierowali sie˛ na po´łnoc przez 
zachodnie stoki małych Karpat i lewy brzeg Morawy. Dalej szlak wio´dł dolina˛rzeki 
Beczwy i przez brame˛ Morawska˛ do go´rnej Odry. Włas´nie na z˙yznych glebach 
Wyz˙yny Głubczyckiej znajdowały sie˛ oczekuja˛ce na podro´z˙uja˛cych Rzymian 
osady. W rejonie Krapkowic prawdopodobnie przeprawiali sie˛ oni przez rzeke˛ 
i omijaja˛c pustke˛ mie˛dzyplemienna˛ w dorzeczu Stobrawy docierali do okolic 
Kalisza. Dalej wykorzystywano droge˛ wodna˛ Prosny i Warty, kieruja˛c sie˛ na 
po´łnoc, by droga˛ la˛dowa˛ dorzecza Warty zmierzac´ w kierunku Konina. Po´z´niej 

9 

J. Kolendo, Wyprawa ekwity nad Bałtyk w okresie panowania cesarza Nerona, wydz. I, PAN 
Warszawa 1970, z. 2, Streszczenie referatu wygłoszonego na posiedzeniu Komitetu Nauk o Kulturze 
Antycznej, 16.I.1971, s. 52. 
10 

Ibidem. 

11 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne..., s. 126. 

200 Zbigniew Wo´jcik 


Rys. 1. Widok odkrytej cze˛s– ´

´ci Carnuntum stolicy Panonii (pocza˛tek szlaku bursztynowego) dzis

Petronell w dolnej Austrii 
Z´
ro´dło: J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne na ziemiach polskich w okresie wpływo´w rzymskich (I-V w.), 
Warszawa 1976, s. 48 i n. 

trzeba było przeprawic´ sie˛ przez rzeke˛ w kierunku Kujaw. Szczego´lnie obfite 
odkrycia rzymskich wyrobo´w wskazuja˛,z˙e szlak mo´gł przebiegac´ jednoczes´nie 
la˛dem, jak i woda˛. Skupiska jezior i rzek, to niemal cia˛gły wodny szlak na trasie 
Warta-Gopło-Wisła. Tam, gdzie kon´czyły sie˛ drogi wodne, przecia˛gano łodzie po 
la˛dzie do najbliz˙szych zbiorniko´w wodnych. Rejony wybrzez˙a Bałtyku, to kon´cowe 
odcinki szlaku bursztynowego12 na dzisiejszych ziemiach polskich. 

Jerzy Wielowiejski wspomina, z˙e droga˛ bursztynowa˛ podro´z˙owało wiele 
osobistos´ci i władco´w, ws´ro´d nich Marek Aureliusz, Septymiasz Sewrus, Maksyminus Traks, Aurelian, Konstantyn I i Walentynian I. Przemierzali oni niekto´re 
odcinki szlaku na czele wojsk przeciwko ludom zadunajskim, a inni, jak Hradian 
w roku 124, Karakalla w roku 214, podczas podro´z˙y inspekcyjnych13. Przebieg 
całej trasy z Lentii do ujs´cia Wisły wynosił w przybliz˙eniu 940-960 km, na kto´rej 
znajdowało sie˛ 38-41 punkto´w zaopatrzeniowych. Na jednym z postojo´w moz˙na 
było zmienic´ konie, a na innym zatrzymac´ sie˛ i zanocowac´. Ich rozmieszczenie 
było mniej wie˛cej w takiej odległos´ci, jaka˛ moz˙na przebyc´ konno w jeden dzien´. 
Tak wie˛c na dotarcie znad s´rodkowego Dunaju do ujs´cia Wisły potrzeba było około 
szes´ciu tygodni, gdyz˙ dziennie pokonywano 23-25 km. 

12 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne..., s. 127. 
13 

J. Wielowiejski, Gło´wny szlak bursztynowy w czasach cesarstwa rzymskiego, PAN 1980, s. 80. 

Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

Przebieg trasy do wybrzez˙y Bałtyku rekonstruowało wielu badaczy, w tym 
ro´wniez˙ polskich. Wyniki kujawskiej ekspedycji archeologicznej z UAM w Poznaniu zostały opublikowane w rozprawie Aleksandry Cofty-Broniewskiej i okres´
laja˛ one przebieg szlaku z duz˙ym prawdopodobien´stwem14. 

Polski badacz Jan Nepomucen Sadowisk twierdził, z˙e zapiski Pliniusza 
dotyczyły najpewniej gdan´skiego i sambijskiego wybrzez˙a Bałtyku, a obecne 
badania archeologiczne potwierdzaja˛ ten punkt widzenia. Tam tez˙ znajdowano 
najbogatsze s´lady osadnictwa i znalezisk pochodzenia rzymskiego. Kupcy 


Rys. 2. Waz˙niejsze drogi i szlaki handlowe w s´rodkowej Europie w II i III wieku naszej ery 
Z´
ro´dło: J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne na ziemiach polskich w okresie wpływo´w rzymskich (I-V w.), 
Warszawa 1976, s. 296 i n. 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne..., s. 114. 

202 Zbigniew Wo´jcik 

Cesarstwa Rzymskiego s´wiadomie wie˛c udawali sie˛ z Kujaw ku ujs´ciu Wisły jej 
prawym brzegiem lub tez˙ Drwe˛ca˛ na Sambie˛. Gło´wny szlak bursztynowy z pewnos´cia˛ odgrywał niebagatelna˛ role˛ w kontaktach dawnych mieszkan´co´w z Cesarstwem, choc´ nie był jedynym. Odkryto bowiem wiele innych dro´g o doniosłym 
znaczeniu gło´wnie dla obszaro´w wschodniej i po´łnocnej Polski. Opro´cz gło´wnej 
drogi z biegiem Wisły mogły byc´ tez˙ inne s´ro´dla˛dowe trasy. Przemieszczano sie˛ 
bowiem i Pasłe˛ka˛ do jej bałtyckiego ujs´cia, nurtem Wkry oraz Narwi, a takz˙e jej 
odpływem Omulewem az˙ w okolice Elbla˛ga15. 

Wspomniec´ro´wniez˙ nalez˙y o wodnym szlaku czarnomorskim oraz trakcie 
przez wyspy dun´skie z południowymi brzegami Bałtyku. Miały one wpływ na 
rozwo´j kontakto´w handlowych utrzymywanych droga˛ morska˛. Odkrycie tras 
wodnych skutkowało maleja˛cym znaczeniem gło´wnego szlaku bursztynowego, co 
szczego´lnie daje sie˛ zauwaz˙yc´ od połowy III w. Złoty wiek cesarstwa przypadaja˛cy 
na czasy Wespazjana (69-79) do pocza˛tku rza˛do´w Marka Aureliusza (161 – 180) 
były jednoczes´nie okresem najwie˛kszego znaczenia bursztynu w handlu rzymskim. 
Wpływała na to nie tylko moda na ten kruszec, ale tez˙ rozkwit prowincji 
naddunajskich. Kontakty z pan´stwem rzymskim miały wie˛c doniosły wpływ na 
rozwo´j cywilizacyjny ludo´w po´łnocnych. 

Kupcy cesarstwa w swych wyprawach korzystali z ro´z˙nych s´rodko´w lokomocji, choc´ liczne osady usytuowane nad brzegami rzek i jezior wskazuja˛ na duz˙e 
znaczenie szlako´w wodnych. W we˛dro´wkach wioda˛cych az˙ na dzisiejsza˛ Warmie˛ 
i Mazury, i dalej na Po´łwysep Sambijski wykorzystywali rzeki, jeziora, a takz˙e 


Rys. 3. Moneta bra˛zowa cesarzowej Faustyny Młodszej (161-176) znaleziona w Niedanowie powiat 

Nidzica (awers i rewers) 
Z´
ro´dło: J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne na ziemiach polskich w okresie wpływo´w rzymskich (I-V w.), 
Warszawa 1976, s. 176 i n. 

Ibidem, s. 130. 


Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

zwierze˛ta pocia˛gowe, juczne i wierzchowe16. Jednakz˙e konie słuz˙yły najcze˛s´ciej do 
jazdy wierzchem. Ws´ro´d wielu wspo´łczesnych odkryc´sa˛ liczne znaleziska ostro´g 
i cze˛s´ci uprze˛z˙y, kto´re s´wiadcza˛ o powszechnym uz˙yciu tych zwierza˛t. W literaturze przedmiotu inni badacze wspominaja˛ tez˙ o łyz˙wach wykonanych z kos´ci, 
a takz˙e o drewnianych saniach uz˙ywanych w czasie zimy17. 
Moz˙liwos´c´ zaopatrzenia sie˛ w atrakcyjne towary po´łnocy, jakimi były gło´wnie 
bursztyn i futra, wpłyne˛ła na rozwo´j handlu z tutejszym ludem. W zamian 
przywoz˙ono wyroby rzemiosła rzymskiego, bite w bra˛zie, a nawet w srebrze 
i złocie monety. Odkryto je w kilkuset miejscowos´ciach. 

Ciekawy opis poszukiwania bursztynu przedstawia Tacyt w „Germanii” 
przełoz˙onej na je˛zyk polski przez Adama Stanisława Naruszewicza, w kto´rej 
czytamy: „Szperaja˛takz˙e w morzu, a sami jedni znajduja˛po mieliznach, owszem na 
samych brzegach, bursztyn, kto´ry po swojemu glesum zowia˛, atoli be˛da˛c barbarzyn´cami 
nie znaja˛, ani sa˛ ciekawi poznac´ jego przyczyn i natury. Przed laty nim zbytki 
nasze dały mu szacunek lez˙ał długo na brzegach jako podły zma˛conego morza 
wymiot, bez z˙adnego u nich zaz˙ycia. Biora˛go jak sie˛ urodził, i tak przedaja˛, dziwia˛c 
sie˛ płaca˛cym kupcom”18. Powyz˙szy cytat jest kolejnym pos´rednim dowodem na 
istnienie szlaku bursztynowego i bezpos´rednim na liczne podro´z˙e antycznych 
kupco´w w pierwszych wiekach nowej ery. Znaleziska naczyn´, monet i wyrobo´w 
cesarstwa rzymskiego wskazuja˛ na fakt, z˙e handel ten przynosił niemałe zyski 
sprzedaja˛cym i kupuja˛cym. 

Naturalny bursztyn dostarczany przez kupco´w obrabiano w warsztatach rzemies´lniczych na terenie całego cesarstwa, gło´wnie jednak w Aquieli, kto´ra, jak 
wczes´niej wspomniano, była miastem, ska˛d swo´j pocza˛tek brał szlak bursztynowy. 
W muzeach Aquieli, Anacony, Rzymu i Neapolu, a takz˙e Budapesztu i Sopranu 
moz˙na do dzis´ ogla˛dac´ najwspanialsze okazy i wyroby z bursztynu. Dawniej 
podobno zwykła bursztynowa statuetka ludzka była droz˙sza od zdrowego niewolnika19. O znajdowanym bursztynie wspomina tez˙ Filemon w dziele „O oceanie”, 
w kto´rym jest szczego´lnie cenna dla nas informacja o jego wydobywaniu metoda˛ 
odkrywkowa˛ w dwo´ch miejscach Scytii. Prawdopodobnie chodziło o złoz˙a na 
Po´łwyspieSambijskim lubnaMazurach.Ro´wniecenne informacje pochodza˛zlistu 
kro´la Ostrogoto´w Teodoryka do Hestio´w (Estio´w – staroz˙ytnych Pruso´w) z podzie˛kowaniem za dar bursztynowy wraz z obietnica˛ rewanz˙u20. 

16 

Ibidem, s. 131. 

17 

Ibidem, s. 132. 

18 

A. S. Naruszewicz, (przekład) Germania, Kaja Korneliusza Tacyta, Krako´w 1861, s. 75, cyt. za 
J. Wielowiejskim, Z˙
ycie codzienne..., Warszawa 1976, s. 144. 
19 

Pliniusz, Naturalis historiae..., XXXVIII 49, cyt. za J. Wielowiejskim, Z˙
ycie codzienne..., 
Warszawa 1976, s. 144. 

20 

Cassiodorii Senatoris Variace, V2, w: Monumenta Germaniae Historica, Acutores, t. XII, 1894, 

s. 143, cyt. za J. Wielowiejskim, Z˙
ycie codzienne..., Warszawa 1976, s. 145. 

204 Zbigniew Wo´jcik 

Bursztynowa koniunktura trwała do połowy II w., a organizacja handlu 
znajdowała sie˛ bezpos´rednio w re˛kach kupco´w rzymskich. We˛druja˛caz˙ na ziemie 
zamieszkałe przez plemiona pruskie, szczodrze obdarowywali miejscowa˛ ludnos´c´ 
podarkami i pienie˛dzmi, zapewniaja˛c sobie ich przychylnos´c´. Po drodze kupowano 
tez˙ potrzebne w podro´z˙y przedmioty oraz bydło i konie. Szczego´lna˛ aktywnos´cia˛ 
w handlu wyro´z˙niał sie˛ lud Barbio´w21. Zajmowali sie˛ oni gło´wnie rzemiosłem, 
wymiana˛ z ludami po´łnocy, a takz˙e sama˛ organizacja˛ wypraw. Popularnos´c´ szlaku 
bursztynowego spowodowała, z˙e przez wiele wieko´w pozostawał on najwaz˙niejsza˛ 
arteria˛ komunikacyjna˛ Europy. Przemieszczały sie˛ przez nia˛ niezliczone rzesze 
ludzi i towaro´w. Ruch ten załamał sie˛ około V w. n.e. wraz z nasileniem we˛dro´wek 
Słowian oraz dokonuja˛cych sie˛ zmian etnicznych i politycznych w s´rodkowej, 
a takz˙e południowej Europie. Pozostałos´ci z dawnych wypraw odkrywane sa˛ na 
Warmii i Mazurach po dzien´ dzisiejszy. W powiecie braniewskim w Młotecznie 
natrafiono na szczego´lnie bogaty skarb. Zawierał on: „Złoty medalion Cesarza 
Konstancjusza II (337-361) na złotym łan´cuchu, pie˛kna˛ złota˛ zapinke˛ zdobiona˛ 
filigranem, i granulacja˛, a ponadto wysadzane po´łszlachetnymi kamieniami złote 
wisiorki wiaderkowate, dwa masywne złote naszyjniki oraz pocie˛te fragmenty 
złotych mis waz˙a˛ce ła˛cznie 1,051 gramo´w”22. 

Znany jest tez˙ skarb z Fromborka pochodza˛cy z V w. Składał sie˛ on: „Ze 
srebrnych monet i bra˛zowego złomu, ukrytych wraz z solidem Cesarza Bizantyjskiego 
Teodozjusza I (408-450) w sko´rzanym woreczku”23. 

Szczego´lnie dzis´ interesuja˛cy wydaje sie˛ byc´ fakt, z˙e najwie˛cej monet 
znaleziono w grobach znajduja˛cych sie˛ na terenie Powis´la, Warmii i Mazur. Notuje 
sie˛ ponad 30 odkryc´ z tym zwia˛zanych. Znaleziska archeologiczne dawnych 
skupisk osadniczych oraz monet i towaro´w pochodza˛cych z wymiany oraz handlu 
niezbicie dowodza˛,z˙e tereny te były cze˛sto odwiedzane przez staroz˙ytnych kupco´w 
lub tez˙ lez˙ały na szlaku we˛dro´wek wioda˛cych na Po´łwysep Sambijski. 

Warto jeszcze wspomniec´ o podro´z˙ach po ziemi pruskiej pochodza˛cego 
z Mora˛ga Juliusza Schumanna, kto´ry w 1864 r., w miesie˛czniku kro´lewieckim 
opublikował swoje spostrzez˙enia. Pisał, z˙e pokłady bursztynu wyste˛puja˛ takz˙e 
mie˛dzy Wielbarkiem, Piszem, Mikołajkami, Nawiadami i sie˛gaja˛ az˙ po Ostrołe˛ke˛ 
i Przasnysz. Dowodził, ze bursztyn z tych tereno´w jest gatunkowo wyz˙szy od 
wydobywanego w kopalniach na Po´łwyspie Sambijskim. Schumann uwaz˙ał, z˙e 
mazurski bursztyn jest wczes´niejszym od „z˙ywicy” z wybrzez˙a Bałtyku, poniewaz˙ 
nie posiada resztek owado´w i organicznych zwia˛zko´w24. 

Pocza˛tek s´redniowiecznej turystyce dały handlowe podro´z˙e staroz˙ytnych 
Rzymian, dotyczy to ro´wniez˙ dziewiczych, mało znanych obszaro´w po´łnocno

21 

Ibidem, s. 148. 

22 

J. Wielowiejski, Z˙
ycie codzienne..., s. 153. 
23 

Ibidem, s. 153. 

24 

E. Sukertowa-Biedrawina, Bursztynowa kraina..., s. 30. 

Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

-wschodniej Europy, kto´re przemierzali oni jako pierwsi25. Ich podro´z˙e odbywały 
sie˛ szlakiem bursztynowym, jednakz˙e nie było to łatwe, gdyz˙ aby dotrzec´do 
„kran´co´w o´wczesnego s´wiata” i powro´cic´ potrzebowali kilku miesie˛cy. Zdarzało 
sie˛,z˙e wodzowie plemienni wyznaczali im przewodniko´w, przygotowywali z˙ywnos´c´, konie, ułatwiali przeprawy przez rzeki, puszcze i jeziora. Wszystko to, choc´ 
miało miejsce kilkanas´cie stuleci temu, dzis´ nosi znamiona turystyki. Tak wie˛c jej 
obecne oblicze, to zjawisko społeczne, gospodarcze i przestrzenne. Wywodzi sie˛ 
z bogatej tradycji sie˛gaja˛cej czaso´w antycznych. Wspo´łczes´nie uznaje sie˛,z˙e kiedy 
aspekty handlowe przestały dominowac´ w podro´z˙ach, we˛dro´wki i migracje nabrały 
charakteru we˛dro´wki turystycznej26. 

Wielu badaczy podkres´la, z˙e znane były juz˙wo´wczas podro´z˙e do miejscowos´ci 
kuracyjnych. Rzymianie praktykowali tez˙ dwusezonowos´c´ wyjazdo´w turystycznych,jednakz˙e zwyraz´na˛przewaga˛sezonuletniego. Duz˙ywpływodegrała ro´wniez˙ 
poczta pan´stwowa (cursus publicus)be˛da˛ca pod zarza˛dem cesarza, kto´ry dysponował pan´stwowym biurem podro´z˙y (Officium de facere ovectionem)27. 

Dzis´ warto zadac´ sobie pytanie: czy wyprawom kupco´w antycznych przys´wiecały tylko cele handlowe? Trudno tu o jednoznaczna˛ odpowiedz´. Z pewnos´cia˛ 
miały one wiele cech dzisiejszej turystyki, choc´ turystyka˛ tego wo´wczas nie 
nazywano. Zapewne tez˙ ku ich pamie˛ci i na ich czes´c´ szlak bursztynowy do dzis´ 
przemierzaja˛ rzesze piechuro´w. Przycia˛ga tu nie tylko historia, ale i pie˛kno 
krajobrazu. Na szlaku powstały i rozwine˛ły sie˛ liczne miasta pełne zabytko´w, kto´re 
dzis´ same sa˛ niebywała˛ atrakcja˛ turystyczna˛. 

Staroz˙ytnym traktem przez Warmie˛ i Mazury 

Streszczenie 

Tajemnicze ziemie zamieszkiwane przez plemiona pruskie kryły ro´wniez˙ tajemniczy bursztyn 

– przedmiot poz˙a˛dania ludo´w staroz˙ytnych. Z południa na po´łnoc szły wyprawy handlowe po „złoto 
po´łnocy”. Szlak ten prowadził przez cała˛ niemal Europe˛ w kierunku Bałtyku. W jego ostatnim odcinku 
drogi wiodły przez dzisiejsze ziemie Warmii i Mazur oraz Pomorza Gdan´skiego. W sprawnym 
przemieszczaniu sie˛ wykorzystywano ro´wniez˙ szlaki wodne i la˛dowe. S´
lady tych podro´z˙y znajdujemy 
nadal w licznych wykopaliskach. Antyczne wyprawy z pewnos´cia˛ wpisuja˛ sie˛ w bardziej wspo´łczesne 
nam dzieje naszego regionu, kto´rego przyszłos´c´ upatrujemy mie˛dzy innymi w turystyce. 
Słowa kluczowe: ziemie pruskie, szlak bursztynowy, staroz˙ytny Rzym, osadnictwo, znaleziska archeologiczne. 

25 

A. Ga˛siorowski, Podro´z˙e historyczne i krajoznawcze..., s. 7. 
26 

J. Waraszyn´ska, A. Jackowski, Podstawy geografii turyzmu, Warszawa 1978, s. 126. 
27 

Ibidem, s. 128. 


206 Zbigniew Wo´jcik 

Along the Ancient Routes through Warmia and Masuria 

Abstract 

The mysterious land inhabited by Prussian tribes hid mystic treasure – amber – deeply desired by 
ancient people. Trade routes led explorers from the south to the north in search of the “gold of the north” 
as amber was then referred to. The trails went across Europe towards Baltic Sea. Their final sections ran 
through the present day Warmia and Masuria and Gdan´sk Pomerania. The efficiency of the exchange 
was also enhanced by using the sea and rivers as alternative trade routes. Various archeological findings 
of today still hold traces of those journeys. Those ancient expeditions undoubtedly still mark the history 
of our region, the future of which is closely connected to such factors as tourism. 

Key words: Prussia, the Amber Road, ancient Rome, settlement, archeological findings. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Marek Siwicki 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. J. Rusieckiego 

Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego na Mazurach (1945-1951) 

Wolne od lodu i zamarznie˛te wody unikatowego kompleksu wodnego Krainy 
Wielkich Jezior Mazurskich, to ogromny atut Warmii i Mazur. Dlatego tez˙ dzie˛ki 
hojnej naturze, obszar ten moz˙na uznac´ za bardzo waz˙ny dla z˙eglarstwa1. Zima˛, 
kiedy ogromne połacie jezior zastygna˛ skute mrozem, staja˛ sie˛ znakomitym 
miejscem do uprawiania bojero´w2. 

S´
lizgi lodowe na jeziorach mazurskich, tak jak wszechobecna PRL-owska 
propaganda, były nieodła˛cznym elementem zimowego krajobrazu powojennej 
Polski, nieche˛tnie zestawianym z wieloletnia˛ tradycja˛ z˙eglowania na lodzie z okresu mie˛dzywojennego. Sta˛d najistotniejsze fakty z odradzania sie˛ z˙eglarstwa nad 
jeziorami mazurskimi, a naste˛pnie z˙eglarstwa lodowego, poprzedzam przywołaniem dokonan´ Niemco´w z Giz˙ycka i We˛gorzewa, wo´wczas Lotzen i Angerburga. 
Szkicuje˛ genealogie˛ z˙eglarstwa od wiosny 1945 do mistrzostw Polski w bojerach, 
bo wien´cza˛ one pierwszy etap rozwoju bojero´w nad jeziorami mazurskimi. 

Mieszkan´cy Prus Wschodnich wiedzieli doskonale, jak wykorzystac´do z˙eglarstwa lodowego walory poła˛czonych ze soba˛ wielkich obszaro´w wodnych, a zima˛ 
lodowych. Z˙
eglowali po „wielkich łan´cuchach jezior” i „raju mazurskich jezior”3, 
gdzie jak okiem sie˛gna˛c´, tak jak na jeziorze Mamry, nigdzie nie było widac´ 
działalnos´ci człowieka. Była tylko nienaruszona natura. Inny nieco charakter miało 
jezioro S´
wie˛cajty, gdzie krajobraz urozmaicały zabudowania wioski Kal. 

Poczynaja˛c od 1929, na jeziorze S´
wie˛cajty odbywał sie˛ Tydzien´Z˙eglarstwa 
Lodowego4. Był swoistym festiwalem konstrukcji bojero´w. Regaty miały obsade˛ 

1 

Jeziora mazurskie maja˛ duz˙e powierzchnie, nie sa˛ zbyt głe˛bokie i posiadaja˛ prawie płaskie brzegi 

(B. Kiełczewski – J. Bogucki, Zarys biometeorologii sportu, Warszawa 1972, s. 24). 
2 

Bojer, nazywany tez˙s´lizgiem lodowym, to pojazd na płozach nape˛dzany z˙aglem. Uz˙ywany jest do 
rekreacji oraz regat sportowych. Bojery sa˛ jedna˛ z odmian z˙eglarstwa zimowego. Za pocza˛tek z˙eglarstwa 
lodowego w Polsce uznaje sie˛ rok 1920. Wo´wczas to, w Chojnicach na Jeziorze Charzykowskim 
(Łukomie) dokonywano pierwszych pro´b jez˙dz˙enia s´lizgami (W. Zieles´kiewicz, Encyklopedia sporto´w 
zimowych, Warszawa 2001, s. 26). 

3 

L. Scharnick, Z˙
eglarstwo i z˙eglarstwo lodowe, tłum: J. Ruge, W. Kurski, wrzesien´ 1994, s. 4. 
4 

J. Kurski, Opowies´ci bojerowe, „Gazeta Wyborcza”, Magazyn z dn. 17 .01 1997 r., s. 6. 

208 Marek Siwicki 

mie˛dzynarodowa˛. Najwie˛kszym wydarzeniem lat trzydziestych nad jeziorami 
mazurskimi i S´
wie˛cajtami były X Mie˛dzynarodowe Mistrzostwa Niemiec i VIII 
Niemiecki Tydzien´Z˙eglarstwa Lodowego. Regaty te miały range˛ mistrzostw 
Europy i odbywały sie˛ od 9 do 14 marca, a na starcie ustawiło sie˛ wo´wczas 85 
s´lizgo´w lodowych ro´z˙nych klas. Regaty na S´
wie˛cajtach – choc´ juz˙ z mniejszym 
rozmachem – kontynuowano do sezonu 1944 roku, z przerwa˛ w roku 1939, 
spowodowana˛ brakiem lodu. 

Na lodzie Niegocina, jeziora ro´wnie znakomitego do z˙eglowania zimowego, 
latali bojerami mieszkan´cy Lotzen. Wyniki sportowe, uzyskiwane w regatach 
mistrzowskich, były imponuja˛ce. I tak podczas mistrzostw Niemiec na S´
wie˛cajtach 
w roku 1932 w klasie jachto´w powierzchni z˙agla do 20 m2, mistrzem został Schultz, 
a rok po´z´niej niejaki Pianka. W 1936 Pianka został mistrzem w klasie monotyp 
XV5, zas´ Blank w klasie 20 m2, powtarzaja˛c ten wynik w roku 1938. 

Nie bez powodu wie˛c w Lotzen, po wyzwoleniu przemianowanym na Giz˙ycko6, tworzyła sie˛ historia z˙eglarstwa i bojero´w w powojennej Polsce. Zacze˛ło sie˛ od 
postanowienia Zarza˛du Gło´wnegoLigi Morskiej7,kto´ry wiosna˛1945r.zdecydował 
oz˙eglarskim szkoleniu niemal 300 młodych chłopako´w i 15 marca powołał 
Lubelski Hufiec Ligi Morskiej. Młodzi ludzie, zwani z racji profilu hufca 
marynarzami, mieli uczyc´ sie˛ z˙eglowac´, by w nieodległej przyszłos´ci starac´ sie˛ 

o przyje˛cie do szko´ł morskich, a zdobywszy stopnie oficerskie, pływac´ po morzach 
i oceanach. 
Władzy ludowa uznała, z˙e sport ma byc´ masowy i doste˛pny dla poste˛powej 
młodziez˙y miast i wsi. Prasa wto´rowała tym jedynie słusznym wo´wczas załoz˙eniom: „Po wyzwoleniu w pan´stwie naszym zaszły ogromne zmiany. Sport polski 
został otoczony opieka˛ Partii i Rza˛du. Poprzez stopniowe fazy rozwojowe doszedł 
do tego czym jest obecnie – do sportu masowego8. Po zakon´czeniu wste˛pnego 
szkolenia w Lublinie, 30 kwietnia 1945 r. pierwsza˛ grupe˛ junako´w w sile 60 oso´b 
wysłano w maju do Giz˙ycka. Dowodził Henryk Kus´ z Puław, a instruktorem był 
Jerzy Babiak. W czerwcu do Giz˙ycka wyruszyła reszta uczestniko´w hufca, w kto´rej 
był instruktor Tadeusz Wolbek. Podro´z˙owali przez Warszawe˛, Iławe˛, Ostro´de˛ ina 
miesia˛c zatrzymali sie˛ w Olsztynie, zajmuja˛c nad Jeziorem Krzywym wszystkie 

5 

Monotyp XV – konstrukcja z okresu mie˛dzywojennego, typ s´lizgu lodowego dwumiejscowego 
z płoza˛ sterowa z tyłu, kto´rego projektantem był w roku 1931 Eston´czyk Eric von Horst z Haapsalu. 
S´
lizg jest wykonany z drewna, ma z˙agiel o powierzchni 15 m2. Waz˙y 205 kilogramo´w. W czasie 
z˙eglugi sternik siedzi w kokpicie z kierownica˛, zas´ załogant w drugim kokpicie w pozycji po´łlez˙a˛cej 
jest usadowiony tyłem do kierunku z˙eglugi (W. Kurski, Z˙
eglarstwo lodowe, Gdan´sk 1993, 

s. 89). 
6 

A. Wakar, T. Willan, Giz˙ycko z dziejo´w miasta i powiatu, Olsztyn 1966, s. 139. 
7 

Liga Morska reaktywowan w roku 1944, kontynuatorka Ligi Morskiej i Kolonialnej, kto´ra 
zaprzestała działalnos´ci w roku 1939. (http:// pl.wikipedia.org/wiki/ Liga-Morska -i-Koloniala). 

8 

J. Kawalkowski, Bojery sportem do niedawna zapomnianym, „Morze” 1951, nr 3, s. 30. 

Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego... 

miejsca w czterech poniemieckich przystaniach. Po odbyciu szkolenia, w lipcu 
trafili do Giz˙ycka. Dojechał tam tez˙ w sierpniu Stanisław Ignacy Erecin´ski, 
komendant hufca, mianowany jednoczes´nie kierownikiem Centralnego Os´rodka 
Wodnego Ligi Morskiej. Zaste˛pca˛ kierownika był kapitan Henryk Pia˛tkowski, zas´ 
instruktorami wspomniani Jerzy Babiak i Tadeusz Wolbek. Z czasem podobne 
os´rodki powstały w We˛gorzewie nad jeziorem Mamry, w Mikołajkach nad 
Jeziorem Mikołajskim oraz w Glodowie nad S´
niardwami. Szefostwo hufca, a potem 
Os´rodka miało siedzibe˛ i kwatery w budynku z pruskiego muru w parku tuz˙ nad 
Kanałem Łuczan´skim. W trzech innych budynkach mieszkała załoga. 

Ws´ro´d zadan´, jakie mieli do wykonania uczestnicy hufca oraz ich opiekunowie, było wydobywanie zatopionego sprze˛tu, jego remont i konserwacja, W Giz˙ycku ocalał wprawdzie poniemiecki sprze˛t pływaja˛cy, nalez˙a˛cy do miejscowych 
pasjonato´w z˙eglowania, ale niestety tylko w znikomej liczbie. Ten lepszy bezceremonialnie ładowali na wagony i wywozili z Giz˙ycka Rosjanie. Dzieła zniszczenia dokonywali tez˙ zwykli szabrownicy, a wiele jachto´w ro´z˙nej wielkos´ci, kto´re 
nalez˙ały do przedwojennych mieszkan´co´w Giz˙ycka, zostało zabranych do Warszawy. W utrzymywaniu porza˛dku młodziez˙ hufca wspomagała milicje˛, biora˛c 
udział w akcjach zbrojnych przeciwko bandom i szabrownikom. Sta˛d tez˙na 
wyposaz˙eniu hufca były cztery granatniki, kilkadziesia˛t pistoleto´w i re˛cznych 
karabino´w, dziesie˛c´ karabino´w maszynowych, a takz˙e dziesie˛c´ kro´w dojnych. 
Wos´rodku obowia˛zywał dryl wojskowy. Uczestnicy mieli mundury9. 

W kolejnych latach do os´rodka zjez˙dz˙ały naste˛pne grupy kursanto´w, ale ich 
pobyt nie miał juz˙ charakteru hufca. Z dziewiczego natomiast szkolenia niemal 40 
młodych ludzi trafiło z czasem do pracy na morzu. Kilku słuz˙yło w marynarce 
wojennej. Cze˛s´ pływała na statkach handlowych, na stanowiskach oficerskich. Ale 

´cnie wszyscy. Na przykład Jerzy Micin´ski był sekretarzem redakcji, a potem 
redaktorem naczelnym miesie˛cznika Morze, Edmund Kosiarz z kolei został 
pisarzem, a Tadeusz Siwiec s´wietnym regatowcem i z˙eglarzem podro´z˙nikiem. 

Za sport i jego odbudowe˛ w Giz˙ycku odpowiadał zawodowo porucznik Marian 
Rapacki. Był on pierwszym na tamtym terenie szefem Powiatowego Urze˛du 
Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Instruktorom z hufca dał 
sie˛ poznac´ jako osoba operatywna i przy tym pełna optymizmu i humoru. Podczas 
pierwszego spotkania z nimi mo´wił, by mu z podło´g hali kostki drewnianej nie 
szabrowali, bo była nagminnie uz˙ywana do palenia w piecu10. 

Pierwszy kurs na stopien´z˙eglarza lodowego odbył sie˛ w roku 1946 w We˛gorzewie. Jego realizacja˛, na zlecenie Wojewo´dzkiego Urze˛du Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego11 z siedziba˛ w Olsztynie, zajmował sie˛ Marian 

9 A. Wojciechowicz, 35 lat sportu w Łuczanach – Gizycku 1945-1980, Giz˙ycko 2006, s. 49. 

10 

Wywiad przeprowadzony przez Autora z Tadeuszem Wolbkiem w dniu 15 03.2007. 

11 

Pan´stwowy Urza˛d Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (PUWF i PW) został 
powołany w 1927 roku. Reaktywowany w roku 1946, funkcjonował do roku 1948 Jego odpowiednikami 


210 Marek Siwicki 

Rapacki, maja˛c w tym samym czasie za zadanie zorganizowania PUWF i PW 
wWe˛gorzewie. Uczestnikami kursu było koło 25 oso´b – gło´wnie oficerowie 
z powiatowych urze˛do´w WF i PW tworzonych na terenie Olsztyn´skiego. Po kursie 
mieli propagowac´ i rozwijac´z˙eglarstwo lodowe na swoim terenie. Szefem kursu 
był Stanisław Erecin´ski, zas´ kierownikiem sportowym major Mikołaj Osin´ski12. 
Major w owych czasach był postacia˛ waz˙na˛ wz˙eglarstwie lodowym, a to z racji nie 
tylko umieje˛tnos´ci czy dokonan´ jeszcze sprzed wojny, ale i gruntownej wiedzy 
praktycznej, kto´ra˛Osin´ski spisał i wydał. W roku 1939 okazała sie˛ ksia˛z˙ka „Kro´tki 
podre˛cznik jachtingu lodowego”, wznowiona po wojnie w roku 1951, ze zmienionym tytułem „ Z˙
eglarstwo lodowe”. Obie ksia˛z˙ki maja˛charakter czysto techniczny 
i szkoleniowy i były drugim wydawnictwem zwartym o tematyce bojerowej 
w Polsce, po pierwszym podre˛czniku „Z˙eglarstwo w zimie”13. 

Instruktorami na obozie w We˛gorzewie byli Juliusz Sieradzki14, posiadaja˛cy 
ws´rodowisku z˙eglarskim pseudonim Rebe, i wspomniany Tadeusz Wolbek. 
Kursanci docierali do We˛gorzewa ro´z˙nymi sposobami. Najpierw koleja˛ dojez˙dz˙ali 
do Giz˙ycka i tam korzystali z gos´cinnos´ci Rapackiego. Po nocy spe˛dzonej na 
słomie zwykle pieszo docierali do We˛gorzewa. Wolbek, Sieradzki i Osin´ski 
dolecieli tam trzema monotypami XV. Na ewentualnos´c´ braku wiatru poda˛z˙ał za 
nimi kon´ zaprze˛z˙ony w sanie. Baza˛ kursu był wspomniany os´rodek wodny, 
połoz˙ony nad kanałem w lesie. Zwyczajowo to miejsce zwane było „małpim 
gajem”. 

W cia˛gu trzech turnuso´w w We˛gorzewie wyszkoliło sie˛ 90 oso´b. Zaje˛cia 
obywały sie˛ na jeziorze Mamry, kto´rego lo´d pokrywała zbyt gruba warstwa s´niegu. 
Bojery nie dawały rady ruszyc´ z miejsca. Trzeba było kopac´ łopatami szerokie 
s´ciez˙ki i w nich jechac´ bojerem, niczym w rynnie. Kursanci mieli do dyspozycji 25 
bojero´w – gło´wnie monotypo´w XV. C´
wiczono jazde˛ na dwo´ch płozach, zwroty 
w miejscu, pos´lizgi kontrolowane. Wszystko po to, by ustrzec sie˛ wpadnie˛cia 
w „korkocia˛g”15, co w przypadku monotypa XV, posiadaja˛cego płoze˛ sterowa za 
rufa˛, zdarza sie˛ nader cze˛sto. 

Baza bojerowa została utworzona nad jeziorami mazurskimi w 1947 r. 
w Giz˙ycku w os´rodku Gło´wnego Urze˛du Kultury Fizycznej16, w miejscu, gdzie 

terenowymi były wojewo´dzkie, powiatowe oraz miejskie urze˛dy WF i PW, nadzorowane przez 
dowo´dco´w okre˛go´w wojskowych. (Mała encyklopedia sportu, Warszawa 1987, s. 242). 

12 

Mikolaj Osin´ski – zmarł we wrzes´niu 1973 w Warszawie, przez˙ywszy 82 lata. (Mikolaj Osin´ski 
„Z˙agle” 1973, nr. 11, s. 20). 

13 

Ksia˛z˙ka pod redakcja˛ Witolda Bublewskiego, ukazała sie˛ w roku 1936, a została wydana 
staraniem kierownictwa druz˙yn z˙eglarskich Gło´wnej Kwatery Harcerzy. 

14 

Juliusz Sieradzki – ur. 1912 zm. w 1999. Olimpijczyk z roku 1936 i konstruktor z˙aglo´wki omega 

– 1942. (http://pl.wikipedia.org/wiki/Juliusz-Sieradzki, 12.03.2007). 
15 

Przy duz˙ej pre˛dkos´ci, nawet minimalne poruszenie kierownica˛ moz˙e spowodowac´ wirowanie 
bojera woko´ł swojej osi. Siła ods´rodkowa moz˙e wyrzucic´ sternika z kokpitu. 

16 

Gło´wny Urza˛d Kultury Fizycznej powstał w roku 1948. Jego odpowiednikami w terenie były 


Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego... 

Kanał Łuczan´ski ła˛czy sie˛ z jeziorem Kisajno. W sezonie 1948 przeszła ona pro´be˛ 
na miejscowej młodziez˙y. Natomiast w roku 1949 rozpocze˛ła zorganizowana˛ prace˛ 
szkoleniowa˛17. I w ten sposo´b Giz˙ycko stało sie˛ gło´wnym os´rodkiem szkolenia 
bojerowego i najwaz˙niejszym miejscem dla z˙eglarstwa lodowego w Polsce. 
Odbywało sie˛ tam najwie˛cej kurso´w, a przodowała w ich organizowaniu Liga 
Morska. Od 15 lutego do 1 marca odbył sie˛ kurs dla instruktoro´w z˙eglarstwa 
lodowego, a uczestniczyło w im 25 oso´b, w tym cztery kobiety. Szkolenie 
zorganizował GKKF na zasadzie obozu sportowego, a kursanci zdobyli solidna˛ 
wiedze˛ teoretyczna˛ i praktyczna˛. Opracowali tablice pogla˛dowe, kto´re stały sie˛ 
pomocne przy nauczaniu. Był to kurs – jak na czasy przystało – słuszny 
ideologicznie, bo: „liczna, około 20-osobowa grupa zetempowska powaz˙nie wpłyne
˛ła na prace˛ kursu”18. 

Od roku 1949 w byłej stoczni Ericha Schulza w Giz˙ycku ruszyła produkcja 
s´lizgo´w lodowych monotyp XV. Zbudowano ich dziesie˛c´, specjalnie na potrzeby 
szkolenia i starto´w w regatach. Byłej niestety stoczni Szulca, bo w roku 1947 cała 
rodzina włas´ciciela została zmuszona do wyjazdu z Polski, nie pomogły starania 
Mariana Rapackiego u przełoz˙onych w Warszawie i argumenty, z˙e prowadza˛cy 
stocznie˛ jest s´wietnym fachowcem, z˙e remontuje sprze˛t dostarczany do Giz˙ycka 
z całej Polski i, z˙e pozbywanie sie˛ Schulza to duz˙y bła˛d19. 

W roku 1951 w porozumieniu z Gło´wnym Komitetem Kultury Fizycznej Liga 
Morska zorganizowała w Giz˙ycku dwa kursy w terminach 15-30 stycznia oraz 20 
lutego 4 marca20. Na kaz˙dym z turnuso´w z ro´z˙nych oddziało´w Ligi Morskiej z całej 
Polski było po koło 30 oso´b. Dwutygodniowy pobyt kon´czył sie˛ egzaminem na 
stopien´ jachtowego z˙eglarza lodowego. Plan dnia zalez˙ał od warunko´w pogodowych. Jes´li był wiatr, wo´wczas kursanci, nie ogla˛daja˛c sie˛ na pory posiłko´w czy 
zaje˛c´ teoretycznych, oddawali sie˛ wyła˛cznie jez˙dz˙eniu bojerami. Kursanci korzystali z bojero´w klasy monotyp XV. C´
wiczyli pojedynczo, co miało słuz˙yc´ sprawniejszemu prowadzeniu bojera. W giz˙yckim os´rodku było wo´wczas około 15 bojero´w 
klasy monotyp XV, kto´re zostały s´cia˛gnie˛te z We˛gorzewa. Wszystkie były 
w dobrym stanie21. 

W celu upowszechniania z˙eglarstwa lodowego i w innych miejscowos´ciach 
nad jeziorami Liga Morska zainicjowała akcje˛ wczaso´w bojerowych w Augustowie22. W porozumieniu z Naczelna˛Dyrekcja˛Funduszu Wczaso´w Pracowniczych 

wojewo´dzkie urze˛dy oraz powiatowe i miejskie inspektoraty kultury fizycznej. (Mała encyklopedia 
sportu, Warszawa 1987, s. 588). 

17 

T. Dudzic, Z˙
eglarstwo lodowe z LPZ˙, Warszawa 1954, s. 7. 
18 

Ibidem, s. 11. 

19 

Wywiad przeprowadzony przez Autora z Marianem Rapackim w dniu 9.03 2007. 

20 

J. Kawalkowski, Bojery sportem..., s. 30. 
21 

S. Skoczen´, Mazury mojej młodos´ci, Warszawa 2001, s. 75-80. 
22 

(te-es) Szybciej niz˙ wiatr, „Morze” 1952, nr. 2, s.39. 


212 Marek Siwicki 

proponowano nauke˛ z˙eglowania, a przy okazji jazdy na łyz˙wach oraz nartach, 
a w razie niesprzyjaja˛cych warunko´w, gry s´wietlicowe i biblioteczke˛23. Zapewniano 
lokum w luksusowo wyposaz˙onym os´rodku „Jednos´c´ Robotnicza”, kto´ry był przed 
wojna˛ oficerskim jachtklubem, gdzie szkolono oficero´w24, ale i cywilo´w25. 

Szkolenie w PRL-u miało podobny cel sportowy, jak przed wojna˛, ale było juz˙ 
zupełnie inne ideologicznie. Szło o masowy w nim udział młodziez˙y pochodzenia 
chłopskiego czy robotniczego: „Przed wojna˛, ilos´c´z˙eglarzy lodowych znikoma. 
Była to burz˙uazyjna elita dojez˙dz˙aja˛ca przewaz˙nie na jeziora augustowskie. 
Jednakz˙e ten pie˛kny sport nie był doste˛pny szerszym masom sportowco´w, lecz dla 
tych, kto´rzy nalez˙eli do uprzywilejowanej i dobrze sytuowanej materialnie elity”26. 

Uwien´czeniem serii szkolen´ i kurso´w oraz wczaso´w, słuz˙a˛cych propagowania 
z˙eglarstwa lodowego, były I Bojerowe Mistrzostwa Polski. Rozegrano je na 
s´lizgach klasy monotyp XV od 20 do 26 lutego 1951 roku na jeziorze Niegocin, 
z udziałem 30 zało´g. W mistrzostwach brali udział znani i cenieni mistrzowie 
sportu, z dos´wiadczeniem sprzed wojny: Jo´zef Ka˛dziela z Chojnic oraz wspominany wczes´niej Mikołaj Osin´ski. Zawody były okazja˛, by szkoleni w Giz˙ycku adepci 
z˙eglarstwa lodowego mogli stana˛c´ do zmagan´ z mistrzami i wreszcie pokazac´, co 
potrafia˛. I wykazywac´ sie˛ musieli, bowiem trafili na niesprzyjaja˛ce warunki. Lo´d 
jeziora Niegocin pokrywał s´nieg, tworza˛c miejscami trudne do sforsowania zaspy. 
Dzoszły do tego opady deszczu, co wymagało od startuja˛cych hartu, kondycji 
i wielkiej sprawnos´ci technicznej. Brakowało niezbe˛dnego do s´cigania sie˛ silnego 
wiatru. 

Pierwszym w historii mistrzami Polski zostali Paweł Sieradzki i Łucjan 
Gierszewski z Budowlanych Chojnice. Na drugim miejscu zakon´czyli zawody 
Stanisław Turketti z AZS-AWF Warszawa z Hieronimem Michniewskim z Giz˙ycka 
w załodze. Trzeci był Malinowski z Mazurem, ro´wniez˙ ze stołecznego AZS-u 
AWF-u. Regaty zakon´czyły sie˛ w niedziele˛ przy zapadaja˛cych ciemnos´ciach. 
Uroczyste zakon´czenie przeniesiono wie˛cnapo´z´ny wieczo´r do sali hotelu turystycznego Orbis w Giz˙ycku. Mistrzowie i wicemistrzowie otrzymali pamia˛tkowe 
plakiety, zas´ czołowa dziesia˛tka dyplomy27. 

Rozgrywania mistrzostw Polski w klasie monotyp XV zaniechano po roku 
1973 ze wzgle˛du na ogromne zainteresowanie bojerowco´w s´lizgiem klasy DN28,na 

23 

Wczasy bojerowe nowa˛ forma wypoczynku, „Głos Olsztyn´ski” z 14.01.1952 r., s. 6. 

24 

Kursy były przeznaczone gło´wnie dla oficero´w, a zostały zapocza˛tkowane w roku 1936 (Kursy 
yachtingu lodowego, „Sport Wodny”, 1936, s. 130). 

25 

Od kandydata wymagano m.in. ukon´czenia 18 roku z˙ycia i czterech klas szkoły s´redniej 
(Komunikat, „Sport Wodny”, 1936, s. 366). 

26 

Embele, Bojery wyprzedzaja˛ wiatr, „Morze” 1951, nr 2, s. 10. 

27 

(no), Załoga Budowlanych (Chojnice) bojerowym mistrzem Polski,„Z˙
ycie Olsztyn´skie” z 27.02. 
1951 r., s. 6. 

28 

S´
izg jednomiejscowy. Powstał w 1937 w USA, a do Giz˙ycka przywio´zł go w roku 1965 Holender 
Vim van Acker, propagator klasy DN w Polsce. 


Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego... 

kto´rym rozgrywane sa˛ obecnie mistrzostwa s´wiata i Europy, a od roku 1967 
mistrzostwa Polski. Ws´ro´d najbardziej utytułowanych zawodniko´w klasy DN 
dominuja˛ bojerowcy wychowani nad jeziorami mazurskimi29.NaS´niardwach czy 
Niegocinie odbywa sie˛ wie˛kszos´c´ regat mistrzostw Polski, jak ro´wniez˙ imprez 

o zasie˛gu mie˛dzynarodowym. 
Nigdy od czaso´w ostatniej wojny nie rozegrano natomiast regat mistrzowskich 
na jeziorze S´
wie˛cajty. Powody wydaja˛ sie˛ byc´ dwa. Po pierwsze, propaganda 
PRL-owska milczała, a w najlepszym razie umniejszała niemieckie dokonania na 
tym terenie. Gloryfikowała z kolei powojenna˛ role˛ pan´stwa w rozwijaniu sportu 
bojerowego30. Po drugie, przez wiele lat brak było woli z˙eglarzy z We˛gorzewa do 
organizowanie regat bojerowych i pasji podobnej do tej, z jaka˛ z˙eglował i rozsławiał jezioro i miasto Georg Tepper31. Nie zmienia to jednak faktu, z˙e jeziora 
mazurskie, były i sa˛ w dalszym cia˛gu jednym z najlepszych miejsc rozgrywania 
regat bojerowych w Europie. 

Z dziejo´w z˙eglarstwa lodowego na Mazurach (1945-1951) 

Streszczenie 

Jeziora mazurskie maja˛ duz˙a˛ powierzchnie˛ oraz płaskie brzegi i znakomicie nadaja˛ sie˛ do uprawiania 
z˙eglarstwa lodowego. Walory Mamr, S´
niardw, Niegocina czy S´
wie˛cajt docenili Niemcy, organizuja˛c 
w latach mie˛dzywojennych imprezy o radze mie˛dzynarodowej. W pierwszych latach powojennych 
z˙eglarstwo lodowe w Polsce odradzało sie˛ w Giz˙ycku oraz We˛gorzewie. Na lodzie Niegocina rozegrano 
pierwsze bojerowe mistrzostwa Polski, a startuja˛cy w nich zawodnicy, zapocza˛tkowali sukcesy z˙eglarzy 
lodowych z Warmii i Mazur, kto´rzy stanowia˛ czoło´wke˛ bojerowco´w s´wiata. 

Słowa kluczowe: pocza˛tki z˙eglarstwa lodowego, sport bojerowy, s´liz lodowy monotyp XV, jeziora 
mazurskie. 

On the History of Ice Sailing in Masuria (1945-1951) 

Abstract 

Masurian lakes which are characterized by vas area and flat, easily accessible shores serve as an ideal 
location for practicing ice sailing. The sports value of such lakes as Mamry, S´
niardwy, Niegocin or 
S´
wie˛cajty was first appreciated by Germans, who organized there a series of international sporting 

29 

Karol Jabłon´ski z Bazy Mra˛gowo jako jedyny zawodnik w historii bojero´w, zdobył siedem 
tytuło´w mistrza s´wiata. Mistrzami s´wiata byli ponadto: Michał Burczyn´ski i Piotr Burczyn´ski z AZS 
UWM Olsztyn oraz Władysław Stefanowicz z MKZ˙ Mikołajki. 

30 

Zob. T. Szpakowski, Na bojerach „Morze” 1953, nr 2, s. 26. 

31 

Zob. M. Siwicki, Czarodziej wiatru, Olsztyn 2003, s. 68. 


214 Marek Siwicki 

events during the period between the two World Wars . During the early post – war years Polish tradition 
of ice sailing was gradually reintroduced on the lakes near Giz˙ycko and We˛gorzewo. The area of 
Niegocin hosted the first Ice Sailing Cup of Poland and the runners from Warmia and Masuria initiated 
the series of sporting successes which have led them on top of the world;s leading ice sailing teams. 

Key words: early history of ice sailing, ice sailing, ice yacht Monotyp XV, masurian lakes. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Jerzy Urniaz˙ 

Olszyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. Jo´zefa Rusieckiego 

Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego 
i obwodu kaliningradzkiego w latach 1956-1975 

Porozumienia mie˛dzy Polska˛ i Zwia˛zkiem Radzieckim miały wpływ na 
podje˛cie w połowie lat 50. XX wieku wspo´łpracy mie˛dzy wojewo´dztwem olsztyn´skim i obwodem kaliningradzkim. Obejmowała ona osia˛gnie˛cia i wymiane˛ dos´wiadczen´w ro´z˙nych dziedzinach regionalnej gospodarki, kultury i sportu, maja˛ce 
zmienic´ lub poprawic´o´wczesna˛ rzeczywistos´c´ gospodarcza˛ i społeczna˛, tym 
samym pogłe˛bic´ przyjaz´n´ polsko-radziecka˛ mie˛dzy mieszkan´cami1. Wspo´łpraca 
uwzgle˛dniała rzeczywistos´c´ polityczna˛, kto´ra nie uznawała szerokiego otwarcia 
granicy, a zatem i perspektywy obecnie rozumianej tres´ci kooperacji. Nie mniej 
stanowiła istotny krok w kierunku zmiany dotychczasowego stanu rzeczy. Zcentralizowany charakter wspo´łpracy od pocza˛tku był s´cis´le reglamentowany z obu 
stron przez aparat partyjny i okres´lał wielkos´c´ kooperacji, zro´wnowaz˙ona˛ liczbe˛ 
delegacji i ich uczestniko´w oraz przynalez˙nos´c´ do struktur partyjnych lub organizacji młodziez˙owych2. Wyja˛tek stanowili sportowcy, kto´rych wspo´łpraca 
wia˛zała sie˛ z rywalizacja˛ wynikaja˛ca˛ z samej istoty sportu. W konsekwencji miała 
okres´lic´ wartos´c´ sportowa˛ kaz˙dego z regiono´w, a co za tym idzie uja˛c´ wymiane˛ 
dos´wiadczen´ maja˛cych wesprzec´ rozwo´j sportu w regionach. Z tych wzgle˛do´w 
w kooperacji uczestniczyły czołowe druz˙yny i kluby sportowe w wyro´z˙niaja˛cych 
sie˛ dyscyplinach sportowych pod nazwa˛ stolic regiono´w: Olsztyna i Kaliningradu. 
W pierwszych latach były to: boks, piłka noz˙na i piłka siatkowa. Wraz z rozwojem 
kooperacji, zwie˛kszała sie˛ ro´wniez˙ liczba dyscyplin, w kto´rych kontakty z ro´z˙nym 
nate˛z˙eniem trwały do kon´ca zmian ustrojowych kraju. Organizacyjnie w kaz˙dym 
spotkaniu na terenie kaz˙dego regionu program uwzgle˛dniał dwa mecze, spotkania 
integracyjne oraz zwiedzanie Olszyna i Kaliningradu. Idea wspo´łpracy miała 

1 

Archiwum Pan´stwowe w Olsztynie (dalej APO), Komitet Wojewo´dzki Polskiej Zjednoczonej 
Partii Robotniczej (dalej KW PZPR), teczka, Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 
1141/2093, s. 80. X lat wspo´łpracy Olsztyna z Kaliningradem, sprawozdanie złoz˙one w Dziale 
Propagandy KW PZPR z 1966 roku, bez podpisu. 

2 

W.T. Modzelewski, Polska – obwo´d kaliningradzki. Polityczne uwarunkowania wspo´łpracy 
transgranicznej, UWM Olsztyn 2006, s. 53. 

216 Jerzy Urniaz˙ 

wsparcie w wysokiej randze sportu w obu krajach, podobnej organizacji z˙ycia 
sportowego, a przede wszystkim duz˙ego zainteresowania sportem mieszkan´co´w 
obu regiono´w. Nie bez znaczenia w pocza˛tkowym okresie wspo´łpracy było echo 
waz˙nych wydarzen´ w kraju (X 1956). Protesto´w społeczno-politycznych wymierzonych w o´wczesna˛ rzeczywistos´c´, mie˛dzy innymi ogromna˛ zalez˙nos´c´ od Zwia˛zku 
Radzieckiego. Dlatego tez˙ interesuja˛ce wydaje sie˛ pytanie, jak wygla˛dała wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego z obwodem kaliningradzkim w latach 
1956-1975. W pracy przyje˛lis´my cezure˛ czasowa˛, kieruja˛c sie˛ podziałem administracyjnym kraju, jaki nasta˛pił w 1975 roku. 

Wspo´łprace˛ rozpocze˛to we wrzes´niu 1956 roku meczem piłki noz˙nej w Kaliningradzie. Olsztyn reprezentowała czołowa w wojewo´dztwie, trzecioligowa druz˙yna Kolejowego Klubu Sportowego (KKS) „Warmia” z Olsztyna. Przegrała wo´wczas dwa mecze. Pierwszy z miejscowym drugoligowym zespołem klubu „Piszczewik” (wkro´tce przemianowanym na „Baltik”) (2:3) i drugi z druz˙yna˛ Czerwona 
Gwiazda z Sowiecka (3:4). Mecze piłkarskie w obwodzie ogla˛dało ponad pie˛tnas´cie 
tysie˛cy widzo´w. Spotkania, jak pisała olsztyn´ska prasa, rozpocze˛ły „bogaty 
program mie˛dzy sa˛siaduja˛cymi ze soba˛ okre˛gami”3. Wspo´łpracy nadano duz˙y 
wydz´wie˛k propagandowy. Inauguracyjny mecz był takz˙e transmitowany w Polskim 
Radio Olsztyn, zas´ komentatorzy podkres´lali potrzebe˛ oraz wartos´c´ kontakto´w 
z obwodem kaliningradzkim. Miały zaowocowac´ rozwojem sportu olsztyn´skiego 
i zbliz˙yc´ do siebie obie społecznos´ci przez uczestnictwo w meczach, a tym samym 
pogłe˛bic´ przyjaz´n´ polsko-radziecka˛. Dodatkowym magnesem była ciekawos´c´ 
sportukaliningradzkiego, kto´ra˛spote˛gowały przegrane olsztyn´skich piłkarzy w Kaliningradzie. Dlatego tez˙ pierwsze mecze w Olsztynie siatkarek i siatkarzy 
Zrzeszenia Sportowego (ZS) „Sparta” oraz boksero´w ZS „Budowlani” z reprezentacjami Kaliningradu wzbudziły ogromne zainteresowanie. Podobnie jak w Kaliningradzie miały duz˙y wydz´wie˛k propagandowy. Dały ro´wniez˙ satysfakcje˛ widzom. Siatkarki „Sparty” wygrały dwukrotnie (3:0, 3:1), siatkarze pierwszy mecz 
przegrali (1:3), a drugi wygrali (3:1), zas´ bokserzy zremisowali 10:10. Siatko´wce 
przygla˛dało sie˛ ponad osiemset oso´b, natomiast boks ogla˛dało dwukrotnie wie˛cej. 
Zdaniem dziennikarzy atrakcyjnos´c´ spotkan´ przeszła wszelkie oczekiwania. Przekraczała moz˙liwos´ci obiekto´w, zbyt małych, z˙eby „pomies´cic´ wszystkich zainteresowanych, 
a szczego´lnie młodziez˙ dla kto´rej sport był waz˙nym elementem rozwoju 
i wychowania”4. Podobnie rzecz miała sie˛ na stadionach piłkarskich wypełnionych 
widzami w meczach rewanz˙owych w Olsztynie i pobliskiej Ostro´dzie, kto´rej 
miejscowi piłkarze przy pie˛ciotysie˛cznej widowni uzyskali remis (1:1). Jak sie˛ 

3 

Piłkarze Warmii i Piszczewiko inauguruja˛przyjacielskie kontakty Olsztyna z Kaliningradem, „Głos 
Olsztyn´ski”, 1956, nr 218 z 12 wrzes´nia, s. 5. 

4 

Z. Kozieł, Udany mie˛dzynarodowy wyste˛p siatkarek i siatkarzy Sparty, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, nr 
222 z 17 wrzes´nia, s. 4; BAT, Remis na olsztyn´skim ringu Kaliningrad – Olsztynianka 10:10, ibidem,s.4. 

Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego... 

Tabela 1. Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego z obwodem kaliningradzkim w najbardziej 
widowiskowych dyscyplinach w regionach w latach 1956-1958 

Dyscyplina 
sportowa 
Rok 
Liczba 
zwycie˛stw 
1956 1957 1958 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. Kal. 
Boks 10 : 10 12 : 6 12 : 8 
12 : 8 
14 : 6 
14 : 6 
11 : 9 
4: 16 
12 : 8 
18 : 2 
3 6 
Piłka noz˙na 1 : 1 
0:1 
3: 2 
4: 3 
1: 6 
0: 1 
1: 0 
1: 0 
2:6 
1:0 
– 
– 
1 8 
Piłka siatkowa 3 : 0 K 
3: 1K 
1:3 M 
3:1 M 
3:0 K 
3:1 K 
3:2 M 
3:1 M 
3: 1K 
3: 1M 
– 
– 
3: 1 K 
1: 3 K 
3: 1 M 
1: 3 M 
1: 3K 
3: 0K 
3:2 M 
3:0 M 
5K 
3M 
4K 
6M 
Piłka koszykowa – – – – 38 : 37 K 
31 : 41 K 
75 : 88 M 
98 : 88 M 
35 : 34 K 
39 : 38 K 
68 : 51 M 
66 : 54 M 
1K 
1M 
3K 
3M 
Razem 14 30 

Ol. – Olsztyn, Kal. – Kaliningrad 
Z´
ro´dło: Opracowanie własne: Piłkarze Warmii i Piszczewiko inauguruja˛przyjacielskie kontakty Olszyna 
i Kaliningradu, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, nr 218 z 12 wrzes´nia, s. 5; Sportowcy z Kaliningradu 
w Olsztynie, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, nr 221 z 15-16 wrzes´nia, s. 1; T. Cegielski, Warmia przegrywa 
drugie spotkanie z ZSRR (3:4), „Głos Olsztyn´ski”, 1956, wrzesien´, s. 4; Remis na olsztyn´skim ringu 
Kaliningrad – Olsztyn 10:10, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, nr 222 z 17 wrzes´nia, s. 4; Z. Kozieł, Udany 
mie˛dzynarodowy wyste˛p siatkarek i siatkarzy Sparty, ibidem, s. 4; R. Zalewski, Red. Zalewski telefonuje 
z Kaliningradu Same poraz˙ki, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, nr 228 z 24 wrzes´nia, s. 4; W. Zachalski, Pie˛kny 
sukces w pierwszym mie˛dzynarodowym meczu w Ostro´dzie Ostro´dzianka – Piszczewik, „Głos Olsztyn´
ski”, 1956, wrzesien´, s. 4; R. Zalewski, Sportowe wraz˙enia z pobytu w Kaliningradzie, „Głos 
Olsztyn´ski”, 1956, nr 230 z 26 wrzes´nia, s. 5; R. Zalewski, Bokserzy OKS w Kaliningradzie. Wyjazd był 
udany i potrzebny, „Głos Olsztyn´ski”, 1957, nr 204 z 28 sierpnia, s. 5; ....o bokserach, „Głos Olsztyn´ski”, 
1957, nr 208 z 3 wrzes´nia, s. 4; R. Zalewski, Druga poraz˙ka boksero´w olsztyn´skich OKS – Kaliningrad 
6:14, „Głos Olsztyn´ski”, 1957, nr 202 z 26 sierpnia, s. 4; Z˙
eglarze i siatkarze jada˛ do Kaliningradu, 
„Głos Olsztyn´ski”, 1958, nr 117 z 19 maja, s. 4. 

okazało, były to jedyne zwycie˛stwa Olsztyna tego roku na czternas´cie spotkan´ 
w trzech wspomnianych dyscyplinach sportowych. Oczekiwany przez wszystkich 
pocza˛tek wspo´łpracy okazał sie˛ korzystny dla sportowco´w kaliningradzkich. 
Pokazał jednoczes´nie ogromne zainteresowanie mieszkan´co´w w obu regionach. 
Ogo´lny bilans zwycie˛stw i poraz˙ek pierwszego roku wspo´łpracy z pewnos´cia˛ 
rzutował na dalsza˛ kooperacje˛, a przede wszystkim na ocene˛ sportu olsztyn´skiego. 
Mimo przegranych wielu spotkan´, w opinii olsztyn´skiego s´rodowiska sportowego 


218 Jerzy Urniaz˙ 

poziom rywalizuja˛cych druz˙yn był zbliz˙ony, co dawało takz˙e perspektywe˛ ciekawej 
rywalizacji i z pewnos´cia˛ miało wpływ na duz˙a˛ ogla˛dalnos´c´5. 

Wspo´łpraca od pocza˛tku pokazała ogromna˛ che˛c´ zwycie˛stw po obu stronach. 
Mniej zajmowano sie˛ wymiana˛ dos´wiadczen´ pracy sportowej, zakładaja˛c, z˙e sama 
rywalizacja jest najlepsza˛ praktyka˛ wspo´łpracy. Pierwsze lata wspo´łzawodnictwa 
pokazały przewage˛ druz˙yn z Kaliningradu. Wskazuja˛ na to wyniki tabeli 1, 
przedstawiaja˛cej rezultaty w najbardziej widowiskowych dyscyplin sportowych, do 
kto´rych zawsze zaliczały sie˛ gry sportowe i boks. Odnotowac´ nalez˙y takz˙e poraz˙ki 
olszyn´skich tenisisto´w i z˙eglarzy, kto´rzy w 1958 roku wła˛czyli sie˛ do wspo´łpracy6. 
Charakterystyczny był mieszany układ zwycie˛stw i poraz˙ek z ogo´lna˛ przewaga˛ 
Rosjan na terenie olsztyn´skim, z kolei samych poraz˙ek druz˙yn olsztyn´skich 
w Kaliningradzie. Ten stan rzeczy budził szereg wa˛tpliwos´ci zaro´wno olsztyn´skiego s´rodowiska sportowego, jak i olsztyn´skich kibico´w, w tym domysły o przyczynach poraz˙ek. Najcze˛s´ciej podnoszono kwestie stronniczego se˛dziowania w Kaliningradzie i kontekstu politycznego, jakim był pogla˛d o powinnos´ci przegrywania 
meczo´w przez sportowco´w olsztyn´skich, co miało wynikac´ z przewodniej roli 
Zwia˛zku Radzieckiego7. 

Generalnie nalez˙y uznac´, iz˙ rozwo´j sportu w obu regionach zdeterminowany 
był podobnymi problemami. Wynikały one, mie˛dzy innymi, z faktu peryferyjnego 
połoz˙enia wojewo´dztwa olsztyn´skiego i obwodu kaliningradzkiego w swoich 
krajach, a wie˛c i uboz˙szych, na kto´rych tworzono sport od podstaw, z kłopotami 
finansowymi i kadrowymi. Korzystano gło´wnie z obiekto´w pobudowanych jeszcze 
przez Niemco´w w okresie mie˛dzywojennym. Moz˙na zatem przyja˛c´, iz˙ warunki 
rozwoju z˙ycia sportowego na tych terenach były bardzo zbliz˙one. Okolicznos´ci te 
bezpos´rednio wpływały na poziom sportowy kooperuja˛cych druz˙yn, skupionych 
w najlepszych klubach, siła˛ rzeczy działaja˛cych w stolicach regiono´w. Mimo 
angaz˙owania do wspo´łpracy czołowych druz˙yn z Olsztyna, mecze organizowano 
takz˙e w wybranych miastach powiatowych (podobnie czyniono w obwodzie 
Kaliningradzkim) z udziałem miejscowych sportowco´w, tam gdzie sportowe 
władze wojewo´dzkie widziały potencjał daja˛cy perspektywy rozwoju. Nalez˙y tu 
wymienic´ Ostro´de˛, Lidzbark Warmin´ski, Ke˛trzyn oraz Bartoszyce i Braniewo. 
Wspo´łprace˛ chciało takz˙e podja˛c´ (jednak bez wie˛kszego skutku) Go´rowo Iławeckie 
z rejonem Bagrationowskim, maja˛c na uwadze graniczne piłkarskie spotkania 
młodziez˙y i organizacji młodziez˙owych8. 

5 

Wywiad z Mieczysławem Poz˙arskim, działaczem sportowym i były pracownikiem WKKF 
i WKKFiT w Olsztynie, uczestnikiem spotkan´ sportowych z Kaliningradem przeprowadzony 
21 III 2005. 

6 

Z˙
eglarze Kaliningradu zwycie˛z˙aja˛, „Głos Olsztyn´ski”, 1958, nr 136 z 10 czerwca, s. 1 i 5; Tenis 
OKS – Kaliningrad 7:15, „Głos Olsztyn´ski”, 1958, nr 177 z 28 lipca, s. 4. 

7 

Wywiad z Mieczysławem Poz˙arskim, op. cit., 

8 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2086, 


Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego... 

Podobien´stwa rozwoju sportu były jednak w duz˙ej dysproporcji z efektami 
sportowco´w Olsztyna, co stanowiło mocne motywy wspomnianych spekulacji. 
Tymczasem rzeczywistos´c´ w tych latach wskazywała na słabos´c´ sportu wojewo´dzkiego. Przykładowo wyro´z˙niaja˛ca sie˛ druz˙yna piłkarska KKS „Warmia” grała w III 
lidze krajowej, zas´ problemy olsztyn´skiego piłkarstwa znajdowały cze˛sto swo´j 
rezonans w artykułach miejscowej prasy. Podnoszono brak szkoleniowco´w, zaniedbania w pracy z młodziez˙a˛, fikcyjne zatrudnienia, niesportowe zachowania 
piłkarzy. W trzeciej lidze grały takz˙e reprezentacyjne druz˙yny piłki siatkowej 
i koszyko´wki, nieposiadaja˛ce wie˛kszego zaplecza w terenie. W wojewo´dztwie 
brakowało trenero´w i instruktoro´w, moga˛cych podja˛c´ prace˛ w sporcie wyczynowym9. Ponadto w meczach z Kaliningradem podnoszono kwestie lekcewaz˙a˛cego 
podejs´cia do meczo´w samych zawodniko´w, czego wyrazem były niekompletne 
składy druz˙yn lub tez˙ ich słaba forma sportowa, na co szczego´lna˛ uwage˛ zwracali 
widzowie. Z pewnos´cia˛ wyste˛powało nierzetelne se˛dziowanie, wypaczaja˛ce wyniki 
spotkan´. Przykładem moz˙e byc´ relacja Ryszarda Zalewskiego, olsztyn´skiego 
komentatora sportowego, z dwukrotnie przegranych przez Olsztyn meczo´w bokserskich w Kaliningradzie. Pisał w „Głosie Olsztyn´skim” o „skandalicznym se˛dziowaniu”, 
na kto´re takz˙e ostro zareagowała miejscowa publicznos´c´, nie zgadzaja˛c sie˛ 
z ocena˛ se˛dzio´w przyznaja˛cych zwycie˛stwo „swojemu” zawodnikowi10. Z kolei 
Olsztyn na mecze z Kaliningradem potrafił „wypoz˙yczyc´” boksero´w z Białegostoku i Łodzi walcza˛cych w reprezentacji miasta11. Sytuacje wskazuja˛ce na łamanie 
zasad sportowych, jak sie˛ okazuje, wyste˛powały po obu stronach, a zatem trudno 
było tu mo´wic´ o jednostronnych nierzetelnych działaniach. Zachowania takie 
s´wiadczyły natomiast o twardej rywalizacji i, wraz z pojawiaja˛ca˛ sie˛ krytyka˛ prasy 
olsztyn´skiej po przegranych meczach, zaprzeczały obiegowej opinii o wymuszonych poraz˙kach druz˙yn olsztyn´skich. Zaro´wno widzowie, jak i s´rodowisko sportowe nie chcieli zdawac´ sobie sprawy z faktu słabos´ci sportu olsztyn´skiego. 

Przegrane mecze z Kaliningradem rodziły wspomniane wa˛tpliwos´ci ws´ro´d 
widzo´w, kto´re jak sie˛ wydaje nie powodowały wie˛kszych zmartwien´ wojewo´dzkich 
władz partyjnych i sportowych. Co prawda zwycie˛stwa zawsze cieszyły, nie mniej 
ogo´lny bilans przegranych meczo´w ułatwiał dalsza˛wspo´łprace˛. Potwierdzał propagandowo podnoszona˛ wysoka˛ wartos´c´ sportu radzieckiego, co było nie bez 
znaczenia w kontaktach os´rodko´w władzy. Troske˛ władz olsztyn´skich stanowiło 

Propozycja sekretarza propagandy KP PZPR Go´rowa Iławeckiego skierowana do sekretarza propagandy 
KW PZPR w Olsztynie dotycza˛ca wyraz˙enia zgody na podje˛cie stałego kontaktu mie˛dzy władzami 
i społeczen´stwem powiatu i rejonu Bagrationowskiego z 23.03. 1959, s. 4. 

9 

J. Urniaz˙, Sport na Warmii i Mazurach w latach 1945-1975, Wydawnictwo UWM 2000, s. 88-92. 
10 

R. Zalewski, Red. R. Zalewski telefonuje z Kaliningradu Same poraz˙ki, „Głos Olsztyn´ski”, 1956, 
nr 228 z 24 wrzes´nia, s. 4. 
11 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2085, 
Sprawozdanie z kontakto´w przygranicznych ze spotkania w boksie, kto´re odbyło sie˛ w Kaliningradzie 
w dniach 11-13 X 1958, s. 36-37. 


220 Jerzy Urniaz˙ 

natomiast uczestnictwo i zachowanie widzo´w w meczach z Kaliningradem. Sport, 
jak oczekiwano, miał przełamywac´ wyste˛puja˛ca˛ nieche˛c´ narodowa˛. O ile sportowcy biora˛cy udział w spotkaniach bardzo szybko nawia˛zywali znajomos´ci i przyjaz´
nie, o tyle inaczej rzecz miała sie˛ widzami. Uczestniczyli oni tylko w meczach, 
zache˛caja˛c do zwycie˛stw „swoje” druz˙yny, bez moz˙liwos´ci wzajemnych bezpos´rednich kontakto´w. Władze zdawały sobie sprawe˛ z zaszłos´ci historycznych obu 
narodo´w, osadnictwa tych ziem przez ludnos´c´ z byłych polskich tereno´w wschodnich, a przede wszystkim ze zbyt s´wiez˙ych wo´wczas wstrza˛so´w polityczno-społecznych w kraju. Obawiano sie˛ z pewnos´cia˛incydento´w podczas meczo´w, zas´ 
gry sportowe, a szczego´lnie boks do tego zache˛cały. W tych latach spotkania 
w Olsztyn´skiem kaz˙dego roku ogla˛dało od 15 do 20 tysie˛cy widzo´w. Podobnie było 
w Kaliningradzie. Dlatego tez˙ meczom po obu stronach od pocza˛tku nadawano 
wysoka˛ mie˛dzynarodowa˛ range˛, zas´ spikerzy prowadza˛cy i komentuja˛cy spotkania 
„przygotowywali” publicznos´c´ do kulturalnego zachowania, co nie zawsze sie˛ 
udawało12. Jednoczes´nie dostrzegano oczekiwane zmiany w zachowaniach widzo´w. 
S´
wiadczyły o tym oklaski kierowane do wyro´z˙niaja˛cych sie˛ na meczach zawodniko´w kaliningradzkich, czy tez˙ wspomniana reakcja widzo´w na meczu bokserskim 
w Kaliningradzie. W ocenie wojewo´dzkich władz partyjnych sport wyro´z˙niał sie˛ na 
tle pozostałych wspo´łpracuja˛cych branz˙ zawodowych. Jak czytamy w sprawozdaniu Komitetu Wojewo´dzkiego, istotnie pomagał „w przełamywaniu niedobrych 
nastrojo´w antyradzieckich, kto´re w znacznej mierze dawały znac´ o sobie w poszczego
´lnych powiatach”13. 

Zainteresowanie wspo´łpraca˛rosłoz kaz˙dymrokiem.W 1962rokurywalizowano juz˙ w siedmiu dyscyplinach sportowych: lekkoatletyce, kolarstwie szosowym, 
koszyko´wce, piłce noz˙nej, piłce siatkowej, tenisie i z˙eglarstwie. Powoli ro´wniez˙ 
naste˛powała ro´wnowaga zwycie˛stw, co dawało olsztyn´skim władzom sportowym 
poczucie dbałos´ci o rozwo´j sportu wojewo´dzkiego, a przede wszystkim satysfakcje˛ 
widzom. Był to okres wzrostu poziomu sportu olsztyn´skiego. W drugiej lidze 
(1962) rywalizowali juz˙ siatkarze, koszykarze i lekkoatleci, piłkarze noz˙ni osia˛gali 
dobre notowania w rozgrywkach o wejs´cie do II ligi. Ws´ro´d kolarzy szosowych 
coraz lepsze wyniki w kraju uzyskiwali młodzi zawodnicy, podobnie było z juniorami w tenisie. Zdecydowanie najlepiej wiodło sie˛ z˙eglarzom. Rezygnacja z załogi 
kobiecej i pozostanie tylko przy zespole me˛skim nie tylko poprawiło wskaz´nik 
dotychczasowych spotkan´, lecz ustaliło wyz˙szos´c´z˙eglarzy Olsztyna do kon´ca 
kooperacji. Wynikało to z faktu, iz˙z˙eglarstwo me˛skie stosunkowo szybko stało sie˛ 
wybijaja˛cym sportem regionalnym w kraju. W tym okresie, jak i po´z´niejszym 
Olsztyn dochował sie˛ wielu mistrzo´w Polski, mie˛dzy innymi: Romana Szadziews

12 

Wywiad z Marianem Rapackim, były wiceprezesem OKS, organizatorem i uczestnikiem spotkan´ 
sportowych z Kaliningradem przeprowadzony 23.09.2006. 

13 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2087, Plan 
sportowych kontakto´w przygranicznych Olsztyn-Kaliningrad na rok 1960, s. 10. 


Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego... 

kiego, Zdzisława Lindorfa, Janusza Rejewskiego, Zygmunta Paszkiewicza, Wiesława S´
liwin´skiego, Błaz˙eja Wyszkowskiego, Wiesława Bracława, Tomasza Rumszewicza14. 

Woko´ł wspo´łpracy tworzył sie˛ dobry klimat. Ilustracja˛ takiego stanu rzeczy 
moga˛ byc´ kontakty lekkoatleto´w i kolarzy szosowych. Pierwszy mie˛dzynarodowy 
mecz lekkoatletyczny na stadionie Les´nym w Olsztynie (1962), zdaniem miejscowej prasy, bardzo zmobilizował zawodniko´w i zakon´czył sie˛ wła˛cznej punktacji 
kobiet i me˛z˙czyzn zwycie˛stwem olsztynian 160:114, zas´ „dwudniowemu spotkaniu 
w lekkiej atletyce przygla˛dało sie˛ kilka tysie˛cy kibico´w”15. W ocenie obserwatoro´w 
poziom meczu był wysoki. Okre˛gowy Zwia˛zek Lekkiej Atletyki (OZLA) w sprawozdaniu podkres´lił atmosfere˛ spotkan´, pisza˛c: „Mimo wysokiego zwycie˛stwa 
Olsztyna w pierwszym spotkaniu, wiadomo było, iz˙ rewanz˙u nie wolno lekcewaz˙yc´, 
bowiem trenerzy gos´ci nie ukrywali, iz˙ przyjechali w składzie osłabionym brakiem 
czołowych zawodniko´w klubo´w wojskowych. Mecz w Kaliningradzie potwierdził to 
w zupełnos´ci”16. Olsztyn przegrał wo´wczas w ła˛cznej punktacji 4 punktami. 
Obydwa spotkania, co mocno zaznaczono, odbyły sie˛ w sportowej i serdecznej 
atmosferze. Dzielono sie˛ dos´wiadczeniami sportowo-organizacyjnymi, (Olsztyn 
dwa lata wczes´niej był organizatorem lekkoatletycznych mistrzostw Polski), 
uwagami na temat metod treningowych. Olsztyniacy omawiali konkurencje biegowe (posiadali w swoim składzie reprezentanto´w kraju, mie˛dzy innymi: Ireneusza 
Kluczka – olimpijczyka, Jerzego Milewskiego, Bogdana Załuske˛), zas´ trenerzy 
z Kaliningradu konkurencje techniczne – rzuty. Zawody, podobnie jak cała 
wspo´łpraca miały bardzo uroczysta˛oprawe˛, wymieniano puchary, proporce, wzajemne upominki, a publicznos´c´ podczas meczo´w informowano nie tylko o rezultatach 
stadionowych, lecz takz˙e o poste˛pach dyscypliny w obu okre˛gach oraz osia˛gnie˛ciach czołowych zawodniko´w. Po tych zawodach OZLA dodatkowo zapraszał 
czołowych zawodniko´w Kaliningradu na doroczne mityngi w Olsztynie z udziałem 
wybitnych polskich lekkoatleto´w17. 

Wła˛czenie sie˛ kolarzy do wspo´łpracy spowodowało w pewnym stopniu zmiane˛ 
oprawy dotychczasowych spotkan´. Wspo´łpraca bowiem po raz pierwszy „wyszła” 
poza obiekt sportowy. W obwodzie kolarze s´cigali sie˛ po okolicach i przedmies´
ciach Kaliningradu na 120 km trasie, zakon´czonej meta˛ na stadionie czołowego 
klubu sportowego „Baltika”. Wys´cig nagłos´niony przez media wzbudził duz˙e 
zaciekawienie mieszkan´co´w, tym bardziej iz˙ indywidualnym zwycie˛zca˛ został 
Rosjanin. Natomiast zespołowe zwycie˛stwo Olsztyna stanowiło, jak sie˛ wydaje, 

14 

J. Urniaz˙, op. cit., s. 189-192. 
15 

Na marginesie sportowej niedzieli, „Głos Olsztyn´ski”, 1962, nr 162 z 10 lipca, s. 6. 

16 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2087, 
Sprawozdanie ze spotkan´ lekkoatletycznych Olsztyn – Kaliningrad w lipcu 1962 r. sporza˛dzony przez 
Cz. Skowron´skiego, sekretarza OZLA w Olsztynie, podpis nieczytelny, s. 26. 

17 

Ibidem, s. 27. 


222 Jerzy Urniaz˙ 

zaskoczenie dla organizatoro´w, co znalazło wyraz w komentarzach prasowych. 
Wys´cig rewanz˙owy w Olsztyn´skiem, kto´remu nadano nazwe˛ „Wys´cig Olsztyn 

– Kaliningrad”, obejmował juz˙ dwa etapy. Pierwszego dnia kolarze pokonali trase˛ 
długos´ci 117 km z Olsztyna przez Barczewo, Biskupiec, Mra˛gowo do Szczytna, 
drugiego dnia s´cigali sie˛ na 50 km po ulicach Olsztyna. Etapy indywidualnie oraz 
druz˙ynowo wygrał Kaliningrad18. Zainteresowanie wys´cigiem mieszkan´co´w, 
w miejscowos´ciach przez kto´re przebiegała trasa, było duz˙e, tym bardziej iz˙za 
sprawa˛ powiatowych komiteto´w kultury fizycznej odpowiedzialnych za jego 
organizacje˛ wiele oso´b wła˛czyło sie˛ osobis´cie w przygotowanie poszczego´lnych 
odcinko´w trasy. Wys´cig, jak oceniono, ogla˛dało ponad 40 tysie˛cy mieszkan´co´w. 
Tylko w Szczytnie zakon´czeniu przygla˛dało sie˛ ponad 5 tysie˛cy, a w Olsztynie 
około 30 tysie˛cy widzo´w19. Opro´cz wspo´łzawodnictwa stanowia˛cego cel zmagan´ 
kolarzy, organizatorzy byli zadowoleni z duz˙ego zainteresowania społecznego. 
Wiele oso´b w powiatach miało wreszcie okazje˛ uczestniczyc´ jako widzowie 
w prowadzonych działaniach kooperacyjnych, co miało waz˙ny wydz´wie˛k społeczny. Wys´cig organizowany przez kolejne lata na terenie wojewo´dztwa olsztyn´skiego 
przyjmował ro´z˙ne nazwy w zalez˙nos´ci od projektowanej trasy i symbolizował 
wspo´łprace˛ sportowa˛ mie˛dzy regionami. 
W drugiej połowie lat szes´c´dziesia˛tych nasta˛piła znaczna poprawa sportu 
olsztyn´skiego. Zwie˛kszono nakłady finansowe na sport wyczynowy (klubowy 
i szkolny), polepszyła sie˛ baza sportowa i szkoleniowa, zas´ najlepsi zawodnicy 
obje˛ci zostali zdecydowanie wie˛ksza˛ troska˛. Miało to wpływ na wła˛czenie wie˛kszej 
niz˙ dotychczas liczby dyscyplin sportowych do rozgrywek krajowych na najwyz˙
szym poziomie. Pozwalało takz˙e, mimo w dalszym cia˛gu utrzymuja˛cej sie˛ duz˙ej 
ro´z˙nicy poziomu sportowego na terenie wojewo´dztwa, na pełniejsza˛ ocene˛ sportowych sukceso´w. Z tych wzgle˛do´w w 1967 roku sportowe władze, oceniaja˛c sport 
w Olsztyn´skiem, wyodre˛bniały trzy ro´z˙nia˛ce sie˛ mie˛dzy soba˛ grupy dyscyplin 
sportowych. Kryterium stanowiły osia˛gnie˛cia na najwaz˙niejszych zawodach w kraju i na s´wiecie. I tak pierwsza˛ grupe˛ stanowiły dyscypliny zajmuja˛ce stała˛ wysoka˛ 
pozycje˛ w Polsce: gimnastyka kobiet, kajakarstwo, jez´dziectwo, motocross, strzelectwo, z˙eglarstwo i bojery. Do drugiej grupy nalez˙ały sporty uzyskuja˛ce pojedyncze 
sukcesy w kraju: kolarstwo (posiadaja˛ce zawodniko´w obje˛tych szkoleniem kadry 
narodowej), lekkoatletyka (I liga, maja˛ca reprezentanto´w Polski), piłka siatkowa 
me˛z˙czyzn (I liga), piłka re˛czna me˛z˙czyzn (czoło´wka II ligi), podnoszenie cie˛z˙aro´w 
(II liga, posiadaja˛ca zawodniko´w obje˛tych szkoleniem kadry narodowej), szermierka (maja˛ca zawodniko´w obje˛tych szkoleniem kadry narodowej). W trzeciej grupie 
uje˛to pozostałe dyscypliny sportu, w tym piłke˛ noz˙na˛, uczestnicza˛ca˛ zmiennie 

18 

Griazanow i zespo´ł radziecki triumfatorami wys´cigu reprezentacji Olsztyna i Kaliningradu, „Głos 
Olsztyn´ski”, 1962, nr 233 z 1 paz´dziernika, s. 6. 

19 

Ibidem,s. 6. 


Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego... 

Tabela 2. Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego z obwodem kaliningradzkim w najbardziej 
widowiskowych dyscyplinach w regionach w latach 1967-1969 

Dyscyplina 
sportowa 
Rok 
Liczba 
zwycie˛stw 
1967 1968 1969 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
mecze 
w Ol. 
mecze 
w Kal. 
Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. – Kal. Ol. Kal. 
Lekka atletyka 136 : 116 
55 : 60 K 
81 : 56 M 
107: 137 
47: 49 K 
60: 88 M 
– 
– 
165 : 137 156 : 162 
74 : 63 K 
82 : 99 M 
159 : 130 
64 : 69 K 
95 : 61 M 
– 
5 
1K 
4M 
0 
3K 
0M 
Piłka noz˙na 2 : 0 
0:2 
0: 1 
0: 5 
2: 1 
5: 0 
2: 1 
– 
2:0 
4:2 
0:3 
– 
8 2 
Piłka siatkowa 3 : 2 M – 3 : 0 M 
3: 1M 
3: 1 M 
1: 3 M 
1: 3 K 
3: 1 M 
3: 0K 
3:2 M 
0K 
5M 
2K 
2M 
Piłka koszykowa 58 : 48 K 
54 : 37 K 
66 : 70 M 
66 : 58 M 
63 : 47 K 
58 : 70 K 
56 : 60 M 
71 : 45 M 
– 
60 : 58 M 
53 : 69 M 
– 
86 : 75 M 
65 : 60 M 
– 
46 : 61 M 
– 
61 : 58 M 
3K 
3M 
1K 
7K 
Razem 20 12 

Ol. – Olsztyn, Kal. – Kaliningrad 
Z´
ro´dło: Opracowanie własne, W. Zachalski, Tylko Szłykowicz zmusił do kapitulacja Z˙
ukowa Warmia 

– Czerwona Gwiazda 2:0, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 103 z 2 maja, s. 5; R. Zalewski, Zwycie˛stwa 
piłkarzy i remisowe pojedynki w koszyko´wce, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 258 z 30 paz´dziernika, s. 5; Po 
zacie˛tej walce siatkarze Olsztyna pokonali Kaliningrad 3:2, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 43 z 20 lutego, 
s. 5; Ze sportu Olsztyn – Kaliningrad 1:1, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 57 z 8 marca, s. 5; Ze sportu, 
„Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 58 z 9 marca, s. 6; 4 rekordy okre˛gu i zwycie˛stwo przywiez´li lekkoatleci 
z Kaliningradu, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 105 z 4 maja, s. 6; Lekkoatletyka Me˛z˙czyz´ni wygrali 
a kobiety przegrały z Kaliningradem, „Głos Olsztyn´ski”, 1967, nr 174 z 24 lipca, s. 6; Rozpocze˛cie 
kontakto´w Olsztyn – Kaliningrad 3:0 w siatko´wce, „Głos Olsztyn´ski”, 1968, nr 84 z 8 kwietnia, s. 
; Remisowy pojedynek siatkarzy w Kaliningradzie, „Głos Olsztyn´ski”, 1968, nr 95 z 22 kwietnia, s. 
; Ostre strzelanie w Działdowie – w rewanz˙owym pojedynku Olsztyn Kaliningrad 5:0, „Głos Olsztyn´ski”, 
1968, nr 104 z 2 maja; W. Zachalski, Po dobrej grze piłkarze reprezentacji Olsztyna przegrali z Baltika˛ 
1:2, „Głos Olsztyn´ski”, 1968, nr 259 z 31 paz´dziernika, s. 5; Poraz˙ki koszykarzy w Kaliningradzie, „Głos 
Olsztyn´ski”, 1968, nr 168 z 16 lipca; Mimo osłabionego składu zwycie˛stwo lekkoatleto´w Olsztyna nad 
Kaliningradem i Białymstokiem, „Głos Olsztyn´ski”, 1968, nr 173 z 23 lipca, s. 6; Lekkoatleci olsztyn´scy 
zwycie˛z˙yli w Kaliningradzie, „Głos Olsztyn´ski”, 1968, nr 191 z 13 sierpnia, s. 6; Zwycie˛stwo piłkarzy 
olsztyn´skich nad juniorami Kaliningradu, „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 82 z 8 kwietnia, s. 5; Olsztyn 
– Kaliningrad 3:0, „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 245 z 15 paz´dziernika, s. 5; W siatko´wce kobiet 
ime˛z˙czyzn Olsztyn – Kaliningrad 1:3 i 3:1, „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 93 z 21 kwietnia, s. 6; Siatkarze 
i strzelcy takz˙e przegrali z Kaliningradem, „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 112 z 13 maja, s. 7; Sportowcy 
Kaliningradu lepsi od olsztyniako´w (kosz), „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 111 z 12 maja, s. 8; Mecze 
piłkarzy i lekkoatleto´w czołowymi imprezami s´wie˛ta lipcowego, „Głos Olsztyn´ski”, 1969, nr 169 z 18 
lipca, s. 5. 

224 Jerzy Urniaz˙ 

w rozgrywkach II ligi20. Korzystne zmiany w olszyn´skim sporcie w istotny sposo´b 
rzutowały na poziom prowadzonej wspo´łpracy z obwodem. Opro´cz wczes´niej 
wspomnianych, kontakty nawia˛zali strzelcy sportowi, płetwonurkowie, młode 
gimnastyczki oraz pływacy, zas´ po okresie pewnej ro´wnowagi w rywalizacji, 
nasta˛piła ogo´lna przewaga sportu olszyn´skiego. Ponadto w meczach z Kaliningradem nie zawsze wyste˛powali czołowi olsztyn´scy zawodnicy. W tym czasie 
najcze˛s´ciej przebywali na zgrupowaniach kadry narodowej lub reprezentowali 
Polske˛ w turniejach lub meczach mie˛dzypan´stwowych. Tak było w spotkaniach 
lekkoatletycznych, w kto´rych nie startowali, mie˛dzy innymi: Ludwika Dobrowolska, Danuta Sobieska (Wierzbicka), Urszula Jo´z´wik, Marek Jo´z´wik, I. Kluczek; 
w meczach siatkarskich me˛z˙czyzn (Stanisław Zdun´czyk), rywalizuja˛cych w finałach mistrzostw Polski lub tez˙ w waz˙nych meczach i turniejach Europy Zachodniej. 
W obawie przed kontuzjami cze˛sto wystawiali do gry z Kaliningradem rezerwowy 
skład druz˙yny. Nie zawsze do dyspozycji byli piłkarze noz˙ni graja˛cy w II lidze. 
Owe okolicznos´ci wskazywały jednoczes´nie, iz˙ Olsztyn reprezentowały zespoły nie 
zawsze w najmocniejszym składzie, a mimo to zwycie˛z˙aja˛ce. 

Efekty rywalizacji w tym okresie doskonale odzwierciedla tabela 2, uwzgle˛dniaja˛ca najbardziej widowiskowe dyscypliny. Zdawały sobie z tego sprawe˛ takz˙e 
władze w Kaliningradzie. Dlatego tez˙ rosna˛ca przewaga Olsztyna, jak nalez˙y 
sa˛dzic´, stała sie˛ niewygodna dla władz partyjnych i sportowych obwodu Kaliningradzkiego, gło´wnie z przyczyn propagandowych. Trudno było, jak sie˛ wydaje, 
wytłumaczyc´ władzom centralnym ZSRR powody coraz cze˛stszych niepowodzen´. 
Zmniejszaja˛c w pewnym stopniu nacisk poraz˙ek, przykładowo obie strony zrezygnowały z meczo´w lekkoatletycznych, a w ich miejsce uje˛to wzajemne zaproszenia 
na lokalne mistrzostwa okre˛gu, kto´re nie miały juz˙ wydz´wie˛ku wspo´łzawodnictwa 
mie˛dzyregionalnego. Co wie˛cej, w 1970 roku w porozumieniu z Kaliningradem 
Olsztyn zrezygnował z wystawiania najlepszych druz˙yn. W ich miejsce do 
wspo´łpracy skierował czołowe druz˙yny junioro´w przygotowuja˛cych sie˛ do ogo´lnopolskich spartakiad. Tego roku kontakty nawia˛zali młodzi sportowcy w dziewie˛ciu 
dyscyplinach: gimnastyce sportowej dziewcza˛t, jez´dziectwie, koszyko´wce, pływaniu, piłce noz˙nej, piłce re˛cznej, piłce siatkowej, tenisie i z˙eglarstwie21. Okazało sie˛ 
jednak, z˙e, mimo wczes´niejszych ustalen´ (rywalizacji podobnych wiekowo zespoło´w sportowych), Kaliningrad nie spełnił przyje˛tych warunko´w. Duz˙ym zaskoczeniem okazał sie˛ mecz pływako´w w Kaliningradzie w nietypowym basenie 
(20 m) ze starszymi od siebie zawodnikami. Ro´wniez˙ ze starszymi od siebie 
sportowcami rywalizowali młodzi koszykarze i koszykarki, tenisis´ci i piłkarze 
re˛czni, wysoko przegrywaja˛c wszystkie spotkania. Z pewnos´cia˛ dla Kaliningradu 

20 

APO, KW PZPR, sygn. 1141/2160, Problematyka sportu kwalifikowanego, s. 55-56. 

21 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2097, 
Notatka ze spotkania granicznego jakie odbyło sie˛ 27 II br. z przedstawicielami Wydz. Propagandy KW 
PZPR i Wydz. Propagandy Obw. Kom. KPZR sporza˛dzone 3 III 1970 r. 


Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego... 

była to okazja do podniesienia własnej wartos´ci sportowej w oczach władz 
centralnych i w konsekwencji kontynuowania wspo´łpracy. Podobne sytuacje 
wyste˛powały takz˙e w naste˛pnych latach. 

Nowe okolicznos´ci wspo´łpracy na tyle odbiegały od pocza˛tkowych ustalen´, iz˙ 
trudno było ja˛ uznac´ za kontynuacje˛ dotychczasowej rywalizacji mie˛dzy regonami. 
Dalszy etap kooperacji nie oddawał bowiem realnej wartos´ci sportowej wojewo´dztwa olsztyn´skiego. Moz˙na zatem przyja˛c´, iz˙ 1969 rok zakon´czył podje˛te wspo´łzawodnictwo miedzy regionami. Wła˛czenie sportu młodziez˙owego pozwoliło takz˙e 
na wcielenie sportowej młodziez˙y w terenie do wspo´łpracy. Z pocza˛tkiem lat 
siedemdziesia˛tych, poprawa gospodarcza kraju, utworzenie Wojewo´dzkiej Federacji Sportu (1973) miały wpływ na jeszcze wie˛kszy rozwo´j sportu w wojewo´dztwie. 
Efektem tego był coraz wyz˙szy poziom młodych sportowco´w w klubach powiatowych, uczestnicza˛cych takz˙e w spartakiadach i igrzyskach22. Z tych wzgle˛do´w 
Wojewo´dzki Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki uja˛ł w kontaktach z Kaliningradem piłkarzy noz˙nych z KS „Victoria” Bartoszyce i piłkarzy re˛cznych z KS 
„Łyna” Bartoszyce, koszykarzy i koszykarki z LKS „Zjednoczenie” z Ke˛trzyna 
i KS „Działdowianka” z Działdowa, zapas´niko´w z LKS w Giz˙ycku i kolarzy 
reprezentuja˛cych Ludowe Zespoły Sportowe. Interesuja˛cy jest tu fakt rozrostu 
wys´cigu szosowego. W 1971 roku młodzi kolarze s´cigali sie˛ juz˙ na 6-etapowej 
trasie z Mra˛gowa do Kaliningradu, zas´ w roku naste˛pnym w 7-etapowym wys´cigu 
z Kaliningradu do We˛gorzewa23. Podział administracyjny kraju w 1975 roku nie 
miał wie˛kszego wpływu na całos´c´ wspo´łpracy z obwodem Kaliningradzkim. 
Jednak powołanie os´ciennego nowego wojewo´dztwa elbla˛skiego, ro´wniez˙ zainteresowanego kooperacja˛ z obwodem, zmniejszyło w kolejnych latach o połowe˛ liczbe˛ 
kontakto´w z Olsztynem. Taki stan rzeczy wzbudził duz˙e niezadowolenie olsztyn´skiego s´rodowiska sportowego24. 

Oceniaja˛c wspo´łprace˛ zakres´lona˛ cezura˛ czasowa˛ mie˛dzy wojewo´dztwem 
olsztyn´skim i obwodem kaliningradzkim, nalez˙y wyszczego´lnic´ w niej dwa 
zasadnicze okresy. Pierwszy obejmował lata 1956-1969 charakteryzuja˛ce sie˛ silna˛ 
rywalizacja˛, maja˛ca˛ okres´lic´ wartos´c´ sportowa˛ kaz˙dego z regiono´w. Meczom 
towarzyszyły uroczysta oprawa i swoisty wydz´wie˛k propagandowy oraz ogromne 
zainteresowanie mieszkan´co´w, kto´re miało w efekcie zbliz˙yc´ do siebie społecznos´ci. O ile w pocza˛tkowym okresie zaznaczyła sie˛ przewaga sportu kaliningradzkiego, o tyle od połowy lat szes´c´dziesia˛tych wzrost poziomu sportu olsztyn´skiego 
i jego dominacja definitywnie zakon´czyły rywalizacje˛ czołowych druz˙yn olsztyn´s

22 

J. Urniaz˙, op. cit., s. 58. 
23 

Gryganiec i Kaliningrad I zwycie˛zcami wys´cigu, „Gazeta Olsztyn´ska” 1972, nr 114 z 15 maja, 

s. 4. 
24 

APO, KW PZPR, teczka Dział Propagandy, Wspo´łpraca z Kaliningradem, sygn. 1141/2496, 
Sprawozdanie z wspo´łpracy mie˛dzy wojewo´dztwem olsztyn´skim a obwodem kaliningradzkim w latach 
1976-1977 sporza˛dzone przez Wydział Pracy Ideowo-Wychowawczej KW PZPR w Olsztynie, s. 19. 


226 Jerzy Urniaz˙ 

kich. Drugi okres, obejmuja˛cy lata 1970-1975, akcentowało wła˛czenie ze strony 
Olsztyna grup młodziez˙owych, co nie zawsze uwzgle˛dniały władze Kaliningradu. 
Naruszało to przyje˛ta˛formułe˛ wspo´łzawodnictwa najlepszych druz˙yn w podobnych 
grupach wiekowych. Dlatego tez˙ dalsza˛ wspo´łprace˛ ze strony Olsztyna nalez˙y 
uznac´ za etap szkolenia sportowego młodziez˙y. Mimo wyste˛puja˛cych problemo´w, 
wspo´łpraca zaowocowała nawia˛zaniem znajomos´ci i przyjaz´ni s´rodowiska sportowego oraz wymiana˛ dos´wiadczen´ organizacyjnych i szkoleniowych, a takz˙e, jak 
sie˛ wydaje, zmiana˛ opinii o sa˛siadach ws´ro´d wielu widzo´w uczestnicza˛cych 
w meczach. 

Wspo´łpraca sportowa wojewo´dztwa olsztyn´skiego i obwodu kaliningradzkiego 
w latach 1956-1975 

Streszczenie 

Przedmiotem artykułu jest ukazanie wspo´łpracy sportowej w okresie zakres´lonym tytułem pracy 
z uwagi na podział administracyjny kraju (1975). Autor ustosunkował sie˛ do charakteru kooperacji, kto´ra˛ 
akcentowało wspo´łzawodnictwo z udziałem czołowych druz˙yn i sportowco´w obu regiono´w i zwia˛zanych z tym oczekiwan´ polityczno-społecznych. Wydzielił poszczego´lne etapy wspo´łpracy i podja˛ł sie˛ 
pro´by ich oceny. W konkluzji odnio´sł sie˛ do efekto´w prowadzonych działan´. 

Słowa kluczowe: wspo´łpraca sportowa, rywalizacja, poziom sportowy, zainteresowanie społeczne. 

Sports cooperation Between Olsztyn Voivodship and Kaliningrad Oblast 
in the Years 1956-1975 

Abstract 

The aim of the article is to present sports cooperation within the given period of time, with respect to 
the former administrative division of the country (1975). The author describes the main profile of the 
cooperation, which was characterized by the ever-present air of competition between the leading 
regional teams and sportsmen and which reflected the political and social expectations typical of those 
times. The author of the article divides the cooperation into stages which are further discussed. The 
concluding remarks concern the effects and the outcome of those actions. 

Key words: sports cooperation, competition, sports level, social interest. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

KOMUNIKATY Z BADAN´ 

Jacek Białkowski 

Olsztyn´ska Szkoła Wyz˙sza im. Jo´zefa Rusieckiego 

Nasze dziedzictwo 

Dzieje ojczyste zajmuja˛ przewaz˙nie szczego´lne miejsce w sercu kaz˙dego 
człowieka. S´
wiadcza˛ o jego dziedzictwie i kulturze, z kto´rymi sie˛ identyfikuje. 
Historia ma dla nas ro´z˙ne oblicza. Dla jednych jawi sie˛ tylko jako ta „z 
podre˛cznika”, kto´ra opisuje doniosłe wydarzenia z naszej przeszłos´ci, natomiast dla 
innych jest historia˛ tzw. „małej ojczyzny”, miasta lub wsi, gdzie przyszli na s´wiat, 
gdzie z˙yli i umierali ich przodkowie. 

Wspo´łczesny s´wiat, w dobie globalizacji, staje sie˛ w szybkim tempie zmaterializowany i kosmopolityczny. Ojczyzna, tradycja czy rodzina staja˛ sie˛, dla wielu 
oso´b, tylko pustymi słowami pozbawionymi głe˛bszych tres´ci emocjonalnych. 
Sposobem na zatrzymanie tego procesu moz˙e byc´ ods´wiez˙enie, a jes´li zachodzi 
taka potrzeba odtworzenie pamie˛ci o naszych przodkach, czyli genealogia rodzinna, 
kto´ra to moz˙e stac´ sie˛ pomostem ła˛cza˛cym nas samych z szeroko rozumiana˛ 
historia˛. Zupełnie inaczej spojrzymy na historie˛, gdy be˛dziemy ´wiadomi, izs˙ 
przykładowo kto´rys´ z naszych przodko´w brał udział w jednym z powstan´ 
narodowych i be˛dziemy znali jego po´z´niejsze losy. Byc´ moz˙e wo´wczas us´wiadomimy sobie, z˙e te odległe wydarzenia, opisane w podre˛cznikach, mogły miec´ 
bezpos´redni wpływ na to, gdzie obecnie z˙yjemy, jaki jest nasz status społeczny 
i ekonomiczny. W społeczen´stwach feudalnych, gdzie dziedziczenie ziemi i przywilejo´w miało fundamentalne znaczenie dla egzystencji rodziny, w interesie 
kaz˙dego była znajomos´c´ własnej genealogii. Rewolucja przemysłowa pocza˛tku 
XIX wieku odsune˛ła na dalszy plan, a nawet połoz˙yła kres tej koniecznos´ci. Wie˛zy 
rodzinne i rodowe straciły jakiekolwiek praktyczne znaczenie i szybko o nich 
zapomnielis´my w wirze walki o dobra materialne. Obecnie, gdy społeczen´stwo 
industrialne dochodzi do szczyto´w swojego rozwoju, obserwujemy powro´t do 
zainteresowania swoimi korzeniami. Genealogia amatorska budzi najwie˛ksze zainteresowanie w krajach najwyz˙ej rozwinie˛tych, jak: USA i Wielka Brytania. 

Maja˛c powyz˙sze na uwadze, postanowiłem sprawdzic´, jaki stosunek maja˛ 
młodzi Polacy do: 

a) historii i kultury Polski, 

b) historii i kultury regionu z kto´rego sami pochodza˛, 


228 Jacek Białkowski 

c) historii i kultury regionu z kto´rego pochodza˛ ich przodkowie, 

d) historii własnej rodziny, 

e) genealogii własnej rodziny. 

Badanie przeprowadziłem metoda˛ankietowa˛. Ankiete˛ wypełniło 65 studento´w 
z dwo´ch olsztyn´skich uczelni wyz˙szych – Olsztyn´skiej Szkoły Wyz˙szej im. Jo´zefa 
Rusieckiego i Olsztyn´skiej Wyz˙szej Szkoły Informatyki i Zarza˛dzania im. Prof. 
Tadeusza Kotarbin´skiego. 

Najliczniejsza˛ grupe˛ stanowili studenci w wieku 21-25 lat (56%) oraz studenci, 
kto´rzy jeszcze nie przekroczyli 20. roku z˙ycia (18%). Osoby w wieku 26-30 lat 
stanowiły 11% ankietowanych, a w wieku 31-35 lat 6%. Pozostałe 9% procent 
ankietowanych było powyz˙ej 35. roku z˙ycia. 

Przeanalizowałem grupe˛ pod wzgle˛dem miejsca zamieszkania (rys.1 ). 


Rys. 1. Miejsce zamieszkania ankietowanych 

Na postawione pytanie o zainteresowanie historia˛ Polski twierdza˛co odpowiedziało 51% ankietowanych, natomiast szeroko rozumiana˛ kultura˛ naszego 
narodu zainteresowanych było 58 % studento´w. Wie˛kszym zainteresowaniem 
(68%) cieszyły sie˛ dzieje regionu pochodzenia ankietowanego i troche˛ mniejszym 
(49%) zagadnienia zwia˛zane z kultura˛ tego regionu. Sytuacja wygla˛dała juz˙ zgoła 
inaczej, gdy zapytałem studento´w, czy interesuja˛ sie˛ historia˛ i kultura˛ regionu, 
z kto´rego pochodzili ich przodkowie. 62% ankietowanych odpowiedziało, z˙e nie 
interesuje sie˛ historia˛ tego regionu, a 71% nie interesuje sie˛ kultura˛ tego regionu. 

Zainteresowanie historia˛ własnej rodziny zadeklarowało 86% ankietowanych. 
Wie˛kszos´c´ ankietowanych wiedziała, jaki zawo´d wykonywali dziadkowie (89% 
dziadek, 91% babcia). Zdecydowanie mniej oso´b było zorientowanych w wykonywanych zawodach pradziadko´w (45% pradziadek i 43% prababcia). Tylko nieliczne 
osoby posiadały wiedze˛ na temat zawodu prapradziadko´w (6% prapradziadek i 5% 
praprababcia). 


Nasze dziedzictwo 229 

Genealogie˛ rodzinna˛ interesowało sie˛ troche˛ mniej oso´b niz˙ historia˛ (66%). 
Wszyscy ankietowani zadeklarowali wiedze˛ na temat ilos´ci potomstwa dziadko´w. 
Mniej niz˙ połowa (46%) wiedziała, ile dzieci mieli pradziadkowie, a tylko 9% znało 
liczbe˛ dzieci prapradziadko´w. 

Podobnie sytuacja przedstawiała sie˛ ze znajomos´cia˛ dat narodzin i zgono´w 
antenato´w. Im dalej cofałem sie˛ w przeszłos´c´, tym bardziej topniała wiedza 
ankietowanych. Ponad połowa ankietowanych znała rok urodzenia i s

´mierci 
dziadko´w (61% dziadka i 66% babci). Jes´li chodzi o pełna˛ date˛ tych zdarzen´ było 
gorzej (35% dziadek i 38% babcia). Wystarczyło cofna˛c´ sie˛ o jeszcze jedno 
pokolenie, by stwierdzicztylko 9% oso´b znało rok urodzenia i s

´, ˙e ´mierci 
pradziadka i 13% prababci, a pełna˛ date˛ tych zdarzen´ odpowiednio 5% i 3%. Gdy 
cofna˛łem sie˛ do prapradziadko´w, wiedza z powyz˙szego zakresu była bliska zeru. 

Ponad 60% ankietowanych znała miejsce narodzin dziadko´w (63% dziadka 
i 66% babci). Cofna˛łem sie˛ o pokolenie wstecz i sprawdziłem, czy powto´rzył sie˛ 
wynik z poprzedniego badania dotycza˛cego dat narodzin pradziadko´w. Oto´z˙ nie, 
okazało sie˛,z˙e wiedza ankietowanych o miejscach, w kto´rych przyszli na s´wiat 
i zmarli ich pradziadkowie, jest wie˛ksza niz˙ znajomos´c´ dat tych wydarzen´. 23% 
respondento´w znała miejsce narodzin oraz s´mierci pradziadko´w. W przypadku 
prapradziadko´w sytuacja powto´rzyła sie˛ z poprzedniego badania i wiedze˛ na temat 
miejsca narodzin i s´mierci zadeklarowały pojedyncze osoby. 

Prawie 90% ankietowanych znało miejsce, gdzie wie˛kszos´c´z˙ycia spe˛dzili 
dziadkowie (89% dziadek i 91% babcia). W przypadku pradziadko´w wyniki 
przedstawiały sie˛ naste˛puja˛co: pradziadek 45%, prababcia 43%. Jes´li chodzi 

o prapradziadko´w wynik oscylował w granicach 6%. 
Wiedze˛, z jakiego stanu społecznego wywodzili sie˛ przodkowie, zadeklarowało 74% ankietowanych. 
Na koniec analizy wyniko´w ankiety pokusiłem sie˛ o sprawdzenie, do jakich 
s´rodowisk społecznych przypisywali sie˛ ankietowani (rys. 2) i czy to miało istotny 
wpływ na ich zaso´b wiedzy z zakresu ankiety. 

ch3opskie 
6% 

robotnicze60%
inteligenckie34%
Rys. 2. Pochodzenie badanych 


230 Jacek Białkowski 

Osoby okres´laja˛ce swoje pochodzenie jako chłopskie, wykazały najwie˛ksze 
zainteresowanie historia˛ Polski. 

NIE 
25% 


TAK 
75% 

Rys. 3. Zainteresowanie historia˛ Polski. Pochodzenie chłopskie 


TAK 

NIE 

45%

55% 

Rys. 4. Zainteresowanie historia˛ Polski. Pochodzenie inteligenckie 


NIE 
TAK 
49% 
51% 

Rys. 5. Zainteresowanie historia˛ Polski. Pochodzenie robotnicze 


Nasze dziedzictwo 231 

Prawie identyczna sytuacja uwidoczniła sie˛ w kwestii zainteresowania historia˛ 
i kultura˛ regionu pochodzenia ankietowanych. 

NIE 

25%
TAK 
75% 

Rys. 6. Zainteresowanie historia˛ regionu pochodzenia. Pochodzenie chłopskie 

NIE 

TAK59%
41%
Rys. 7. Zainteresowanie historia regionu pochodzenia. Pochodzenie inteligenckie 

NIE
28%



TAK 
72% 

Rys. 8. Zainteresowanie historia regionu pochodzenia. Pochodzenie robotnicze 


232 Jacek Białkowski 

Wkwestii zainteresowania historia˛regionu przodko´wwyniki przedstawiały sie˛ 
naste˛puja˛co: 

NIE50%
TAK50%
Rys. 9. Zainteresowanie historia˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie chłopskie 

NIE
55%


TAK45%
Rys. 10. Zainteresowanie historia˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie inteligenckie 


TAK
NIE 
33% 
67% 

Rys. 11. Zainteresowanie historia˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie robotnicze 


Nasze dziedzictwo 233 

Zainteresowanie kultura˛ regionu przodko´w przedstawiało sie˛ naste˛puja˛co: 

TAK25%
NIE
75% 

Rys. 12. Zainteresowanie kultura˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie chłopskie 

TAK41%
NIE
59% 

Rys. 13. Zainteresowanie kultura˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie inteligenckie 

TAK23%
NIE
77% 

Rys. 14. Zainteresowanie kultura˛ regionu pochodzenia przodko´w. Pochodzenie robotnicze 

Sprawdziłem, czy wyste˛powały ro´z˙nice w zainteresowaniu historia˛ i genealogia˛ własnej rodziny w zalez˙nos´ci od s´rodowiska, z kto´rego wywodzili sie˛ ankietowani (rys. 9). Okazało sie˛,z˙e osoby pochodza˛ce ze s´rodowisk wiejskich 
zdecydowanie bardziej interesowały sie˛ historia˛ i genealogia˛ własnej rodziny niz˙ 
osoby, kto´re identyfikowały sie˛ ze s´rodowiskami robotniczymi czy inteligenckimi. 


234 Jacek Białkowski 


Rys. 15. Zainteresowanie historia˛ i genealogia˛ 

Przebadałem stopien´ zainteresowania historia˛ i genealogia˛ własnej rodziny pod 
wzgle˛dem płci ankietowanych i stwierdziłem, z˙e wysta˛piły drobne ro´z˙nice, około 
2%, na korzys´c´ płci z˙en´skiej. Przy okazji tej analizy zwro´ciłem uwage˛ na fakt, iz˙ 
stopien´ zainteresowania genealogia˛ zwie˛kszał sie˛ wraz z wiekiem ankietowanych. 

Mam nadzieje˛,z˙e, czytaja˛c analize˛ wyniko´w ankiety, mimowolnie zacze˛lis´cie 
sie˛ Pan´stwo zastanawiac´ nad stopniem własnej wiedzy z zakresu poruszonych 
temato´w. Byc´ moz˙e dojdziecie do wniosku, iz˙ warto pos´wie˛cic´ troche˛ czasu, by 
przekazac´ posiadana˛ wiedze˛ kolejnemu pokoleniu. Zainteresowanie problematyka˛ 
genealogiczno-historyczna˛ własnej rodziny ws´ro´d młodziez˙y nie jest zbyt wysokie. 
Jes´li jest tak w obecnej chwili, to co be˛dzie za dwa pokolenia? Na to pytanie 
musicie Pan´stwo odpowiedziec´ sobie sami, maja˛c na uwadze fakt, iz˙ duz˙o 
informacji przechowujemy jedynie we własnej pamie˛ci. W przypadku braku 
zachowania tych danych w formie pisemnej lub elektronicznej oraz przekazaniu ich 
naszym naste˛pcom znikna˛ one bezpowrotnie. Byc´ moz˙e us´wiadomicie sobie 
Pan´stwo, z˙e juz˙ i Wy nie moz˙ecie przekazac´ wielu informacji, gdyz˙ odeszły wraz 
z Waszymi przodkami. Moz˙e warto w takiej sytuacji podja˛c´ trud odtworzenia tej 
wiedzy? 

Nasze dziedzictwo 

Streszczenie 

W dobie globalizacji wspo´łczesny s´wiat staje sie˛ w szybkim tempie zmaterializowany i kosmopolityczny. Ojczyzna, tradycja czy rodzina staja˛ sie˛, dla wielu oso´b, tylko pustymi słowami pozbawionymi głe˛bszych tres´ci emocjonalnych. Sposobem na zatrzymanie tego procesu moz˙e byc´ 
ods´wiez˙enie lub odtworzenie pamie˛ci o naszych przodkach, czyli genealogia rodzinna. Wiedza na temat 


Nasze dziedzictwo 235 

historii własnej rodziny moz˙e stac´ sie˛ pomostem ła˛cza˛cym nas samych z szeroko rozumiana˛ historia˛ 
naszego narodu. W artykule ukazałem wyniki badania metoda˛ ankietowa˛ stopnia zainteresowania 
studento´w zagadnieniami zwia˛zanymi z historia˛ i kultura˛ Polski oraz historia˛ i genealogia˛ rodzinna˛. 
Ukazałem ro´wniez˙ wpływ pochodzenia społecznego na zainteresowanie ww. tematami. 

Słowa kluczowe: genealogia, rodzina, historia rodziny, kultura. 

Our Legacy 

Abstract 

In the age of globalization today;s world is quickly becoming increasingly materialistic and 
cosmopolitan. Motherland, tradition, and family are becoming, for many people, empty words without 
any deep emotional meaning. One way to slow down this process is to go back to the past to reconstruct 
family roots or family genealogy. Knowledge about family history may become a bridge connecting us 
with the history and the sole of our nation. In this article I presented the results of a survey investigating 
students; interest in Polish history and culture and the history and genealogy of their families. The article 
also shows the influence of social class on these topics. 

Key words: genealogy, family, family history, culture. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

Beata Tomaszewska-Hołub 

Uniwersytet Warmin´sko-Mazurski w Olsztynie 

Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

Wste˛p 

Procesy prywatyzacyjne sa˛ stałym punktem programo´w gospodarczych wie˛kszos´ci rza˛do´w, niezalez˙nie od ich politycznych orientacji oraz poziomu rozwoju 
gospodarczego pan´stw. W Polsce od uchwalenia ustawy o prywatyzacji przedsie˛
biorstw pan´stwowych (13.07.1990 r.) mine˛ło przeszło 16 lat. W tym okresie proces 
prywatyzacji to jeden z najwaz˙niejszych proceso´w przeobraz˙aja˛cych polska˛ gospodarke˛. Wielowymiarowos´c´ prywatyzacji pozwala wyro´z˙nic´ choc´by jej dwie 
najistotniejsze płaszczyzny: ekonomiczna˛ oraz społeczna˛. W odniesieniu do płaszczyzny ekonomicznej proces prywatyzacji jest na tyle zaawansowany, iz˙ zmienił 
strukture˛ własnos´ci w gospodarce. Według danych MSP przekształceniami własnos´ciowymi do kon´ca 2005 r. obje˛to przeszło 60% ogo´łu istnieja˛cych w 1989 r. 
przedsie˛biorstw. Tym samym przekroczony został punkt krytyczny, tzn. dominuja˛
cym obecnie sektorem polskiej gospodarki stał sie˛ sektor prywatny. Na rozwo´j tego 
sektora spory wpływ miała prywatyzacja załoz˙ycielska. Istotna˛ role˛ w kompleksowej ocenie procesu prywatyzacji odgrywa takz˙e analiza płaszczyzny społecznej. 
Prywatyzacja ma bowiem wymiar procesu społecznego, kto´ry jak kaz˙da zmiana 
niesie w sobie potencjalnos´c´ antagonizmo´w. Efekty i skutki omawianego procesu 
nalez˙y wartos´ciowac´ przez pryzmat zro´z˙nicowania społecznej percepcji, a wie˛c 
takz˙e poprzez badanie opinii pracowniko´w firm prywatyzowanych. Zasie˛g prywatyzacji zmienia nie tylko strukture˛ gospodarki, ale takz˙e generuje nowe segmenty 
struktury społecznej, kto´re staja˛ sie˛ czynnikami kształtuja˛cymi ład społecznoekonomiczny gospodarki rynkowej. Niniejszy tekst prezentuje wnioski z badan´ 
empirycznych ukazuja˛ce jak modyfikuje sie˛ struktura społecznego, pracowniczego 
odbioru zmian prywatyzacyjnych. 

Metodologia badan´ 

Przeprowadzone badania maja˛ charakter panelowy, ich realizacja odbywa sie˛ 
z pewnym, s´cis´le okres´lonym odste˛pem czasowym. Załoz˙ono trzykrotny powro´t do 


Beata Tomaszewska-Hołub 

zbiorowos´ci generalnej. Pierwsze badanie miało miejsce w 1999 r., kolejne po 
trzech latach – w 2002 r., a ostatnie be˛dzie przeprowadzone po pie˛ciu latach i jest 
planowane na 2007 r. Tak ustawione badanie pozwoli na uzyskanie obrazu 
dynamiki społecznego odbioru prywatyzacji. Badana˛ zbiorowos´c´ stanowia˛ pracownicy jednego z gło´wnych sektoro´w polskiej gospodarki1,be˛da˛cy podczas badania 
w stosunku pracy z zakładami. Pro´by do badania zostały wyłonione poprzez dobo´r 
kwotowy, do sporza˛dzenia proporcji posłuz˙yły dane kadrowe o liczbie zatrudnionych w badanym okresie. Dodatkowo pro´by zostały zestawione według istotnych cech całej populacji, tzn. cechy te w pro´bach zostały odzwierciedlone. 
Przedmiotem badan´ jest proces prywatyzacji, a podmiotem pracownicy prywatyzowanej firmy oraz ich wiedza, odczucia, sa˛dy i opinie na temat prywatyzacji. Cel 
realizowanych badan´ ma wymiar eksplanacyjny oraz praktyczny. Poprzez analize˛ 
społecznych uwarunkowan´ procesu prywatyzacji oraz identyfikacje˛ obrazu zachowan´ pracowniko´w zaangaz˙owanych w ten proces moz˙liwe stanie sie˛ wyłonienie 
ewentualnych niebezpieczen´stw, potencjalnych oporo´w wobec zmian. To z kolei da 
moz˙liwos´c´ skonstruowania takiego planu przekształcen´, kto´ry zminimalizuje zagroz˙enia i wzmocni legitymizacje procesu. 

Na potrzeby niniejszego raportu zostały omo´wione naste˛puja˛ce obszary badawcze: 

– stan wiedzy pracowniko´w na temat procesu prywatyzacji; 
– ewolucja postaw wobec prywatyzacji w konteks´cie subiektywnych dos´wiadczen´; 
– kondycja kanału informacji i ła˛cznos´ci w firmie; 
– relacje mie˛dzyludzkie i sfera zarza˛dzania w firmie; 
– identyfikacja barier i oporo´w wywołanych prywatyzacja˛. 
W omawianych badaniach zastosowano metode˛ sondaz˙u diagnostycznego, 
podstawowa˛ technika˛ było badanie ankietowe, zas´narze˛dziem badawczym 
kwestionariusz ankiety. Opracowany kwestionariusz zawierał 32 pytania o charakterze otwartym i zamknie˛tym. Poszczego´lne cze˛s´ci narze˛dzia badawczego 
dotyczyłyinnegoobszaru.Pierwszydotyczył pytan´ o fakty, kolejny o ocene˛ 
fakto´w, natomiast trzeci zawierał wnioski i postulaty. Dodatkowo badana˛ zbiorowos´c´pracowniko´w scharakteryzowano według zmiennych niezalez˙nych, takich 
jak: płec´, wiek, staz˙ pracy w resorcie, zajmowane stanowisko i wykształcenie. 
Wartos´ci tych cech w pro´bach sa˛ odzwierciedleniem wartos´ci tychz˙e cech 
w odniesieniu do wszystkich pracowniko´w badanej branz˙y. Danetesa˛ zgromadzone w ostatniej cze˛s

´ci kwestionariusza ankiety, tj. metryczce, i maja˛ charakter 
danych statystycznych. Procedura badan´ polegała na wyłonieniu pro´b oraz 
dostarczeniu pracownikom kwestionariuszy ankiet do wypełnienia; wypełnianie 
i zwrot ankiet były nadzorowane. 

Badania empiryczne realizowano w zakładach pracy TP SA, jednak na pros´be˛ firmy w dalszych 
cze˛s

´ciach raportu badawczego odsta˛piono od podawania jej nazwy. 


Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

Wnioski badawcze 

Realizacja dwo´ch, z trzech planowanych etapo´w badawczych pozwala, w pewnym zakresie, na stawianie wste˛pnych uogo´lnien´ oraz na formułowanie wniosko´w. 

Stan wiedzy na temat procesu prywatyzacji 

W analizie społecznego odbioru proceso´w prywatyzacyjnych istotna˛ role˛ 
odgrywa po pierwsze ranga przyznanej waz˙nos´ci dla problematyki przekształcen´ 
własnos´ciowych oraz po drugie stopien´ wiedzy badanych w tym zakresie. Wszyscy 
ankietowani deklaruja˛,iz˙ w ich s´rodowisku dyskusje na tematy zwia˛zane ze 
zmianami własnos´ciowymi polskiej gospodarki sa˛ bardzo cze˛ste, w pierwszym 
etapie badan´ z 1999 r. pracownicy utoz˙samiali prywatyzacje˛: 

– z wejs´ciem inwestora strategicznego; 
– z poste˛puja˛cymi zmianami technologicznymi zmierzaja˛cymi do wzrostu 
efektywnos´ci firmy na rynku; 
– ze sprzedaz˙a˛ pakietu akcji na giełdzie; 
– z rozdawnictwem akcji pracownikom; 
– ze zmiana˛ własnos´ci firmy z pan´stwowego monopolisty na firme˛ prywatna˛, 
zarza˛dzana˛ w sposo´b kapitalistyczny; 
– z wyprzedaz˙a˛ dochodowej firmy obcym; 
–z reorganizacja˛zatrudnienia przejawiaja˛ca˛sie˛ redukcja˛etato´w i zwolnieniami 
grupowymi, w efekcie wzrostem bezrobocia w skali kraju; 
– ze zwie˛kszeniem ro´z˙nic mie˛dzy przełoz˙onymi a podwładnymi w odniesieniu 
do poszczego´lnych zakłado´w; 
– ze sformalizowaniem wzajemnych mie˛dzypracowniczych relacji; 
– ze zmniejszaniem zarobko´w; 
– z niepewnos´cia˛ za przedsie˛biorstw na rynku, 
Badanie z 2002 r. pokazuje, iz˙ nastroje pracowniko´w ewoluuja˛ w kierunku 
ekonomicznej kalkulacji, wyraz´nie radykalizuja˛ sie i staja sie coraz bardziej 
negatywne. Pracownicy utoz˙samiaja˛ prywatyzacje z: 

– wyprzedaz˙a˛ narodowego majatku firmom zagranicznym; 
– utrata˛ dotychczasowej pozycji przesiebiorstw na rynku; 
– niepewnos´cia˛ jutra, walka˛ „o stołki”, aferami; 
– zwolnieniami grupowymi, zwie˛kszaja˛cymi bezrobocie; 
– nieprawidłowos´ciami, układami, kumoterstwem; 
– wzrastaja˛ca˛ bieda˛, ubo´stwem, narastaja˛ca˛ patologia˛. 
Wydaje sie˛,z˙e ocena tego typu w gło´wnej mierze jest efektem osobniczych 
bilanso´w zysko´w i strat oraz ogo´lnie trudnej w badanym okresie sytuacji w Polsce. 
Uzasadnione staje sie˛ pytanie, czy według pracowniko´w prywatyzacja jest 
włas´ciwym sposobem, mechanizmem modelowania nowej gospodarki. W badaniu 


Beata Tomaszewska-Hołub 

z 1999 r. poparcie i akceptacja dla przekształcen´ własnos´ciowych polskiej gospodarki jako włas´ciwego sposobu kształtowania nowej struktury gospodarczej było 
obiecuja˛ce, ponad połowa respondento´w, 57,5% badanych opowiadała sie˛ za 
prywatyzacja˛ jako włas´ciwym sposobem kształtowania struktury gospodarczej 
w Polsce, przeciwnego zdania był stosunkowo niewielki odsetek respondento´w, bo 
29,1%, zas´ 13,4% badanych nie potrafiło sprecyzowac´ stanowiska. Sytuacja ulega 
radykalnej zmianie w badaniu z 2002 r. Analiza odpowiedzi wskazuje, iz˙ odsetek 
pracowniko´w pozytywnie oceniaja˛cych prywatyzacje˛ przedsie˛biorstw pan´stwowych zmalał do 27,3%, wzro´sł z kolei odsetek pracowniko´w negatywnie oceniaja˛
cych prywatyzacje˛ z 29,1% az˙ do 44% badanych. Wydaje˛ sie˛,iz˙ na takie deklaracje 
wpływ maja˛: sytuacja gospodarcza Polski w badanym okresie, rosna˛ce bezrobocie 
oraz własne, negatywne dos´wiadczenia badanych. Pojawia sie˛ tutaj pewna korelacja odpowiedzi ze zmiennymi niezalez˙nymi, jakimi sa˛ wykształcenie oraz wiek 
respondento´w. Liczba opinii pozytywnych wobec procesu prywatyzacji wzrasta 
wraz ze wzrostem wykształcenia i jednoczes´nie maleje wraz z wiekiem badanych2. 
Tzw. optymis´ci raczej nie przewiduja˛ i co za tym idzie nie deklaruja˛ na dalszym 
etapie badan´ negatywnego scenariusza dla siebie, z kolei pesymis´ci odczuwaja˛ 
i deklaruja˛ zagroz˙enie zwolnieniem z firmy. 

Ewolucja postaw wobec prywatyzacji w konteks´cie subiektywnych 
dos´wiadczen´ pracowniko´w 

Poste˛puja˛ca prywatyzacja firmy stała sie˛ codziennym dos´wiadczeniem pracowniko´w i doprowadziła do wytworzenia specyficznych ocen. Warto zastanowic´ 
sie˛ czy w zakresie jednostkowych postaw wobec prywatyzacji widoczne zmiany 
sa˛ zalez˙ne od kontekstu subiektywnych dos´wiadczen´. W tym obszarze pytano 
respondento´w m.in. o okres´lenie stosunku do firmy rozumianego jako odczucie 
poprawy ba˛dz´ pogorszenia w trakcie procesu jej prywatyzacji W badaniu 
pierwszym z 1999 r. zdecydowana grupa badanych, bo 67,4%, zadeklarowała, z˙e 
nie odczuwa zmian stosunku do własnej firmy, tylko nieliczna grupa – 23,0% 
ocenia, iz˙ jest im w niej coraz gorzej. Odmiennie wygla˛daja˛ odpowiedzi na to 
samo pytanie w badaniu z 2002 r., widac´wyraz´nie wzrost deklaracji zwia˛zanych 
z pogorszeniem odczuc´ – tak odpowiadało przeszło 45% badanych. 

Kolejne pytanie dotyczyło oceny ewentualnych zmian w zakresie intensywnos´c´ pracy na stanowisku. W badaniu z 1999 r. ponad połowa respondento´w 
deklaruje, iz˙ proces prywatyzacji zwie˛kszył intensywnos´c´pracy na ich stanowis-

Jest to prawidłowos´c´ szerzej znana potwierdzaja˛ca sie˛ w wie˛kszos´ci badan´ dotycza˛cych prywatyzacji, m.in. H. Januszek, Prywatyzacja przedsie˛biorstw pan´stwowych w opinii pracowniko´w (N=2270). 
Mimo stosunkowo niskiej skłonnos´ci do optymizmu uczestniko´w prywatyzacji, szczego´lnie wyraz´ne 
i pozytywne odczucia manifestuja˛ ludzie młodzi i wykształceni, dla kto´rych prywatyzacja staje sie˛ 
szansa˛ na lepsza˛ przyszłos´c´. 


Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

kach – 55%. Przeciwnego zdania było 45%. Inaczej rozłoz˙yły sie˛ odpowiedzi 
w badaniu drugim. Niepomiernie wzrosła grupa oso´b, w kto´ rych opinii w procesie 
prywatyzacji doszło im obowia˛zko´w zawodowych, deklarowało tak az˙82% 
badanych. W tym konteks´cie ciekawym problemem staje sie˛ zagadnienie, czy 
wzrostowi intensywnos´ci pracy towarzyszy wzrost zarobko´w. Respondenci podawali, iz˙nie widza˛takiego zwia˛zku. Zwie˛kszenie ilos´ci pracy nie przekłada sie˛ na 
zwie˛kszenie motywatoro´w ekonomicznych. Taka ocena moz˙e wskazywac´, iz˙ 
charakter procesu pracy zintensyfikował sie˛, a pracownicy, choc´obcia˛z˙ani 
koniecznos´cia˛ realizacji dodatkowych zadan´ zawodowych, nie otrzymuja˛ wie˛kszych zarobko´w. 

Warte uwagi sa˛ odpowiedzi na pytanie, czy pracownicy, mys´la˛c o prywatyzacji, 
czuja˛ le˛kba˛dz´ tez˙ czy wia˛z˙a˛ z tym procesem nadzieje˛. Analiza danych wskazuje, iz˙ 
prywatyzacja ws´ro´d pracowniko´w firmy jest postrzegana raczej jako sytuacja 
le˛kowa, niejasna, niepewna, wzbudzaja˛ca odczucia zagroz˙enia (najcze˛s´ciej zwia˛zane z ryzykiem utraty pracy – 100% wskazan´). Widoczna jest takz˙e, rozłoz˙ona 
w czasie, aczkolwiek radykalna ewolucja w zakresie odczuc´ zwia˛zanych z procesem prywatyzacji O ile w badaniu z 1999 r. grupa pracowniko´w wia˛z˙a˛ca 
z prywatyzacja˛ jakiekolwiek nadzieje osobiste wynosiła 63,3%, o tyle w badaniu 
z 2002 r. zaledwie 10,7%. 

To pokazuje˛,iz˙ w badanej firmie tworzy sie˛ nie najlepsza atmosfera odbioru 
i społecznej akceptacji procesu prywatyzacji. Klimat znacznej niepewnos´ci i obaw, 
kto´re w mniejszym ba˛dz´ wie˛kszym stopniu staja˛sie˛ udziałem kaz˙dego pracownika. 
Prawie 80% respondento´w w pierwszym badaniu i prawie 90% w drugim deklaruje 
strach i niepoko´j zwia˛zany z nadejs´ciem zmian prywatyzacyjnych. Warto zauwaz˙yc´, iz˙ wyniki badania pierwszego z 1999 r., tj. z pocza˛tko´w procesu prywatyzacji, 
wskazuja˛ na naturalne odzwierciedlenie nastrojo´w załogi u progu przemian. 
Typowe jest, iz˙ sama zapowiedz´ zmian cze˛sto bywa tworzywem niepokoju i le˛ku 
zatrudnionych. Jednakz˙e ich umocnienie i powszechne zinternalizowanie jest 
powodem do niepokoju. Omawiany aspekt znajduje potwierdzenie w analizie 
odpowiedzi na kolejne pytanie. Oto´z˙ cała badana populacja w pierwszym i drugim 
etapie postrzega prywatyzacje˛ firmy w aspekcie negatywnych zmian. Poproszono 
respondento´w o gradacje˛ efekto´w prywatyzacji, od najbardziej istotnych i prawdopodobnych do najmniej. Prywatyzacja zdaniem badanych doprowadzi przede 
wszystkim do: 

– 
zwolnien´ z pracy; 
– 
spadku znaczenia organizacji pracowniczych (w tym zwia˛zko´w zawodowych); 
– 
wzrostu napie˛cia i sytuacji konfliktowych mie˛dzy pracownikami; 
– 
dodatkowego obcia˛z˙enia praca˛, przy tych samych godzinach czasu pracy i przy 
tych samych zarobkach. 
Dopiero na kolejnych pozycjach pojawiaja˛ sie˛ ewentualne, pozytywne efekty 
prywatyzacji, a mianowicie: 


Beata Tomaszewska-Hołub 

– nadzieja na polepszenie jakos´ci s´wiadczonych usług, 
– nadzieja na zwie˛kszenie wynagrodzenia, 
– wzrost motywacji do efektywniejszej pracy. 
Kondycja kanału informacji i ła˛cznos´ci w firmie 

W przebiegu procesu prywatyzacji niebagatelna˛ role˛ nalez˙y przypisac´ systemowi komunikacji i ła˛cznos´ci. Pewna˛ prawidłowos´cia˛, zwłaszcza w odniesieniu do 
społecznej, pracowniczej akceptacji, jest jej uzalez˙nienie od informacji, jaka na 
temat proceso´w dociera do zainteresowanych, czyli od droz˙nos´ci systemu informacji i ła˛cznos´ci w firmie. Ta prawidłowos´c´ zaznacza sie˛ takz˙e i w omawianych 
badaniach. Postawiono przed respondentami pytanie, czy sa˛ dostatecznie poinformowani o przebiegu procesu prywatyzacji firmy. Analiza odpowiedzi ukazuje 
bezwzgle˛dny brak zaspokojenia społecznego w zakresie doste˛pnos´ci informacji. 
Juz˙ w pierwszym badaniu z 1999 r. zdecydowana wie˛kszos´c´ respondento´w, bo 
81,9%, stwierdziła, z˙e nie jest dostatecznie poinformowana o przebiegu procesu 
prywatyzacji, tylko niespełna 12% było w tym wzgle˛dzie odmiennego zdania, zas´ 
6,6% badanych nie miało sprecyzowanego zdania. Badanie kontrolne z 2002 r. 
ukazuje, iz˙ w trakcie trwania procesu prywatyzacji sytuacja nie uległa poprawie, 
wcia˛z˙ niedostateczne poinformowanie zgłaszało 80% badanych, zas´ 20% nie 
umiało ocenic´ jego stopnia. Tak wysoki 80% odsetek respondento´w deklaruja˛cych 
niedostateczne poinformowanie juz˙ w trakcie trwania procesu prywatyzacji jest 
wysoce niepokoja˛cy. Przede wszystkim oznacza, iz˙ w firmie nie funkcjonuje 
skuteczny system komunikacji, informacji i ła˛cznos´ci, albo, jes´li jest, nie nada˛z˙a za 
potrzebami załogi. 

Kolejne pytanie dotyczyło oceny stopnia poinformowania w zakresie plano´w 
prywatyzacyjnych zakładu i sposobo´w ich realizacji. W badaniu z 1999 r. tylko 
niespełna 15% respondento´w uznało sie˛ za dostatecznie poinformowanych o planach prywatyzacyjnych zakładu i o sposobach ich realizacji. Ponadto 12,6% nie 
potrafiło ocenic´ stopnia poinformowania, zas´ przeszło 70% badanych czuło 
niedosyt informacji. Badanie kontrolne ukazuje, iz˙ pierwotny niedosyt informacji 
umocnił sie˛ doprowadzaja˛c wre˛cz do odczuwalnej przez respondento´w blokady 
informacyjnej. Wysoce niepokoja˛ce jest, z˙e 96% badanych z 2002 r. uznało sie˛ za 
niedostatecznie poinformowanych o planach prywatyzacyjnych firmy i o sposobach 
ich realizacji. Po pierwsze taka sytuacja niewa˛tpliwie be˛dzie rzutowała na postrzeganie prywatyzacji, w konsekwencji doprowadzaja˛c do poddania w wa˛tpliwos´c´ nie tylko zakresu, s´ciez˙ek, sposobo´w przekształcen´, ale w ogo´le zasadnos´ci 
prywatyzacji firmy. Tym bardziej, iz˙ opinie na temat tego, z˙e badany sektor 
w ogo´le nie powinien byc´ prywatyzowany, lecz pozostac´ w gestii pan´stwa, 
pojawiaja˛ sie˛ stosunkowo cze˛sto. Po drugie tak wysoki wskaz´nik subiektywnego 
poczucia niedoinformowania ws´ro´d pracowniko´w oznacza, iz˙ trudno be˛dzie pra


Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

cownikom wła˛czyc´ sie˛ czynnie w proces zmian. Byc´ moz˙e tak znacza˛ca grupa 
pracowniko´w niedoinformowanych wskazuje na brak działan´ odgo´rnych ze strony 
firmy w celu czytelnego wyjas´nienia przesłanek reorganizacyjnych lub tez˙ kampania informacyjna miała miejsce, zas´ znaczna cze˛s´c´ załogi ma kłopoty z jej 
zrozumieniem, tzn. jest słabo przygotowana merytorycznie, aby zrozumiec´ przesłanki, model i koniecznos´c´ projektowanych i podejmowanych zmian. 

Wydaje sie˛,iz˙ w kampanii informacyjnej, kto´ra˛ prowadzono w badanej firmie, 
popełniono bła˛d polegaja˛cy na koncentracji informacji na samym projekcie zmian, 
odchodza˛c od pro´b uzasadniania dla procesu prywatyzacji tak w ogo´le. Niezadowolenie pracowniko´w z procesu informacyjnego winno byc´ istotnym wskaz´nikiem dla 
tzw. agento´w zmiany, byc´ moz˙e niewiele trzeba, aby z oponento´w uczynic´ 
sojuszniko´w aktywnie popieraja˛cych proces prywatyzacji i restrukturyzacji firmy 
juz˙ w sferze wdraz˙ania. 

Jes´li kanały informacji formalnej sa˛ niedroz˙ne, ba˛dz´ kampania informacyjna 
jest nieskuteczna, istotne staje sie˛ doprecyzowanie, w jaki sposo´b dochodza˛ do 
respondento´w informacje nt. prywatyzacji. Badanie pierwsze z 1999 r. ukazuje, iz˙ 
w pocza˛tkowych fazach procesu prywatyzacji firmy o szczego´łowych planach 
prywatyzacyjnych pracownicy byli informowani przede wszystkim poprzez biuletyny i czasopisma (52,6% wszystkich wskazan´), naste˛pnie poprzez nieformalne 
rozmowy ze wspo´łpracownikami (33,8%), a pozostałe 9,6% badanych zdobywało 
informacje poprzez Intranet. W drugim badaniu 20% respondento´w wskazuje na 
role˛ biuletyno´w i czasopism branz˙owych, ale uwage˛ zwraca kolosalny wzrost 
znaczenia nieformalnych kanało´w przekazu informacji, na kto´re wskazało 80% 
badanych. Tego typu odpowiedzi badanych uwidaczniaja˛ brak skutecznie działaja˛
cego, formalnego kanału informacji i ła˛cznos´ci, co w efekcie doprowadziło do 
sytuacji, w kto´rej rola nieformalnego obiegu informacji niepomiernie wzrosła. Co 
ciekawe (ani w pierwszym, ani w drugim badaniu), nikt z respondento´w nie 
wskazał na role˛ zwia˛zko´w zawodowych i rad pracowniczych oraz bezpos´rednich 
przełoz˙onych. To pozwala sa˛dzic´, iz˙ w procesie komunikacji kanały te nie 
odgrywały z˙adnej roli, a przeciez˙ winny czynnie angaz˙owac´ sie˛ w przekazywanie 
istotnych dla załogi informacji. Taka sytuacja moz˙e spowodowac´ niedroz˙nos´c´ 
zakładowych kanało´w ła˛cznos´ci, kto´re pozbawione formalnych, naznaczonych 
kompetencja˛ i autorytetem s´ciez˙ek doprowadza˛ do wzrostu roli s´ciez˙ek nieformalnych, w kto´rych niepomierna˛ role˛ odgrywac´be˛da˛ plotki. 

Relacje mie˛dzyludzkie i sfera zarza˛dzania w w firmie 

Proces prywatyzacji w zasadniczy sposo´b wpłyna˛ł na kondycje˛ stosunko´w 
mie˛dzyludzkich. Stosunki te uległy osłabieniu, a wie˛z´, ła˛cza˛ca wczes´niej pracowniko´w – prawie zupełnemu zanikowi. Nasta˛piła silna atomizacja załogi, kto´rej 
stopien´ro´z˙nicował stanowisko badanych. Zaro´wno w pierwszym etapie badania, 


Beata Tomaszewska-Hołub 

jak i w drugim respondenci zadeklarowali kolejno 70% i 85% odczucia, iz˙ 
w procesie prywatyzacji naste˛puja˛ zmiany w relacjach mie˛dzyludzkich. Co wie˛cej 
jakos´c´ tych zmian 100% badanych w obu etapach okres´la jako negatywne. Narasta 
zatem pewiem specyficzny typ mentalnos´ci pracowniczej, zgodnie z kto´rym 
miejsce pracy jest traktowane instrumentalnie, poprzez pryzmat korzys´ci własnych, 
gdzie brak solidarnos´ci pracowniczej nawet w najsłabszym zarysie. 

Wdraz˙anie procesu prywatyzacji w firmie zmienia takz˙e stosowanie zasad 
i reguł zarza˛dczych. Skuteczne i efektywne wdraz˙anie prywatyzacji powinno sie˛ 
odbywac´ z wykorzystaniem efektywnych partycypuja˛cych, sposobo´w i technik 
zarza˛dzania firma˛. Tymczasem, zdaniem pracowniko´w, sfera zarza˛dzania zamiast 
sie˛ poprawic´, uległa pogorszeniu. Wskazuja˛ na to wyniki odpowiedzi, w 1999 r. 
tylko 5,8% badanych stwierdziło, z˙e sytuacja w zakresie zarza˛dzania uległa 
poprawie. Pogorszenie zauwaz˙yło az˙ 61,9% badanych. Brak zmian w tej kwestii 
stwierdziło 20,3% badanych. Sytuacja nie uległa poprawie w okresie dłuz˙szej 
perspektywy, tzn. ostatnich trzech lat, w badaniu z 2002 r. 70% respondento´w 
deklaruje, iz˙ w wyniku podje˛tego procesu prywatyzacji sfera zarza˛dzania firma˛ 
uległa pogorszeniu, 20% twierdzi, iz˙ w zasadzie nie zmieniła sie˛ i tylko zaledwie 
10% badanych zmiane˛ zauwaz˙a i ocenia pozytywnie. Owo pogorszenie sfery 
zarza˛dzania opisywane było jako: brak jasnej polityki kadrowej, brak motywatoro´w 
ekonomicznych przy jednoczesnym docia˛z˙aniu obowia˛zkami, brak jasnych dro´g 
awansu, brak prawdziwej informacji w odniesieniu do kategorii zawodowych 
najbardziej zagroz˙onych utrata˛ pracy, brak entuzjazmu i odpowiedzialnos´ci za los 
podwładnych. 

W tym konteks´cie ciekawe analitycznie jest odniesienie sie˛ respondento´w do 
pogla˛du, według kto´rego ludziom bardziej zalez˙y na tym, aby dobrze nimi rza˛dzic´, 
a mniej by sami uczestniczyli w rza˛dzeniu. Analiza odpowiedzi wskazuje˛,iz˙ 
rzeczywis´cie pracownikom nie zalez˙y na posiadaniu uprawnien´ decyzyjnych, lecz 
na tym, aby stosowano prawidłowa˛ polityke˛ w zakresie zarza˛dzania. Ponad połowa 
respondento´w z 1999 r. stwierdziła, z˙e woli byc´ dobrze rza˛dzona niz˙ sama 
wspo´łuczestniczyc´ w procesie zarza˛dzania, tylko 17,8% badanych deklaruje, iz˙ 
bardziej zalez˙y im na wspo´łzarza˛dzaniu, niz˙ na tym, by dobrze nimi rza˛dzono. 
W badaniu kontrolnym uzyskano podobne wyniki. 

Wyniki uzyskane w trakcie realizacji dwo´ch etapo´w badan´ ukazuja˛,iz˙ w firmie 
przewaz˙ały nieskuteczne praktyki zarza˛dzania procesem prywatyzacji, w tym 
przede wszystkim brak odpowiedniego wzmocnienia dla psychospołecznych czynniko´w zarza˛dzania zasobami ludzkimi. Sfera zarza˛dzania firma˛jawi sie˛ niekorzystnie, jej funkcjonowanie odbywa sie˛ w oparciu o procedury mocno schematyczne 
oraz sformalizowane relacje. Badana firma ma „objawy” organizacji mocno 
zbiurokratyzowanej, a to negatywnie wpływa i na sposoby podejmowanych działan´, 
(kto´re najcze˛s˛ wyła˛cznie do formalnych 

´ciej sa˛ rutynowe, albowiem odnosza˛ sieprocedur) i na zachowania w sferze nieformalnej. Moz˙na przypuszczac´, iz˙ jest to 
konsekwencja˛ byłego porza˛dku gospodarczego, opartego na dominacji pan´stwa 


Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

i biurokratycznych sposobach zarza˛dzania firma˛, co z kolei doprowadziło do 
utrwalenia sie˛ monopolistycznego wizerunku firmy w s´wiadomos´ci jej pracowniko´w. 

Identyfikacja barier i oporo´w wywołanych prywatyzacja˛ 

Prawidłowos´cia˛, typowa˛ dla całej polskiej gospodarki, a skutecznie blokuja˛ca˛ 
programy prywatyzacyjne czy restrukturyzacyjne jest ogo´lnie negatywna reakcja 
na zmiany wyraz˙ana przez pracowniko´wwnie zaangaz˙owanych3.Zmianykojarza˛ 
sie˛ najcze˛s´ciej z utrata˛ dotychczasowych znanych, oswojonych pozycji, przywilejo´w, utrata˛ „twarzy”, poprzez ujawnienie braku dostatecznych kompetencji oraz 
coraz cze˛s˛kiem przed utrata˛ pracy tak w ogo

´ciej le´le. Jest to typowa reakcja 
„strusia”, cze˛sto pracownicy, tak jak i kadra, ulegaja˛ złudnemu przes´wiadczeniu, 
iz˙ niezgoda i inercja wobec zmian cofna˛ sytuacje˛ do dawnej, dobrze znanej. 
Proces prywatyzacji kaz˙dego przedsie˛biorstwa s´cis´le wia˛z˙e aspekty: społeczne 
i ekonomiczne, oddziałuje na tworzenie stereotypo´ w o prywatyzacji, kto´ re z kolei 
stanowia˛ rodzaj „klisz” w tworzeniu obiegowych opinii. 

Diagnozowana w badanej firmie reakcja na zmiany prywatyzacyjne ma 
wymiar negatywny i doprowadza do wyraz˙ania oporu. Przyczyny pojawiania sie˛ 
oporu moz˙na zdefiniowac´naste˛puja˛co: 

– Brak zrozumienia dla nieodzownos´ci procesu prywatyzacji. 
– Brak pewnos´ci, z˙e proponowane zmiany przyniosa˛ firmie i pracownikom 
korzys´ci, 
– Brak pozytywnych dos´wiadczen´ , rozumiany jako brak zgodnos´ci pomie˛dzy 
celami osobistymi, a celami firmy jako całos´ci. 
–Obawa, z˙e zaproponowane zmiany przyniosa˛ utrate˛ dotychczasowych 
pozycji. 

– Obawa przed koniecznos´cia˛ włoz˙enia w prace˛ wie˛kszego wysiłku i przed 
utrata˛ dotychczasowego prestiz˙u. 
–Strachprzed likwidacja˛ cze˛s´ci stanowisk i w konsekwencji utrata˛ pracy. 

– Brak specjalistycznej wiedzy prowadza˛cy w konsekwencji do nieumieje˛tnos´ci zrozumienia nowej gospodarczo-ekonomicznie sytuacji. 

–Nieche˛c´ do nauki, do stawania wobec nowych, nieznanych wyzwan´. 

–Le˛kprzed utrata˛ znanego, schematycznego, zrutynizowanego i oswojonego 

s´wiata. 
–Le˛k przed pogorszeniem sytuacji materialnej, strach przed moz˙liwos´cia˛ 
doła˛czenia do rzeszy bezrobotnych. 

Badania tego typu przeprowadzana były przez L. Gilejko, Z. Sapijaszke˛ oraz J. Da˛browskiego, zas´ 
analiza danych empirycznych jednoznacznie wskazała, iz˙ wsze˛dzie tam, gdzie zmiany przeprowadzano 
bez wspo´łudziału pracowniko´w, pojawienie sie˛ oporu było nieuniknione. 


Beata Tomaszewska-Hołub 

– Niewiara w sukces procesu prywatyzacji, najcze˛s´ciej wyraz˙ana tak: „jes´li 
be˛dzie dobrze, to na pewno nie mnie”. 
Najistotniejsze z´ro´dła oporo´w to wcia˛z˙ te, kto´re wia˛z˙a˛ sie˛ z poczuciem 
bezpieczen´stwa czy raczej jego brakiem. Chodzi tu o obawy przed utrata˛ pracy 
i obniz˙eniem zarobko´w. Jest to uzasadnione duz˙ym i wcia˛z˙ wzrastaja˛cym bezrobociem na rynku pracy i zjawiskiem okres´lanym mianem „spienie˛z˙enia motywacji,” wynikaja˛cym z pogorszenia sie˛ sytuacji materialnej duz˙ej cze˛s´ci społeczen´
stwa. Waz˙nym z´ro´dłem dla ujawnienia oporo´w jest subiektywne przekonanie 
wszystkich zagroz˙onych kategorii społeczno-zawodowych o nieprzystosowaniu 
dotychczasowych kwalifikacji do nowych potrzeb (co moz˙e utrudnic´ utrzymanie 
dotychczasowego zatrudnienia ba˛dz´ znalezienia nowego). W systemie gospodarki 
scentralizowanej potrzeby kwalifikacyjne miały w przewaz˙aja˛cej wie˛kszos´ci charakter specjalistyczno-techniczny, gdyz˙ rola przedsie˛biorstwa ograniczona była do 
sprawnego wykonawstwa zadan´ planowych. Natomiast gospodarka rynkowa wymaga od firmy innowacji i kreatywnos´ci, a od ludzi – mys´lenia perspektywicznego. 
W drugiej – co do cze˛stotliwos´ci sygnalizowania – grupie z´ro´deł oporo´w dotycza˛
cych prywatyzacji znalazły sie˛ czynniki, kto´re wynikaja˛ z poczucia niedostatecznego wpływu respondento´w na proces prywatyzacji. Dodatkowo firma nie podje˛ła 
i nie stworzyła gwarancji socjalnych dla pracowniko´w. Nie uruchomiono sprawnie 
działaja˛cego programu outplacementu. Kolejnym czynnikiem jest brak uczestnictwa ludzi w decyzjach prywatyzacyjnych. Poczucie podmiotowos´ci oznacza potrzebe˛ wpływania pracowniko´w na decyzje, kto´re ich dotycza˛. Niezaspokojenie tej 
potrzeby oznacza brak wspo´łodpowiedzialnos´ci za zmiane˛, brak zaangaz˙owania sie˛ 
w nia˛. 

Ponadto, waz˙nym z´ro´dłem narastania barier wobec prywatyzacji był niedroz˙ny 
system informacji i ła˛cznos´ci. Najcze˛stsze mankamenty systemu ła˛cznos´ci, to: brak 
informacji, informacja mylna, informacja niepełna, informacja zbyt po´z´na. Zła 
jakos´c´ powia˛zan´ informacyjnych spowodowała stosunkowo niska˛ efektywnos´c´ 
rozumienia i akceptacji podejmowanych przekształcen´, a pracownicy cze˛s´ciej 
dowiadywali sie˛ o swojej firmie i waz˙nych dla siebie sprawach z medio´w 
zewne˛trznych niz˙ z zakładowego kanału komunikacji, ła˛cznos´ci i informacji. Brak 
wystarczaja˛co czytelnej, prawdziwej i doste˛pnej informacji, skutkował totalnym 
wzrostem stanu niepokoju i niepewnos´ci ws´ro´d pracowniko´w, kto´rego nie udało sie˛ 
zrekompensowac´ ani poprzez podje˛ta˛odgo´rna˛kampanie˛ informacyjna˛, ani poprzez 
zaangaz˙owanie w proces tzw. agento´w zmian. Juz˙ tylko sama zapowiedz´ procesu 
prywatyzacji jest zwykle wystarczaja˛cym tworzywem niepokoju dla pracowniko´w, 
a przeciez˙, wczesna informacja warunkuje zwie˛kszenie partycypacji pracowniko´w 
i daje czas na inicjatywe˛. Tym samym waz˙na jest nie tylko tres´c´ informacji, ale 
ro´wniez˙ czas i sposo´b jej przekazywania. 


Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

Podsumowanie 

Procesy prywatyzacyjne przedsie˛biorstw pan´stwowych, opro´cz niekwestionowanego z punktu widzenia ekonomii wymiaru efektywnos´ciowego, maja˛ takz˙e wymiar 
proceso´w społecznych. W sensie ekonomicznym przyczyniaja˛ sie˛ do wykreowania 
nowej struktury gospodarki i wie˛kszej wydolnos´ci gospodarowania. W sensie 
społecznym zainicjowanie proceso´w prywatyzacji w przedsie˛biorstwach oznacza 
uruchomienie proceso´w zmiany. Prywatyzacja wymaga poniesienia pewnych, zawsze 
trudnych do oszacowania, społecznych koszto´w, bowiem radykalnie zmienia obowia˛
zuja˛ce w przedsie˛biorstwie stosunki społeczne, gło´wnie poprzez naruszenie przywilejo´w i pozycji poszczego´lnych pracowniko´w, a nawet całych kategorii zawodowych. 
Efektywne przeprowadzanie prywatyzacji oznacza wprowadzenie w organizacyjna˛ 
rzeczywistos´c´ szeregu działan´ nakierowanych na minimalizacje˛ społecznych koszto´w. Jedna˛ zdro´g jest wzbudzanie w pracownikach partycypacji i zaangaz˙owania 
w zakresie realizacji zmian, co pozwala na zrozumienie ich sensownos´ci i nieodzownos´ci. Inna˛ droga˛ jest wyposaz˙anie tych pracowniko´w czy grup zawodowych, kto´re 
najbardziej zagroz˙one sa˛ utrata˛ pracy, w systemowe działania pomocowe, zwia˛zane 
ze zmiana˛ kwalifikacji zawodowych czy tez˙ ich pogłe˛bieniem (rola outplacementu). 
Brak takiego wsparcia dla pracowniko´w moz˙e spowodowac´, iz˙ tempo i jakos´c´ 
prywatyzacji – w odniesieniu do konkretnych przedsie˛biorstw, branz˙ oraz ogo´lnie 
gospodarki – be˛da˛ odmienne od oczekiwan´. 

W Polsce dopiero zainicjowanie i systematyczne wdraz˙anie prywatyzacji 
przyczyniło sie˛ – a i to w niewielkim stopniu – do wzrostu wiedzy obywateli na 
temat funkcjonowania gospodarki rynkowej. W opinii badanych przyczyniło sie˛ 
takz˙e do wzrostu zjawisk negatywnych, takich jak: bezrobocie i pogorszenie 
połoz˙enia socjalno-materialnego wie˛kszos´ci obywateli. Emocje zwia˛zane z prywatyzacja˛ maja˛ wydz´wie˛k negatywny, bo dotycza˛ przede wszystkim niero´wnomiernego rozkładu korzys´ci ws´ro´d poszczego´lnych grup społecznych i pracowniczych. 
W tym sensie minione lata nie przyniosły pozytywnych zmian. Juz˙ w roku 1994 

M. Jarosz wskazywała, z˙e „(...) prywatyzacja moz˙e stac´ sie˛ instrumentem nowej 
rewolucji społecznej, jednych wynosza˛c na szczyty hierarchii, innych zas´ trwale 
upos´ledzaja˛c socjalnie i materialnie. (...) Scenariusz, w kto´rym przekształcenia 
własnos´ciowe zostana˛ narzucone odgo´rnie, w kto´rym prywatyzacja zostanie tylko 
zadekretowana jest niesłychanie ryzykowny (...)”4. Jednakz˙e nie ma odwrotu od 
prywatyzacji, tak jak nie ma odwrotu od systemowej transformacji polskiej 
gospodarki, kontrowersje˛ stanowi nie tyle kształt przyszłego ładu społecznoekonomicznego, ile sposo´b dochodzenia do niego5. Według H. Januszka „(...) 
sprawe˛ komplikuje fakt, z˙e te same zbiorowos´ci społeczne raz popieraja˛ roz4 


Zob. M. Jarosz, Dziesie˛c´ lat prywatyzacji bezpos´redniej, Warszawa 2000, s. 62. 

5 

Zob. H. Januszek, Aksjologiczne kontrowersje woko´ł transformacji systemowej,w: Aksjologiczne 
i metodologiczne problemy socjologii ekonomicznej. Poznan´ 1996. s. 56-57. 


Beata Tomaszewska-Hołub 

wia˛zania rynkowe, innym razem je zwalczaja˛. Jednym razem bowiem bardziej 
akcentuja˛ gospodarowanie, innym demokracje˛, a jeszcze innym bezpieczen´stwo 
socjalne (...)”6. 

Od przeszło 16 lat transformacja polskiej gospodarki oparta na procesach 
prywatyzacji stała sie˛ norma˛,ale norma˛ stała sie˛ tez˙ publiczna artykulacja i manifestacja niezadowolenia społecznego pracowniko´w dotknie˛tych zmianami. Coraz wyraz´niej rysuje sie˛ przepas´c´ pomie˛dzy uwarunkowaniami ekonomicznymi oraz społecznymi, coraz wyraz´niejsze sa˛ makrostrukturalne, mezostrukturalne i jednostkowe 
efekty proceso´w prywatyzacji. Potencjalne skutki w odniesieniu do całej polskiej 
gospodarki dotycza˛ przede wszystkim kształtowania sie˛ nowoczesnych struktur 
organizacyjnych oraz umocnienia poz˙a˛danych kierunko´w rozwoju gospodarczego. 
W skali mezoekonomicznej, tzn. w odniesieniu do konkretnych branz˙, skutki odnosza˛ 
sie˛ gło´wnie do poprawy efektywnos´ci gospodarowania. Najtrudniejsza jest jednoznaczna ocena przemian prywatyzacyjnych w odniesieniu do jednostek. Łatwiej 
sprecyzowac´ pozytywne efekty przekształcen´, odnosza˛ sie˛ one do zmian postaw 
poprzez pobudzenie dynamizmu, kreatywnos´ci, innowacyjnos´ci i zaangaz˙owania, 
duz˙o trudniej sprecyzowac´ negatywne efekty przekształcen´. Zwykle sa˛ one zalez˙ne 
od osobistych dos´wiadczen´. W sensie podmiotowym subiektywne dos´wiadczenia 
moga˛ stanowic´i stanowia˛ czynnik dezorganizuja˛cy, powoduja˛ narastanie postaw 
frustracyjnych, roszczeniowych, be˛da˛cych reakcja˛ obronna˛ wobec zagroz˙enia utrata˛ 
zatrudnienia, zmniejszenia ba˛dz´ zupełnego odcie˛cia zakładowych s´wiadczen´socjalnych oraz braku jakichkolwiek perspektyw na poprawe˛. 

Pojawiaja˛ce sie˛ negatywne konsekwencje szybkiego wdraz˙ania przekształcen´ 
własnos´ciowych w polskiej gospodarce, (jak choc´by lawinowy wzrost bezrobocia, 
rosna˛ca liczba oso´b z˙yja˛cych na granicy ubo´stwa społecznego), mimo sporych 
wysiłko´w kolejnych ekip rza˛dza˛cych nie sa˛ rozwia˛zane, a wre˛cz przeciwnie, stale 
wzrastaja˛.Bochoc´ prywatyzacja stwarza pewne istotne szanse rozwojowe, to jednak 
niesie ze soba˛ pewne zagroz˙enia. Do najpowaz˙niejszych moz˙na zaliczyc´ drastycznie 
rosna˛ca˛ grupe˛ bezrobotnych, najcze˛s´ciej ofiar zmian prywatyzacyjnych w zakładach, 
brak klarownych, jasnych i stabilnych uregulowan´ prawnych, pozwalaja˛cych na 
okres´lenie długoterminowych plano´w prywatyzacyjno-restrukturyzacyjnych w odniesieniu do poszczego´lnych przedsie˛biorstw, brak kompleksowych opracowan´, tj. 
wskazuja˛cych poza ekonomiczno-prawnymi na społeczne aspekty proceso´w prywatyzacji i restrukturyzacji. Dodatkowo brak strukturalnych rozwia˛zan´, programo´w 
pomostowych dla wszystkich tych, kto´rzy w wyniku przekształcen´ własnos´ciowych 
traca˛prace˛, brakpozytywnychprzykłado´wzarza˛dzania zmiana˛wprzedsie˛biorstwach 
prywatyzowanych, rozpisanych na modele i zbadanych na kaz˙dym elemencie tego 
modelu. I na koniec brak retrospektywnych badan´ poro´wnawczych sprowadzaja˛cych 
sie˛ do poro´wnywania zaro´wno wartos´ci – trudnomierzalnych – społecznych i wskaz´
niko´w ekonomicznych wyste˛puja˛cych przed i uzyskanych po procesie prywatyzacji. 

H. Januszek, op. cit., s. 57. 

Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

Bibliografia 

Da˛browski J. M., Efekty prywatyzacji przedsie˛biorstw droga˛ kapitałowa˛. Wyniki badan´, Wyd. Instytutu 
Badan´ nad Gospodarka˛ Rynkowa˛, Warszawa-Gdan´sk 1996. 
Gardawski J., Gilejko L., Mie˛dzy nadzieja˛a lekiem. Społeczne efekty prywatyzacji,Wyd.AGH,Warszawa 
1997. 
Jarosz M., Dziesie˛c´ lat prywatyzacji bezpos´redniej, Wyd. Instytut Studio´w Politycznych PAN, Warszawa 
2000. 

Januszek H., Aksjologiczne kontrowersje woko´ł transformacji systemowej, w: Aksjologiczne i metodologiczne 
problemy socjologii ekonomicznej, (red.) F. Krzykała, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Poznan´ 
1996. 

Społeczne aspekty procesu prywatyzacji 

Streszczenie 

Przekształcenia własnos´ciowe sektora publicznego ws´ro´d proceso´w ekonomicznych przeobraz˙aja˛cych 
strukture˛ polskiej gospodarki odgrywaja˛ role˛ podstawowa˛. Prywatyzacja opro´cz niekwestionowanego 
wymiaru ekonomicznego, ma takz˙e wymiar procesu społecznego. Generuje nowe stany zro´z˙nicowania 
społecznego i instytucjonalnego, a w efekcie niesie potencjalnos´c´konflikto´w. Dalekosie˛z˙ne konsekwencje 
procesu prywatyzacji warto oceniac´ poprzez pryzmat zro´z˙nicowania opinii pracowniko´w przedsie˛biorstw 
prywatyzowanych. Niniejszy artykuł prezentuje wnioski z badan´ empirycznych ukazuja˛ce jak modyfikuje 
sie˛ struktura pracowniczej percepcji w zakresie odbioru zmian prywatyzacyjnych rozłoz˙ona w czasie. 

Słowa kluczowe: proces prywatyzacji, prywatyzacja przedsie˛biorstwa, ewolucja postaw pracowniczych 
wobec prywatyzacji, identyfikacja barier i oporo´ w wywołanych prywatyzacja˛. 

Social Aspects of the Process of Privatization 

Abstract 

The processes of restructurization of the public sector are the main factors influencing the structure of 
Polish economy. Privatization is a multi – level process which next to its unquestioned economic 
dimension can also be approached from the social perspective. The process of privatization generates new 
levels of social and institutional diversity and consequently raises the amount of potentially conflicting 
issues. Long term effects of the process can be evaluated on the basis of diverse opinions held by 
employees of the privatized sectors of economy. The article presents the results of empirical study 
concerning the structure modification of employee response towards the process of privatization within the 
given time span. 

Key words: process of privatization, company privatization, the evolution of attitudes held towards 
privatization, privatization triggered resentment and barrier identification. 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

RECENZJE 

W poszukiwaniu doskonałos´ci 

Włodzimieiz Tyburski, Elzenberg. Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 2006. 

W ostatnich latach widac´wcia˛z˙zwie˛kszaja˛ce sie˛ zainteresowanie two´rczos´cia˛ 
Henryka Elzenberga. Za przykład narastania tej tendencji moga˛ słuz˙yc´ pojawiaja˛ce 
sie˛ konferencje, sesje naukowe pos´wie˛cone temu filozofowi, a takz˙e nowe opracowania jego two´rczos´ci, monografie, czy kolejne wydania dzieł. 

Nakładem Wiedzy Powszechnej ukazała sie˛ kolejna pozycja z serii „Mys´li 
i Ludzie” pio´ra profesora Włodzimierza Tyburskiego. Tym razem pos´wie˛cona została 
temu jednemu z najwybitniejszych polskich filozofo´w XX wieku, choc´włas´ciwie do 
Henryka Elzenberga lepiej pasowałoby okres´lenie mys´liciel. Tyburski ze znajomos´cia˛ 
rzeczy (sam jest znanym etykiem i badaczem filozofii polskiej, autorem mie˛dzy innymi 
„Mys´li etycznej w Polsce od XVI do XIX wieku”, czy „Filozofii moralnej w Wilnie”) 
prezentuje ro´z˙ne aspekty mys´li two´rcy „Kłopotu z istnieniem”. 

Poprzez prace Elzenberga wyraz´nie przebija osobowos´c´ człowieka mys´la˛cego 
odmiennie. Niezalez˙nos´c´ i antydogmatyzm to cechy charakterystyczne filozoficznej aktywnos´ci two´rcy „Aforyzmo´w w porza˛dku czasu”. Czytelnikom tego niebanalnego, pisanego przez dziesia˛tki lat dzieła dobrze zapadła w pamie˛c´ samodzielnos´c´ i intelektualna niezalez˙nos´c´ autora. Oponent neopozytywizmu i Szkoły 
Lwowsko-Warszawskiej prezentował bardzo oryginalna˛ i indywidualna˛ refleksje˛, 
nieskłonna˛ do poddawania sie˛ powszechnie obowia˛zuja˛cym tendencjom. Refleksje˛, 
z kto´rej wyłaniała sie˛ indywidualistyczna i personalistyczna wizja człowieka. Ten 
niedogmatyczny umysł poda˛z˙ał obok, a czasem wre˛cz pod pra˛d gło´wnych nurto´w 
rodzimej filozofii. 

Irracjonalistyczne, intuicjonistyczne oraz pesymistyczne wa˛tki zawarte w mys´
leniu Elzenberga ujawniaja˛ – jak to trafnie uja˛ł Tyburski – bardzo sokratejski 
charakter tej mys´li skoncentrowanej bardziej na procesie, poszukiwaniu niz˙na 
sformułowaniu ostatecznych odpowiedzi. 

Struktura tej publikacji odzwierciedla zamysł charakterystyczny dla całej serii 
„Mys´li i Ludzie”. Konstrukcja uwzgle˛dnia przede wszystkim naste˛puja˛ce zasadnicze elementy: skro´towe omo´wienie najwaz˙niejszych pogla˛do´w oraz najbardziej 
reprezentatywne fragmenty two´rczos´ci. Pro´cz tego moz˙na sie˛ zapoznac´ takz˙e 
z gło´wnymi wa˛tkami biografii przedstawionej postaci. 

Ksia˛z˙ka składa sie˛ z trzech wyraz´nych cze˛´ci. Pierwsza zawiera dane bio-sgraficzne, druga – pogla˛dy, trzecia – fragmenty dzieł. 


252 Recenzje 

Cze˛s´ biograficzna skroz˙ycia Elzenberga urodzonego 

´c´towo ujmuje koleje 
w 1887 roku w Warszawie. Jego losy sa˛ charakterystyczne dla całego pokolenia 
polskich intelektualisto´w, kto´rych wejs´cie w dojrzałe z˙ycie przypada na czasy 
I wojny s´wiatowej i odzyskania niepodległos´ci. 

Wykształcenie zdobywa za granica˛, bierze udział w wojnie 20 roku, aktywnie 
uczestniczy w polskim z˙yciu intelektualnym. W 1936 r. rozpoczyna prace˛ dla 
Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Ze s´rodowiskiem naukowym tej uczelni 
be˛dzie zwia˛zany przez długie lata, najpierw w Wilnie, a naste˛pnie w Toruniu. 
W mies´cie Kopernika pracuje z przerwami (podobnie jak wielu jego kolego´w 
w latach pie˛c´dziesia˛tych zostaje odsunie˛ty od prowadzenia wykłado´w), az˙do 
przejs´cia na emeryture˛ w roku 1961. 

Wprawdzie „Elzenberg” zawiera z˙yciorys, z´ro´dła two´rczej inspiracji i kalendarium z˙ycia filozofa, jednakz˙e praca ta, zreszta˛ podobnie jak i inne ksia˛z˙ki z tej 
serii, nie jest biografia˛. Jest to szkic monograficzny, w kto´rym Tyburski za gło´wny 
cel postawił sobie przybliz˙enie filozofii nietuzinkowego mys´liciela. 

Cze˛s´

´cdruga stanowi syntetyczne omo´wienie najbardziej charakterystycznych 
wa˛tko´w refleksji filozoficznej autora „Kłopotu z istnieniem”. Składaja˛ sie˛ na nia˛ 
interpretacje zasadniczych dla Elzenberga obszaro´w zainteresowania. W kre˛gu 
refleksji filozofa znajdujemy wiele dziedzin. Zajmowała go aksjologia, estetyka, 
etyka, filozofia kultury, krytyka literacka, religia, mistyka, a nawet poezja. 

Przez Tyburskiego najbardziej wyeksponowane zostały szczego´lnie interesuja˛
ce pogla˛dy aksjologiczne Elzenberga, w kto´rych wyro´z˙nia sie˛ podział na aksjologie˛ 
formalna˛ i merytoryczna˛. Do tej pierwszej zaliczona została analiza, epistemologia 
oraz antropologia wartos´ci. W skład antropologii merytorycznej weszły estetyka 
i etyka. Z kolei aksjologia merytoryczna dotyczy tego, co jest wartos´ciowe 
i posiada wyraz´ny charakter wartos´ciuja˛cy. 

Elzenberg w pracy Tyburskiego jawi sie˛ jako poszukiwacz wartos´ci absolutnych. Powo´d owego wyakcentowania roli przypisywanej wartos´ciom jest dla 
samego Elzenberga oczywisty. Wartos´ci sa˛ centralna˛ kategoria˛ nie tylko refleksji 
teoretycznej, ale takz˙e działalnos´ci praktycznej. Wartos´ci posiadaja˛ włas´ciwos´ci 
sensotwo´rcze, a ponadto wyznaczaja˛ powinnos´ci. Zostaje im przypisany status 
bycia obiektywnymi i absolutnymi. Absolutnos´c´ i obiektywnos´c´ przysługuje jednak 
jedynie wartos´ciom perfekcyjnym, kto´re w przeciwien´stwie do utylitarnych sa˛ 
poz˙a˛dane same dla siebie. Budza˛ takz˙e czes´c´ i szacunek oraz charakteryzuja˛ sie˛ 
godnos´cia˛ i szlachetnos´cia˛. Nakaz da˛z˙enia do wartos´ci perfekcyjnej jest w jakims´ 
stopniu uzasadniony przez samo jej okres´lenie, poniewaz˙ przedmiot wartos´ciowy 
w sensie perfekcyjnym to taki, jaki powinien byc´. 

Elzenberg reprezentuje pogla˛dy w dziedzinie etyki, kto´re ujmowane sa˛ pod 
nazwa˛ perfekcjonizmu personalistycznego. Stawia on ludzkiemu działaniu i egzystencji wysokie wymagania. Za jeden z zasadniczych celo´w egzystencji uznaje 
poszukiwanie, da˛z˙enie i realizowanie wartos´ci Absolutnych. Ws´ro´d nich fundamen


Recenzje 253 

talne znaczenie przyznaje Wartos´ci-Dobru-Pie˛knu, kto´re Elzenberg uznaje je za 
obiektywnie toz˙same. Ro´z˙nica mie˛dzy nimi ma w istocie charakter subiektywny, 
polega gło´wnie na tym, z˙e dobro odnosi sie˛ do woli, natomiast pie˛kno wia˛z˙e sie˛ 
z kontemplacja˛ wartos´ci. Kontemplacja wartos´ci wywołuje uczucie miłos´ci do nich. 
W tej perspektywie szczego´lne znaczenie zostało przypisane sztuce. Elzenberg 
ujmuje ja˛ jako działalnos´c´ przekształcaja˛ca˛ rzeczywistos´c´ w kierunku wzrastania 
wartos´ci. Z przyje˛tych załoz˙en´ wynika ponadto wniosek wartos´ciuja˛cy charakteryzuja˛cy ludzka˛ powinnos´c´ jako tworzenie i rozpowszechnianie pie˛kna, co na 
przykład w wymiarze materialnym przekłada sie˛ na kreacje˛ pie˛knych przedmioto´w. 

Mimo braku wyraz´nych odniesien´ do egzystencjalizmu uderzaja˛ca˛ cecha˛ 
filozofii Elzenberga jest odwołanie sie˛ do sensu istnienia. Rozwaz˙ania dotykaja˛ce 
tego zagadnienia, tak rzadko wspo´łczes´nie eksponowane, stanowia˛ jeden z najciekawszych wa˛tko´w jego two´rczos´ci. Elzenberg s´cis´le ła˛czy problematyke˛ sensownos´ci z zagadnieniem wartos´ci. To włas´nie w perspektywie poszukiwania 
obiektywnych i absolutnych wartos´ci ujawnia sie˛ sens ludzkiej egzystencji. Co 
wie˛cej, autor ten, jak najdalszy od hedonistycznego czy utylitarystycznego zespołu 
pogla˛do´w, włas´nie w przekonaniu o sensownos´ci s´wiata upatruje podstawowy 
warunek poczucia szcze˛s´cia. Z kolei odczuwanie sensu wia˛zane jest z relacja˛ 
człowieka do s´wiata absolutnego. S´
cis´le rzecz ujmuja˛c, przekonanie o sensownos´ci 
istnienia wia˛z˙e z przekonaniem o istnieniu wartos´ci obiektywnych, wiary w „dobro 
i zło” lub tez˙ z wiary religijnej. Elzenberg nie rozpatruje zasadnos´ci tych 
przekonan´, konstatuje jednak ich wspo´łwy ste˛powanie. 

Innym wyste˛puja˛cym w jego pracach rysem szczego´lnym sa˛ przemys´lenia 
dotycza˛ce znaczenia s´mierci. Te nie cze˛sto podejmowane w polskiej literaturze 
filozoficznej refleksje po raz kolejny ujawniaja˛ samodzielnos´c´ i niezalez˙nos´c´ 
Elzenberga jako mys´liciela. 

Aksjologia ła˛czy sie˛ ws´cisłym zwia˛zku z etyka˛, poniewaz˙ zdaniem Elzenberga 
obowia˛zki oso´b wyznaczane sa˛ przez wartos´ci. Jedna z podstawowych powinnos´ci 
upatrywana jest w czynieniu s´wiata bardziej wartos´ciowym. Tyburski pokazuje, iz˙ 
szczego´lna˛ cecha˛ etyki Elzenberga jest wyakcentowanie heroicznych cno´t, takich 
jak doskonałos´c´ i wyrzeczenie. 

Etyka ta nie odwołuje sie˛ do nakazo´w, a raczej do pewnych dyrektyw 
poste˛powania. Elzenberg opowiada sie˛ za etyka˛ doradcza˛. Swoistym kryterium 
słuz˙a˛cym przy wyborze wartos´ci ma byc´z˙ywienie do nich uczucia miłos´ci. Miłos´c´ 
ma uzasadniac´ motywy, kto´rymi kieruje sie˛ człowiek w da˛z˙eniu do tego, co cenne. 
Autor „Aforyzmo´w w porza˛dku czasu” zdecydowanie odrzuca idee˛ etyki utylitarystyczno-hedonistycznej. Podkres´la zas´ znaczenie wartos´ci ascetycznych. Z ascezy 
płyna˛c´ ma siła wynikaja˛ca z walki toczonej z instynktem. Ws´ro´d szczego´lnie 
cennych efekto´w wyrzeczenia wymienia wolnos´c´ oraz poczucie sensownos´ci z˙ycia. 
Etyka Elzenberga okazuje sie˛ w tej perspektywie zmaganiem i przełamywaniem 
słabos´ci. 


254 Recenzje 

Jako nie mniej oryginalne ukazane zostały tez˙ inne pogla˛dy filozofa. Na 
podkres´lenie zasługuja˛ zwłaszcza uwagi poczynione pod adresem kultury. W sporze 
dotycza˛cym jej istoty opowiada sie˛ za pogla˛dem okres´laja˛cym kulture˛ jako porza˛dek 
wartos´ci. Szczego´lnie waz˙ne miejsce przyznane zostaje powie˛kszaniu sfery wartos´ci 
i ich doskonaleniu. Elzenberg ujawnia swoisty konserwatyzm w tej dziedzinie. 
Deprecjonuje decyduja˛ce znaczenie nowos´ci, zmiany, mody i nowatorskich pra˛do´w 
dla tego, co w two´rczos´ci najbardziej istotne. Filozof ten okres´la kulture˛ jako 
narze˛dzie słuz˙a˛ce do kierowania dziejami w strone˛ realizowania wartos´ci. 

Ro´wnie inspiruja˛ca konstatacja dotyczy relacji kultury do nauki. Fundamentami kultury – twierdzi Elzenberg – sa˛ sztuka i etyka. W obecnym wywyz˙szeniu 
nauki, w upatrywaniu w niej najwaz˙niejszego elementu kultury, filozof widzi 
zagroz˙enie dla kultury prawdziwej. Gło´wnym powodem postawienia takiej tezy jest 
przekonanie o tym, z˙e nauka unicestwia mys´lenie wartos´ciuja˛ce. 

Powyz˙ej opisane uwagi dotycza˛ce tres´ci omawianej monografii oczywis´cie nie 
wyczerpuja˛ jej pełnej zawartos´ci. Profesor Tyburski przybliz˙a w niej tez˙ wiele 
innych waz˙nych pogla˛do´w Elzenberga dotycza˛cych religii i mistyki, analizy 
dotycza˛ce fenomenu pesymizmu, uwagi o pacyfizmie, doskonałos´ci i wielu innych 
zagadnieniach. 

Trzecia cze˛s´ ´niejszych kalendarium z˙ycia Elzenberga 

´coddzielona od wczesoraz bibliografia˛ prac Elzenberga i dzieł o nim stanowia˛ najbardziej reprezentatywne fragmenty prac filozofa. Składaja˛ sie˛ na nia˛ wybrane urywki pochodza˛ce ze 
zbioru artykuło´w Elzenberga „Wartos´ci i człowiek” dotycza˛ce: poje˛cia wartos´ci 
perfekcyjnej, ro´z˙nicy pomie˛dzy „dobrem” a „pie˛knem”, etyki jako dyscypliny 
wartos´ciuja˛cej, ekspresji estetycznej, pie˛kna moralnego, etyki wyrzeczenia, ideału 
zbawienia, nauki. Z „Pism aksjologicznych” zaczerpnie˛te zostały teksty o: poje˛
ciach wartos´ci i powinnos´ci, aksjologicznym poje˛ciu sensu. Z „Pism etycznych” 
pochodza˛ zas´ fragmenty dotycza˛ce: ahimsy i pacyfizmu, Gandiego, szekspirowskiego Brutusa i cnoty. Niniejszy wybo´r wien´czy wycia˛g z „Kłopotu z istnieniem. 
Aforyzmo´w w porza˛dku czasu”. 

„Elzenberg” profesora Tyburskiego ukazuje nam postac´ poszukiwacza, we˛drowca pragna˛cego odnalez´c´ własna˛ droge˛ do prawdy. Ksia˛z˙ka ta jawi sie˛ po trosze 
jako zaproszenie do intelektualnej podro´z˙y, w kto´rej przewodnikiem jest Elzenberg. 
Jednakz˙e jego poszukiwania nie sa˛ celem same dla siebie. Niezalez˙nos´c´ i kreatywnos´c´ tej wybitnej postaci dwudziestowiecznej filozofii polskiej słuz˙a˛ najwyz˙szemu 
i najgodniejszemu celowi. Autor „Kłopotu z istnieniem” poda˛z˙a s´ladem wiecznos´ci 
odbijaja˛cej sie˛ w absolutnych i obiektywnych wartos´ciach Dobra-Pie˛kna. Dla 
kaz˙dego, kto pragnie taka˛ droge˛ przemierzyc´, „Elzenberg” Tyburskiego be˛dzie 
precyzyjna˛, choc´ z koniecznos´ci kro´tsza˛ niz˙ by sie˛ chciało, relacja˛ z filozoficznej 
podro´z˙y. 

Jedna˛ z najcenniejszych zalet monografii Tyburskiego jest z pewnos´cia˛ 
przyste˛pne i precyzyjne uje˛cie subtelnych Elzenbergowskich analiz. Owo syn


Recenzje 255 

tetyczne uje˛cie najwaz˙niejszych wa˛tko´w two´rczos´ci filozofa, nie po raz pierwszy 
ujawnia, dos´wiadczenie oraz kompetencje˛ autora tej monografii w przedstawianym 
przedmiocie. 

Dla tych, co Elzenberga znaja˛, jest to pozycja zawsze cenna, dla tych, kto´rzy 
nie znaja˛, to lektura obowia˛zkowa. 

Andrzej Stoin´ski 

Metafizyka Williama Jamesa 

William James, Z wybranych problemo´w filozofii, Wydawnictwo Zielona Sowa, 
Krako´w 2004. 

Znajomos´c´ two´rczos´ci Williama Jamesa (1842-1910) w Polsce najcze˛s´ciej 
ogranicza sie˛ do dwo´ch prac. Pierwsza dotyczy zagadnien´ pragmatyzmu („Pragmatyzm” i „Znaczenie prawdy. Cia˛g dalszy pragmatyzmu”). Natomiast druga to 
„The Principles of Psychology” – dokładnie mys´le˛ tu o przetłumaczonej na je˛zyk 
polski, uboz˙szej wersji „The Principles”, ksia˛z˙ce „Psychologia. Kurs skro´cony”. Co 
ciekawe „Pragmatyzm” został przetłumaczony w Polsce juz˙ trzykrotnie. Wydawac´ 
by sie˛ mogło, z˙e gruntowne zgłe˛bienie podstaw i zasad pragmatyzmu lez˙y 
polskiemu czytelnikowi szczego´lnie na sercu. Tymczasem publikacja w 2002 roku 
„Psychologii” okazała sie˛ swego rodzaju bestsellerem wydawniczym. Polski 
czytelnik nie tylko zapragna˛ł zapoznac´ sie˛ z szerszym obrazem prac Williama 
Jamesa, lecz oczekiwał kolejnych tłumaczen´. Niestety, dalsze tłumaczenia nadal 
nie powstawały. Na rynku pozostawało opublikowane w 1958 roku tłumaczenie 
„The Varieties of Religious Experience”, wydaje sie˛ jednej z najistotniejszych prac 
z zakresu filozofii religii. Takz˙e wydane przez Biblioteke˛ Filozofii Religii w 1996 
roku „Prawo do wiary (The Will to Believe)”. Zapomniana˛, a przede wszystkim 
niedoste˛pna (ze wzgle˛du na brak wznowien´), pozostaje ksia˛z˙ka Jamesa „A 
Pluralistic Universe”, przetłumaczona przez Władysława Witwickiego pod polskim 
tytułem „Filozofia wszechs´wiata”. Sta˛d szczego´lna˛ uwage˛ przykuwa inicjatywa 
Wydawnictwa Zielona Sowa. W 2004 roku, dokładnie w 94 lata po s´mierci Jamesa, 
tłumaczenia i publikacji w Polsce doczekała sie˛ ostatnia jego praca – „Some 
Problems of Philosophy. A Beginning of an Introduction to Philosophy”. Ksia˛z˙ka 
w przekładzie Michała Filipczuka ukazała sie˛ pod tytułem Z „wybranych problemo´w filozofii. Pocza˛tek wprowadzenia do filozofii”. Posłowie do niej napisał 
prof. Piotr Gutowski. Czytelnik nie powinien sugerowac´ sie˛ niewielka˛ liczba˛ stron 
ksia˛z˙ki, poniewaz˙ jest to dzieło wyja˛tkowe. 

Po opublikowaniu w 1890 roku monumentalnego dwutomowego dzieła „The 
Principles of Psychology” William James nie napisał z˙adnej zwartej ksia˛z˙ki. 


256 Recenzje 

Wszystkie jego publikacje były zapiskami z wykłado´w i artykułami. Przez wiele lat 
James pragna˛ł napisac´ systematyczny traktat metafizyczny, w kto´rym zebrałby, 
rozwina˛ł i ujednolicił swoje filozoficzne pogla˛dy. To włas´nie „Some Problems of 
Philosophy” miała byc´ opus magnum filozofa. Jednakz˙e ukon´czyc´ projektu James 
nie zda˛z˙ył. Zmarł w sierpniu 1910 roku, pozostawiaja˛c brudnopis zawieraja˛cy 
mniej wie˛cej połowe˛ ksia˛z˙ki. Na pros´be˛ Williama Jamesa pozostawiony materiał 
przygotował do pos´miertnej publikacji jego student i przyjaciel, młody wo´wczas 
filozof Horace M. Kallen. Pozostawał jednak problem tytułu ksia˛z˙ki. W „Prefatory 
Note” Henry James, Jr. przywołuje słowa William Jamesa z 26 lipca 1910 roku. 
Wo´wczas to filozof powiedział „Nazwij ja˛ [ksia˛z˙ke˛-przyp.AB] Pocza˛tek wprowadzenia 
do filozofii”. James powiedział tez˙wo´wczas, z˙e ksia˛z˙ka ta jest wprowadzeniem w jego system, kto´ry jest jak „łuk zbudowany tylko z jednej strony”. 
W konstruowaniu ostatecznej wersji tytułu wzia˛ł udział profesor R.B. Peny. W tym 
konteks´cie pierwszy człon tytułu (Z „wybranych problemo´w filozofii”) faktycznie 
odzwierciedla zawartos´c´ ksia˛z˙ki – jest wyborem najistotniejszych problemo´w 
filozofii – filozofii Williama Jamesa. Natomiast drugi człon („Pocza˛tek wprowadzenia do filozofii”) staje sie˛ wprowadzeniem do niej. Pamie˛tac´ jednak nalez˙y, z˙e 
zawartos´c´ ksia˛z˙ki miała byc´ fragmentem duz˙o szerszej całos´ci. 

* 

Ksia˛z˙ka składa sie˛ z dziewie˛ciu rozdziało´w i aneksu. Podczas lektury „Z 
wybranych problemo´w” czytelnik moz˙e odnies´c´ wraz˙enie, z˙e ksia˛z˙ka zbudowana 
jest z dwo´ch, troche˛ nieprzystaja˛cych do siebie cze˛s´ci. Mowa tutaj o fragmencie od 
rozdziału I do VI i kolejnym od rozdziału VII do IX. 

Na pocza˛tku przyjrzec´ sie˛ nalez˙y fragmentowi pierwszemu. James rozpoczyna 
swa˛ ksia˛z˙ke˛ od rozwaz˙an´ nad natura˛ filozofii i filozoficznego mys´lenia. Filozof 
dokonuje historycznego bilansu filozofii poprzez przywołanie wybranych koncepcji 
filozoficznych, nieustannie staja˛c w obronie jej krytyko´w. Nie pomija tez˙ waz˙nej 
relacji filozofia-nauka i filozofia-religia. Mys´lenie filozoficzne, zdaniem Jamesa, 
wymaga otwarcia umysłu, odrzucenia dogmatyzmu, poruszenia wyobraz´ni, a przede wszystkim zdolnos´ci do ujmowania rzeczywistos´ci w nowych niezdefiniowanych jeszcze terminach. Kategoriami nadrze˛dnymi staja˛ sie˛ wie˛c otwartos´c´ i nowos´c´. W konkluzji postuluje filozof rozumienie kategorii „filozofia”, jako „metafizyka”. Filozofii, kto´ra ma byc´ wolna od religii i rezultato´w nauk szczego´łowych. 
Podkres´la on jednak, z˙e metafizyka (filozofia), nauka i religia w przyszłos´ci be˛da˛ 
mogły stanowic´ „spo´jny system ma˛dros´ci”, udzielaja˛c sobie wzajemnie uzasadniania. 

W kolejnych rozdziałach James skupia sie˛ na omo´wieniu kilku kluczowych 
zagadnien´ swego systemu, odkrywaja˛c arkana metafizyki. Mowa tutaj o kategoriach przyczynowos´ci, nieskon´czonos´ci, czy nowos´ci. Wszystkie te rozwaz˙ania 
maja˛ wprowadzic´ czytelnika do pluralistycznego i podlegaja˛cego nieustannym 
zmianom s´wiata. Pluralizm Jamesa dotyczy dwo´ch płaszczyzn. Chodzi o ro´z˙norod


Recenzje 257 

nos´c´s´wiata dos´wiadczenia i ro´z˙norodnos´c´ dos´wiadczen´ro´z˙nych podmioto´w. 
Wyłania sie˛ tutaj centralna dla filozofii Jamesa kategoria dos´wiadczenia. Takz˙e 
w rozwaz˙aniach nad relacje˛ zachodza˛ca˛ pomie˛dzy dostrzez˙eniem a poje˛ciem, 
James zajmuje stanowisko obron´cy wartos´ci dos´wiadczenia. Wprawdzie zdaniem 
filozofa zaro´wno postrzez˙enia, jak i poje˛cia sa˛rzeczywiste, jednakz˙e w poro´wnaniu 
z naszym postrzez˙eniowym z˙yciem poje˛cia sa˛„wto´rnymi i pomocniczymi rodzajami bytu” i, co waz˙ne, sa˛statyczne. Zdaniem Jamesa ci, kto´rzy uzmysłowia˛sobie te˛ 
ro´z˙nice˛,be˛da˛ mogli „zwro´cic´ sie˛ ku strumieniowi swego codziennego dos´wiadczenia 
i zdac´ sie˛ nan´”. Zas´ poje˛cia moga˛ reprezentowac´ płynnos´c´ dos´wiadczenia 
tylko w wyraz´nie ustalonych terminach i tylko wo´wczas moga˛dostarczyc´ adekwatnej wiedzy o s´wiecie. 

Rozdział „Jednos´c´ i wielos´c´” prezentuje problem, kto´ry zdaniem Jamesa jest 
podstawowym i najbardziej brzemiennym w skutki problemem w filozofii. Najpierw filozof omawia, w jaki sposo´b postrzega spo´r monizmu z pluralizmem, by 
ostatecznie wykazac´ niewystarczalnos´c´ tego pierwszego. Gło´wny atak kieruje 
James przeciw tzw. „idealizmowi absolutnemu” kon´ca XIX i pocza˛tku XX wieku 
nawia˛zuja˛cemu do Hegla, ale takz˙e bliskich filozofowi Royce’a i Bradleya. 
Krytyka Jamesa nie dotyczy wyła˛cznie idealistycznych poje˛ciowych abstrakcji. 
Filozof zarzuca idealizmowi absolutnemu fatalizm, kto´ry przejawia sie˛ w braku 
postulato´w nowos´ci i two´rczos´ci s´wiata. Nasze pole dos´wiadczenia, postuluje 
James, daje nam bezpos´rednie i wiarygodne dowody istnienia nowos´ci i wolnos´ci 
ws´wiecie. 

Zdaniem Jamesa ja˛dro sporu monizm – pluralizm (jego ontologicznym 
odpowiednikiem jest spo´r racjonalizm-empiryzm) sprowadza sie˛ przede wszystkim 
do interpretacji sposobu istnienia rzeczywistos´ci. Pluralizm oznacza dystrybutywna˛ 
forme˛ rzeczywistos´ci, monizm zas´ kolektywna˛. James spo´r rozstrzyga na rzecz 
pluralizmu, twierdza˛c, z˙e „pluralizm poznawczy daje sie˛ weryfikowac´ w kaz˙dej 
chwili”. 

Fragment drugi tworza˛ rozdziały od VII do IX. O ile rozdziały VIII i IX 
pos´wiecone zostały znanemu w filozofii problemowi przyczynowos´ci, to szczego´lnie trudne wyzwanie stanowi rozdział VII: „Continuum i nieskon´czonos´c´”, kto´ry, 
wydaje sie˛, przeznaczony został dla wyspecjalizowanego odbiorcy. Zapewne 
rozdział ten jest konsekwencja˛ pewnego marzenia Jamesa. Oto´z˙ filozof, kto´ry 
słyna˛ł z pie˛knego stylu i tzw. „lekkiego pio´ra”, zawsze pragna˛ł napisac´ tekst 
specjalistyczny, przeznaczony dla wytrawnych naukowco´w. Rozdział „Continuum” 
wprawdzie wydaje sie˛ spełniac´ te marzenia, to jednak nie przystaje do stylu, 
w jakim napisanych zostało szes´c´ pierwszych rozdziało´w, przez co staje sie˛ mało 
zrozumiały dla przecie˛tnego odbiorcy. 

Wspomniany aneks zawiera artykuł „Faith and the Right to Believe” w omawianym zbiorze przetłumaczony jako „Wiara i prawo do wiary”, a wydany 
wczes´niej w Polsce w ksia˛z˙ce „Prawo do wiary” pod tytułem „Wiara i prawo do 


258 Recenzje 

przekonan´”. Tekst ten napisał James na potrzeby swoich kursowych wykłado´w 
z filozofii. Jest to szkic teorii moralnos´ci filozofa, ale takz˙e zarys przyszłych 
metafizycznych hipotez. Czytelnik moz˙e odnies´c´ wraz˙enie, z˙e dodatek ten nie 
przystaje do całos´ci pracy, jako odbiegaja˛cy tematyka˛. Stanowi on jednak waz˙na˛ 
wskazo´wke˛ dla poszukuja˛cych dopełnienia systemu metafizycznego Williama 
Jamesa. W teks´cie „Wiara i prawo do wiary” przeprowadził James krytyke˛ 
intelektualizmu, kto´ry proponuje nam s´wiat gotowy; s´wiat, kto´ry trzeba odkryc´, ale 
nie moz˙na go zmienic´. Stoi to w sprzecznos´ci z filozofia˛ Jamesa oparta˛ na 
kategoriach „nowos´ci”, „zmiennos´ci” i „cia˛głos´ci”. Filozof twierdzi, z˙e przepływ 
naszego z˙ycia cze˛sto nakazuje działanie oparte na przekonaniach. Z kolei działania 
moga˛ byc´ uzalez˙nione od naszej religii. Zdaniem Jamesa w człowieku jest 
„skłonnos´c´ do wiary”, a wiara stanowi nieodła˛czna˛ cze˛s´c´ natury ludzkiej. „W 
kwestiach takich jak ta dotycza˛ca natury s´wiata, moralnos´ci czy niemoralnos´ci 
z˙ycia w jego najgłe˛bszym sensie, doniosłos´ci naszej roli w s´wiecie etc, całos´ciowy 
charakter naszej wiary zdaje sie˛ czyms´ koniecznym”, (s. 117) S´
wiat nie jest jeszcze 
gotowy i skon´czony, to my bierzemy odpowiedzialnos´c´ za ostateczny wynik. 
Proponuje wie˛c James, aby poła˛czyc´ siły. Jez˙eli wszyscy zrobimy wszystko, co 
w naszej mocy, to s´wiat be˛dzie doskonalszy. Filozof prostuluje koncepcje˛ wszechs´wiata wspartego pluralizmem niezalez˙nych sił, kto´ry jest oparty na wierze. 

* 

W ksia˛z˙ce Z „wybranych problemo´w filozofii” James podejmuje pro´be˛ 
zredagowania i rozbudowania fundamentalnych podstaw swojej filozofii. William 
James jest tego rodzaju filozofem, kto´rego two´rczos´c´ nie pozostaje oboje˛tna. 
Zapewne che˛tnie zapoznaja˛ sie˛ z nia˛ zaro´wno zwolennicy, jak i przeciwnicy jego 
metafizyki. Wiele prac filozofa ma wymiar pedagogiczny i jest w takim włas´nie 
tonie napisanych. Z „wybranych problemo´w filozofii” jest inne. Prezentuje bowiem 
osobista˛ filozoficzna˛ droge˛ Williama Jamesa, kto´ra˛ poda˛z˙ył z pasja˛, wyobraz´nia˛ 
i konsekwencja˛. Tego samego wymagaja˛c od swego odbiorcy. 

Agnieszka Biegalska 

Odpowiedzialnos´c´za s´wiat 

Helena Cia˛z˙ela, Problemy i dylematy etyki odpowiedzialnos´ci globalnej, Wyd. 
Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2006. 

Praca Heleny Cia˛z˙eli jest pierwsza˛ w Polsce pozycja˛ wydawnicza˛ pos´wie˛cona˛ 
w całos´ci etyce odpowiedzialnos´ci globalnej. Rozpowszechnienie we wspo´łczesnej 
rzeczywistos´ci „etyki spartykularyzowanej nieodpowiedzialnos´ci” stało sie˛ bezpo


Recenzje 259 

s´rednim impulsem do pojawienia sie˛ jej antytezy – czyli włas´nie etyki odpowiedzialnos´ci globalnej. W mys´l ulubionego cytatu Heideggera, kto´ry przywołuje słowa Holderlina: „Wszak tam gdzie niebezpieczen´stwo, ratunek ros´nie tez˙ [wo 
aber Gefahr ist, wachst / das Rettende auch]”. 

Jakie to niebezpieczen´stwo? „Zagroz˙enia globalne zmaterializowały sie˛ razem 
z wybuchem pierwszych bomb atomowych. Od tego momentu rozszerzaja˛ sie˛na 
coraz to nowe zakresy. Do perspektywy zagłady zwia˛zanej z rozwojem arsenało´w 
broni atomowej i zwie˛kszaniem sie˛ liczby dysponuja˛cych nia˛podmioto´w doła˛czyły 
nowe zagroz˙enia w postaci wzrastaja˛cej skali dewastacji s´rodowiska naturalnego, 
zwie˛kszania presji na zasoby naturalne, globalnych zmian klimatycznych oraz 
wymykaja˛cej sie˛ wszelkiej kontroli eksplozji demograficznej” (s. 5). 

Odpowiedzia˛ ludzkos´ci na te i liczne inne przywołane przez autorke˛ globalne 
zagroz˙enia ma byc´ postulowana i oczekiwana etyka odpowiedzialnos´ci globalnej, 
kto´ra pozwoli włas´ciwie skorelowac´ doste˛pne ludzkos´ci destrukcyjne moce, be˛da˛ce 
owocem z˙ywiołowego poste˛pu naukowo-technicznego, z poczuciem odpowiedzialnos´ci za przyszłos´c´ planety i kondycje˛ rodu ludzkiego. Etyka odpowiedzialnos´ci 
globalnej jest dyscyplina˛ in statu nascendi w zwia˛zku z czym boryka sie˛ z licznymi 
przypadłos´ciami wieku dziecie˛cego. Wcia˛z˙ toczy sie˛ dyskusja nad jej zakresem 
znaczeniowym, definicja˛, kto´ra włas´ciwie oddawałaby jej specyfike˛ w odro´z˙nieniu 
od innych etyk (np. globalnej, uniwersalistycznej, s´rodowiskowej) zajmuja˛cych sie˛ 
podobnymi problemami. Pojawiaja˛ sie˛ wa˛tpliwos´ci co do potrzeby i sensownos´ci 
wyro´z˙niania i kreowania tego rodzaju etyki, zaro´wno na gruncie teoretycznym, jak 
i – co nawet w tym przypadku waz˙niejsze – praktycznym. A jez˙eli juz˙, to na jakich 
podstawach oprzec´ tego rodzaju globalny projekt etyczny, do jakich fundamento´w, 
do jakiej tradycji sie˛ odwołac´? Autorka postawiła przed soba˛ niełatwe zadanie, 
mianowicie zebranie i uporza˛dkowanie tych niezwykle trudnych i złoz˙onych 
problemo´w teoretycznych oraz przedstawienie dotychczasowych pro´b ich rozwia˛zania w postaci prezentacji i krytycznego omo´wienia najwaz˙niejszych stanowisk zaliczanych do nurtu etyki odpowiedzialnos´ci globalnej. Jednak nazwanie 
ksia˛z˙ki Heleny Cia˛z˙eli monografia˛ przedmiotu byłoby – moim zdaniem – okres´
leniem troche˛ na wyrost, bowiem autorka dokonała dos´c´ surowego wyboru zaro´wno 
problemo´w jak i uje˛c´ anonsowanej w tytule etyki. Historycznie rzecz ujmuja˛c, 
analizie poddane zostały idee, kto´re – jak cze˛sto podkres´la autorka – sa˛ odpowiedzia˛ intelektualisto´w na s´wiat po koszmarze Auschwitz i Hiroszimy. Zainteresowania badawcze autorki koncentruja˛ sie˛ zatem na pogla˛dach Georga Pichta, 
Hansa Jonasa, Samuela P. Huntingtona, Aurelio Peccei, Noama Chomsky’ego, 
Immanuela Wallersteina oraz woko´ł Raporto´w Klubu Rzymskiego wraz całym 
fermentem intelektualnym, trwaja˛cym az˙ do dzis´, kto´ry owe raporty zapocza˛tkowały. Trudno czynic´ autorce z tego zarzut, był to wybo´r s´wiadomy i zapewne 
gruntownie przemys´lany, aczkolwiek pewne uczucie niedosytu po lekturze pozostaje, nie łagodzi go nawet rozdział drugi pt. „Ku etyce odpowiedzialnos´ci 


260 Recenzje 

globalnej”, w kto´rym autorka nakres´liła geneze˛ etyki odpowiedzialnos´ci globalnej 
na szeroko rozrysowanym tle historyczno-kulturowym. 

Podobne wraz˙enie wywołuje rozdział pierwszy pracy maja˛cy charakter typowego wste˛pu, w kto´rym zarysowany zostaje filozoficzny kontekst pracy poprzez 
analize˛ kluczowych dla wybranego tematu poje˛c´ i problemo´w z zakresu etyki 
odpowiedzialnos´ci, etyki przekonan´, odpowiedzialnos´ci globalnej. Autorka, zdaja˛c 
sobie sprawe˛ z wagi podje˛tych kwestii metaetycznych, pos´wie˛ca im sporo uwagi, 
pro´buja˛c nas´wietlic´ wybrane problemy z wielu punkto´w widzenia, odwołuja˛c sie˛ 
przy tym do wielu ro´z˙nych tradycji filozoficznych. Chyba zbyt wielu. Tym 
sposobem wikła sie˛ w interesuja˛ce, erudycyjne, aczkolwiek w konsekwencji 
nieprecyzyjne i powierzchowne rozwaz˙ania. W rezultacie podje˛te zadanie uporza˛dkowania problematyki odpowiedzialnos´ci jako takiej i powia˛zania jej z etyka˛ 
odpowiedzialnos´ci globalnej gdzies´ po drodze ginie, pozostawiaja˛c w czytelniku 
uczucie zagubienia i rozczarowania. 

Tytuł rozdziału trzeciego, „Georg Picht jako two´rca kanonu etyki odpowiedzialnos´ci globalnej” mo´wi sam za siebie. Ten rozdział wraz z naste˛pnymi ma 
niezaprzeczalne walory prezentystyczne i poznawcze, kto´re w ogo´le sa˛najmocniejsza˛ strona˛ omawianej pozycji. O ile pierwszy rozdział o charakterze analitycznym 
mo´gł rozczarowywac´, drugi – historyczny mo´gł powodowac´ pewien niedosyt, za to 
pozostałe wynagradzaja˛ trud przebrnie˛cia przez pierwszych kilkadziesia˛t stron 
pracy z nawia˛zka˛. Nie sposo´b omo´wic´, w miare˛ rzetelnie, w tak kro´tkiej recenzji, 
do kto´rej obliguje mnie redaktor, pozostałych czterech rozdziało´w pracy. Zagadnien´, kto´re obejmuja˛, jest po prostu zbyt wiele i sa˛ zbyt złoz˙one. Moge˛ jedynie 
skupic´ sie˛ na co bardziej interesuja˛cych – moim zdaniem – wraz˙eniach z lektury, 
a na koniec przedstawic´ ogo´lna˛ ocene˛. 

Autorka z imponuja˛cym intelektualnym rozmachem i w dobrym stylu dokonuje w nich nie tylko rzeczowego omo´wienia i syntezy wybranych kierunko´w 
składaja˛cych sie˛ na fenomen etyki odpowiedzialnos´ci globalnej, lecz rekonstruuje, 
i to z dobrym skutkiem, dynamiczna˛ ewolucje˛ idei odpowiedzialnos´ci globalnej 
w XX i XXI wieku. Co wie˛cej, i co dla mnie szczego´lnie cenne, czuje sie˛,z˙e 
przedmiot pracy nie jest dla autorki czyms´ oboje˛tnym. Mie˛dzy wierszami daje sie˛ 
wyczytac´ zaangaz˙owanie i pasje˛, co wcale nie musi oznaczac´ wyzbycia sie˛ 
rzetelnos´ci i obiektywizmu. Autorka w wywaz˙ony sposo´b przedstawia blaski 
i cienie, a przede wszystkim słabos´ci opisywanej przez siebie etyki, szczego´lnie 
gorzka˛, wre˛cz pesymistyczna˛ wymowe˛ ma zakon´czenie pracy. W pewnym sensie, 
jako projekt postulowanej moralnos´ci, etyka odpowiedzialnos´ci globalnej poniosła 
fiasko, szczego´lnie w sferze przełoz˙enia teorii na praktyke˛ społeczna˛, ale jako 
obiekt nadziei ludzkos´ci jest wcia˛z˙ otwartym projektem dopo´ty, dopo´ki be˛dziemy 
miec´ moc wpływania na kształt przyszłos´ci. 

Kaz˙da epoka miała swoje utopie i nasza nie jest od nich wolna. Byc´ moz˙e etyke˛ 
odpowiedzialnos´ci globalnej nalez˙y zaliczyc´ do sfery wspo´łczesnych utopii. Prob


Recenzje 261 

lemem jednak nie jest dzisiaj sama obecnos´c´ utopii, nawet w dyskursie naukowym, 
ale pewna niepokoja˛ca przypadłos´c´ naszych czaso´w, kto´ra˛ jest nieumieje˛tnos´c´ 
wprze˛gnie˛cia wspo´łczesnych utopii w całos´c´ naszej samowiedzy tak, aby nadały jej 
odpowiedzialny moralnie charakter. Zwłaszcza jez˙eli chodzi o nasza˛ odpowiedzialnos´c´ za przyszłos´c´, kto´rej jestes´my kreatorami czy nam sie˛ to podoba, czy nie. 

Podsumowuja˛c, omawiana pozycja, jako całos´c´, jest waz˙na i cenna poznawczo, 
wyro´z˙nia sie˛ powaz˙nym podejs´ciem do tematu i stronieniem od przyczynkarstwa 
i blichtru, czym cze˛sto grzesza˛ przero´z˙ne publikacje zalewaja˛ce zglobalizowany 
rynek idei. Idei, im bardziej krzykliwych i ekstrawaganckim, tym lepiej sie˛ 
sprzedaja˛cych. W odro´z˙nieniu od nich zajmuje sie˛ tym, co najistotniejsze, jez˙eli 
chodzi o przyszłos´c´ rodzaju ludzkiego – narastaja˛ca˛ s´wiadomos´cia˛ odpowiedzialnos´ci za coraz groz´niejsze skutki naszych czyno´w, zaro´wno dzisiejszych, jak i tych 
z przeszłos´ci. Drobne wady i słabos´ci ksia˛z˙ki nie umniejszaja˛ wymowy całos´ci 
i z powodzeniem moga˛ byc´ wyeliminowane w kolejnym np. rozszerzonym, 
uzupełnionym wydaniu, ba˛dz´ w nowej pozycji, kto´ra be˛dzie, mam nadzieje˛, 
kontynuowac´ wysoki poziom merytoryczny poprzedniczki. 

Dariusz Liszewski 

Jakos´c´z˙ycia w szes´ciu odsłonach 

Społeczne konteksty jakos´ci z˙ycia, pod red. S. Kowalik, Wydawnictwo Uczelniane WSG, Bydgoszcz 2007. 

Ksia˛z˙ka „Społeczne konteksty jakos´ci z˙ycia” w zamierzeniu komitetu redakcyjnego inicjuje serie˛ monografii. Kaz˙da z kolejno ukazuja˛cych sie˛ prac ma byc´ 
pos´wie˛cona jednemu z waz˙nych problemo´w z˙ycia społecznego. Be˛da˛one ujmowane w ro´z˙nych perspektywach teoretycznych, charakterystycznych dla nauk społecznych i humanistycznych: od filozofii i socjologii do ekonomii czy prawa. Celem 
całej serii jest oz˙ywienie dyskusji w naukach społecznych w Polsce. Sta˛d propozycja redakcji, by kolejne tomy były podzielone na dwie cze˛s´ci. Pierwsza˛ cze˛s´c´ 
miałyby stanowic´ artykuły omawiaja˛ce konkretny problem z˙ycia społecznego 
nieomawiany jeszcze we wczes´niejszych publikacjach. Druga cze˛s´c´be˛dzie miała 
charakter polemiczny. Kaz˙da z zainteresowanych oso´b be˛dzie mogła ustosunkowac´ 
sie˛ do artykuło´w zamieszczonych w poprzednim tomie. 

Trzeba przyznac´, z˙e cały zamysł wydaje sie˛ bardzo ciekawy. Zderzenie 
pogla˛do´w, przekonywanie do własnych racji, poszukiwanie zadowalaja˛cych rozwia˛zan´ i ich merytoryczna krytyka w obliczu skomplikowanych problemo´w 


262 Recenzje 

badawczych rodza˛szanse˛ uprawiania spekulacji naukowej wysokich loto´w. Nic tak 
nie sprzyja nauce, jak cia˛gła dyskusja. W ten sposo´b zamierzony cia˛g monografii 
zbliz˙a ja˛ do periodyko´w naukowych. 

Kolejne tomy maja˛ byc´ pos´wie˛cone naste˛puja˛cym blokom problemowym: 
autorytety w z˙yciu społecznym; regionalizm – globalizm (sprzecznos´c´ lub dopełnienie); nowe formy patologii społecznych; toz˙samos´c´ kulturowa a kooperacja 
mie˛dzynarodowa; dyskusja woko´ł nowych s´rodko´w przekazu społecznego. 

Inicjuja˛ca cała˛ serie˛ monografia „Społeczne konteksty jakos´ci z˙ycia” pos´wiecona jest zaro´wno rozwaz˙aniom teoretycznym, jak i analizie wyniko´w badan´ 
empirycznych nad jakos´cia˛ z˙ycia w szeroko rozumianym konteks´cie społecznym. 
Na prace˛ składa sie˛ szes´c´ artykuło´w, podejmuja˛cych tytułowy problem z ro´z˙nych 
perspektyw. Dla porza˛dku przyjrzyjmy sie˛ im pokro´tce, by wie˛cej uwagi pos´wie˛cic´ 
pracy Janusza Czapin´skiego. 

Artykuł Romualda Derbisa – „Poczucie jakos´ci z˙ycia a zjawiska afektywne” 

– koncentruje sie˛ nad poczuciem jakos´ci z˙ycia w konteks´cie zjawisk afektywnych: 
nastrojo´w i emocji. Autor wyjas´nia psychologiczne mechanizmy, kto´re kształtuja˛ 
poczucie zmiany jakos´ciowej w z˙yciu człowieka. Ich podstawa˛ sa˛ dos´wiadczane 
wz˙yciu codziennym zro´z˙nicowane stany emocjonalne i nastroje. 
W pracy „Jakos´c´z˙ycia a niero´wnos´ci dochodowe w Polsce i w Europie” 
Michał Moszyn´ski zestawia ze soba˛ jakos´c´z˙ycia i dysproporcje dochodowe, by 
okres´lic´ ich wzajemne oddziaływanie mie˛dzy Polska˛ a krajami europejskimi. 
Uje˛cie ekonomiczne dominuje ro´wniez˙ w artykule Arkadiusza Graczyka „Docho´d 
i konsumpcja jako determinanty jakos´ci z˙ycia”. Autor ujmuje docho´d i konsumpcje˛ 
jako podstawowe wskaz´niki jakos´ci z˙ycia dla nauk ekonomicznych. 

Andrzej Kaleta i Wojciech Kniec´ w „Jakos´c´z˙ycia i edukacja” analizuja˛ wyniki 
badan´ empirycznych wpływu poziomu wykształcenia ludzi mieszkaja˛cych na wsi 
na ocene˛ ich własnego z˙ycia i osia˛gnie˛tej z niego satysfakcji. Zas´ w zamykaja˛cym 
monografie˛ artykule „Jakos´c´z˙ycia zwia˛zana ze stanem zdrowia” Stanisław Kowalik odnosi sie˛ do zalez˙nos´ci mie˛dzy jakos´cia˛ z˙ycia a stanem zdrowia. Autor 
proponuje wykorzystanie teoretycznych zdobyczy psychologii pozytywnej do 
badan´ nad tym zagadnieniem. 

Zatrzymajmy sie˛ dłuz˙ej nad artykułem profesora Janusza Czapin´skiego 
„Wzrost jakos´ci z˙ycia w III RP, czyli fenomen rozwoju obywateli bez rozwoju 
społeczen´stwa”. Wyniki jego badan´ moga˛ wydawac´ sie˛ nieco zaskakuja˛ce. Uwaz˙
nemu obserwatorowi z˙ycia społecznego w Polsce moga˛ wiele wyjas´nic´, a pewne 
kwestie uporza˛dkowac´. Polska od lat 1989-1991 – trudno tu wyznaczyc´ jedna˛ 
przełomowa˛ date˛ – jest krajem przechodza˛cym przez silne procesy transformacji 
społeczno-ustrojowej. Taka sytuacja sprawiła, z˙e stała sie˛ ona swoistym ogromnym 
laboratorium badawczym. Zmiana jest zjawiskiem psychologicznym, totez˙ autor, 
uznany psycholog, od roku 1991 uwage˛ swoja˛ skupił na prowadzeniu badan´ 
empirycznych nad wpływem transformacji systemu politycznego, gospodarczego 
i społecznego na zmiane˛ jakos´ci z˙ycia Polako´w. 


Recenzje 263 

Mamy tutaj do czynienia z systemem, w kto´rym poszczego´lne elementy 
nawzajem siebiewarunkuja˛. Decyzje polityko´wsa˛wduz˙ymstopniu uzalez˙nione od 
preferencji, motywo´w i zachowan´ ludzi. Te zas´ wynikaja˛ z kolei z tego, jak ludzie 
postrzegaja˛zmiane˛ społeczna˛, kto´ra w duz˙ym stopniu inspirowana jest działaniami 
polityko´w. Koło sie˛ zamyka. Dlatego tez˙ badania, kto´rych przedmiotem jest 
opisana sytuacja, maja˛ ogromna˛ waz˙nos´c´ społeczna˛, poniewaz˙ wnioski z nich 
płyna˛ce moga˛ miec´ wpływ na kierunki kolejnych decyzji sfer rza˛dza˛cych w Polsce. 
Ich wartos´c´ dodatkowo wzmacnia długi czas, w jakim były prowadzone. 

Zdaniem profesora Czapin´skiego z przeprowadzonych przez niego badan´ 
płynie wniosek, z˙e w Polsce po siedemnastu latach od rozpocze˛cia zmian 
systemowych z˙yje sie˛ lepiej w skali indywidualnej. Ale wzrost jakos´ci z˙ycia 
obywateli jako jednostek nie pocia˛gna˛ł za soba˛zmian w sferze z˙ycia pan´stwowego 
oraz tych obszaro´w z˙ycia społecznego, kto´re w duz˙ym stopniu zalez˙a˛ od pan´stwa. 
Prowadzi to do dziwnej sytuacji. Zdaniem autora mamy pan´stwo bez społeczen´stwa. Albo, inaczej rzecz ujmuja˛c, w nieszcze˛s´cszcze˛´liwi s

´liwym kraju z˙yja˛ dos´ 
ludzie. 

Z´
ro´deł takiego stanu rzeczy poszukiwano w teorii niewdzie˛cznos´ci społecznej. 
Zaobserwowano mianowicie, z˙e po 1993 roku systematycznie wzrastała jakos´c´ 
z˙ycia Polako´w: rosły dochody, poziom wykształcenia, długos´c´z˙ycia wydłuz˙ała sie˛, 
dobrostan psychiczny był coraz lepszy. Zmianom tym jednak od roku 1997 zacze˛ło 
towarzyszyc´ poczucie narastaja˛cego niezadowolenia z sytuacji w kraju oraz spadek 
zaufania do instytucji pan´stwowych i polityko´w. Zjawisko to miała wyjas´niac´ teoria 
niewdzie˛cznos´ci społecznej. Opierała sie˛ ona na dwo´ch przesłankach. 

1. Silniej odczuwaja˛ zmiane˛ społeczna˛ ci, kto´rzy na niej traca˛ iw wie˛kszym 
stopniu obarczaja˛oni odpowiedzialnos´cia˛za ten fakt two´rco´w zmiany, a nie tych, 
kto´ rzy na niej zyskali. Zjawisko to tłumaczy, dlaczego w badaniach sondaz˙owych 
opinii Polako´w na temat zmian ustrojowych po roku 1989 dominuje przekonanie, 
z˙e trzeba było dokonac´ zmian, ale reformy przeprowadzane po roku 1989 nie 
udały sie˛. 
2. W efekcie ocena ta prowadzi do sytuacji, z˙e o ile tylko społeczna ocena 
autoro´w reform moz˙e byc´ wyraz˙ona w procedurach demokratycznych, to im 
wie˛ksza zmiana, tym wie˛ksze prawdopodobien´stwo odsunie˛cia autoro´w reform od 
władzy. Efekt ten wyjas´nia, dlaczego kolejne rza˛dy, pomimo tego, z˙e ich reformatorskie działania przynosiły wyraz´na˛ poprawe˛ jakos´ci z˙ycia obywateli (i to 
w opinii ich samych), były odsuwane od władzy po kolejnych wyborach. 
Teorie˛ dodatkowo potwierdza kilka mechanizmo´w. Badania psychologiczne na 
przykład pokazuja˛,z˙e przegrani traca˛ subiektywnie wie˛cej niz˙ wygrani zyskuja˛ 

– wielkos´c´ przegranej jest subiektywnie wie˛ksza niz˙ wygranej. Wzmacnia to inny 
mechanizm: ludzie z˙a˛daja˛ wie˛cej w zamian za oddanie czegos´ niz˙ skłonni sa˛ 
ofiarowac´ w zamian za nabycie tego czegos´. Streszcza to maksyma, z˙e lepszy 
wro´bel w gars´ci niz˙ goła˛b na dachu. Jednoczes´nie dochodzi do tego trzeci 
mechanizm: ludzie odpowiedzialnos´cia˛ za własne poraz˙ki skłonni sa˛ obarczac´ 

264 Recenzje 

przede wszystkim czynniki zewne˛trzne; z kolei przyczyn własnych sukceso´w 
poszukuja˛ najcze˛s´ciej u siebie. Jes´li wie˛c rok był udany, to respondenci wskazuja˛ 
w badaniach na swoje sukcesy; a jes´li nieudany, to odpowiedzialnos´cia˛ za ten fakt 
obarczaja˛ władze. 

Profesor Czapin´ski słusznie wskazuje na te mechanizmy. Ale wydaje sie˛,z˙e 
ujmuja˛ one sprawe˛ powierzchownie, to znaczy wiele wyjas´niaja˛, ale jeszcze wie˛cej 
zakrywaja˛. Dlatego w swoim artykule pisze o innych przyczynach, w kto´rych 
upatruje zasadniczych z´ro´deł stanu, z˙e w Polsce mamy pan´stwo bez społeczen´stwa. 

Jego zdaniem kluczowym czynnikiem dla tego paradoksu jest bardzo niski stan 
kapitału społecznego w Polsce. Wzrost indywidualnej jakos´ci z˙ycia i spadek 
pozytywnej oceny sytuacji w kraju s´wiadcza˛ o fatalnym funkcjonowaniu wspo´lnoty, a co za tym idzie społeczen´stwa obywatelskiego. Wielu badaczy, jak na 
przykład Robert Putnam czy Franis Fukuyama, za konstytutywny warunek społeczen´stwa obywatelskiego uznaje kapitał społeczny. Kapitał społeczny jest zjawiskiem pozainstytucjonalnym i kulturowym, i obejmuje obywatelskie nastawienie 
członko´w społeczen´stwa, normy społeczne maja˛ce wspierac´ działania wspo´lne oraz 
zaufanie mie˛dzyludzkie i do instytucji publicznych. Jez˙eli ludzie pragna˛ działac´na 
rzecz dobra wspo´lnego, to podstawa˛ ich wspo´łdziałania be˛dzie zaufanie, jakim 
siebie obdarzaja˛. Zasady lez˙a˛ce u podstaw tego stanu rzeczy rozcia˛gaja˛ sie˛ od norm 
wzajemnos´ci mie˛dzy dwojgiem ludzi, az˙ po rozbudowane i skodyfikowane doktryny religijne czy filozoficzne. Jednak nie kaz˙dy system norm tworzy kapitał 
społeczny. Na przykład struktury mafijne z własnym kodeksem mocno przeszkadzaja˛ budowie tego kapitału. 

Zauwaz˙ono, z˙e poziom rozwoju gospodarczego ma zwia˛zek z kapitałem 
społecznym. Prawidłowos´c´ jest naste˛puja˛ca – im wyz˙szy kapitał społeczny, tym 
wyz˙szy poziom rozwoju ekonomicznego. Dowio´dł tego Putnam na podstawie 
swoich badan´ we Włoszech. Prawidłowos´c´ ta potwierdza sie˛ ro´wniez˙ w Polsce 
w skali regionalnej: wojewo´dztwa, w kto´rych jest on wyz˙szy, sa˛ zamoz˙niejsze od 
wojewo´dztw z niz˙szym kapitałem społecznym. Ale kapitał społeczny nie tylko 
przekłada sie˛ na rozwo´j gospodarczy. Słuz˙y on takz˙e integracji i solidarnos´ci 
społecznej, uzupełnianiu a nawet wyre˛czaniu niewydolnych instytucji pan´stwowych, kontroli sektora administracji pan´stwowej i wymuszaniu jego odpowiedzialnos´ci, kontroli sektora komercyjnego, budowaniu kultury lokalnej. 

Jak widac´ jest to czynnik kluczowy, kto´ry słuz˙y poprawie jakos´ci z˙ycia 
w skali indywidualnej, jak i całego społeczen´ stwa. Niestety w Polsce jest on na 
bardzo niskim poziomie. Badania pokazuja˛,z˙e pod wzgle˛dem ogo´lnego zaufania 
ludzi do siebie nawzajem, zaufania do instytucji publicznych, skłonnos´ci do 
brania udziału w stowarzyszeniach i gotowos´cidopodejmowaniapracspołecznych czy wolontariatu jestes´my na ostatnim ba˛dz´ jednym z ostatnich miejsc 
w Europie i na odległych miejscach w skali s´wiatowej. Ale co szczego´lnie 
wymowne, z˙aden z tych czynniko´w nie zmienił sie˛ w sposo´b dos´c´ istotny w skali 
ostatnich siedemnastu lat. 


Recenzje 265 

Jak konkluduje profesor Czapin´ski, „w efekcie po 15 latach transformacji 
mamy społeczen´stwo zaradne zamiast obywatelskiego. Budowa społeczen´stwa 
obywatelskiego wymaga jednak czegos´ wie˛cej niz˙ tylko reformy instytucjonalnej. 
Wymaga inwestycji w kapitał społeczny, co jest zadaniem duz˙o trudniejszym 
i bardziej długofalowym niz˙ sanacja pan´stwa”1. Obecny obo´z rza˛dza˛cy doszedł do 
władzy, głosza˛c hasła i program sanacji władzy. Ale ten i kolejne rza˛dy be˛da˛ stały 
przed znacznie powaz˙niejszym problemem, jak znacza˛co poprawic´ funkcjonowanie 
wspo´lnoty w pan´stwie. Sama reforma instytucji pan´stwowych w realizacji tego celu 
jest niewystarczaja˛ca. Znacznie waz˙niejsze jest, by elity rza˛dza˛ce w Polsce 
przywia˛zały wie˛ksza˛ uwage˛ do budowy społeczen´stwa obywatelskiego. Bez tego 
czynnika pan´stwo wcia˛z˙be˛dzie w duz˙o gorszej kondycji niz˙ jego obywatele, kto´rzy 
w zmieniaja˛cych sie˛ wskutek transformacji warunkach dali sobie dos´c´ dobrze rade˛ 
i to cze˛sto wbrew działaniom pan´stwa. 

Moz˙na w zwia˛zku z tymi uwagami postawic´ kilka pytan´. Jak to zrobic´? Czy 
okres 15-17 lat nie jest zbyt kro´tki, by zbudowac´ podstawy społeczen´stwa 
obywatelskiego? Jaka˛ role˛ odgrywaja˛ tutaj czynniki historyczne, zaro´wno ostatnie 
kilkadziesia˛t lat historii Polski, jak i okresy znacznie wczes´niejsze? Czy wczes´niej 
lub po´z´niej indywidualny wzrost jakos´ci z˙ycia ludzi nie przełoz˙y sie˛ jednak 
samoczynnie na budowe˛ zre˛bo´w społeczen´stwa obywatelskiego? Na ile jest 
moz˙liwy i przewidywalny transfer wzorco´w społeczen´stw obywatelskiego z Europy 
Zachodniej przez obywateli, kto´rzy udali sie˛ tam w ramach emigracji zarobkowej? 

Pytania te sa˛ trudne same w sobie, a znalezienie na nie odpowiedzi wymaga 
dalszych badan´, a takz˙e pogłe˛bionych analiz i dyskusji.Wypada liczyc´, z˙e be˛da˛one 
miały miejsce w kolejnych tomach serii, kto´re niniejsza monografia otwiera. Juz˙ 
sama ta perspektywa s´wiadczy o jej wartos´ci. Oby zamiar ten został zrealizowany. 

Grzegorz Pacewicz 

Filozof przy ło´z˙ku chorego 

Zbigniew Szawarski, Ma˛dros´c´ i sztuka leczenia, Wyd. Słowo – Obraz – Terytoria, Gdan´sk, 2005. 

Zbio´r esejo´w, artykuło´w i szkico´w Zbigniewa Szawarskiego, profesora etyki 
w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, to propozycja przyjrzenia sie˛ 
jednej z najbardziej dynamicznie rozwijaja˛cych sie˛ dziedzin wspo´łczesnej etyki, 
jaka˛ jest bioetyka. Juz˙ na samym pocza˛tku konieczne sa˛ rozro´z˙nienia terminologi-

Cia˛z˙ela H., Problemy i dylematy etyki odpowiedzialnos´ci globalnej, Wyd. Akademii Pedagogiki 
Specjalnej, Warszawa 2006, s. 5. 


266 Recenzje 

czne i autor przychodzi z pomoca˛, odpowiednio zawe˛z˙aja˛c rozumienie bioetyki 
w swojej ksia˛z˙ce. W kilkunastu tekstach zajmuje sie˛ bowiem jednym tylko, 
wybranym z ogo´lnej refleksji dotycza˛cej istoty zalez˙nos´ci i wpływu człowieka na 
planete˛, na kto´rej z˙yje, jej bardziej praktycznym nurtem: refleksja˛ zwia˛zana˛ 
z osia˛gnie˛ciami nauk przyrodniczych. 

„Gło´wnym przedmiotem bioetyki jest filozoficzna analiza dylemato´w moralnych, 
jakie generuje nieprawdopodobnie dynamiczny rozwo´j biologii i medycyny 

(s. 354) pisze autor i na kartach swojej ksia˛z˙ki stara sie˛ zapoznac´ czytelnika 
zaro´wno z podstawowymi terminami i zagadnieniami etyki medycznej, jak i bardziej szczego´łowymi kwestiami. Ma˛dros´c´ i sztuka leczenia zawiera bowiem nie 
tylko analizy typowych, znanych nam cze˛sto z debaty publicznej dylemato´w, jak 
konflikt powinnos´ci lekarza i autonomii pacjenta w przypadku eutanazji czy 
przegla˛d zagadnien´ zwia˛zanych z prokreacja˛, ale przynosi ro´wniez˙ ciekawe analizy 
kwestii rzadziej podnoszonych w popularnych dyskusjach: zasady prawdomo´wnos´ci w medycynie, problemu wdzie˛cznos´ci pacjento´w wzgle˛dem lekarzy czy postaw 
tych ostatnich wzgle˛dem własnego zawodu i wynikaja˛cych z nich konsekwencji. 
Elegancja i jasnos´c´ wywodu autora, przyste˛pny je˛zyk, cze˛ste sie˛ganie do termino´w 
i koncepcji lez˙a˛cych u podstaw omawianych stanowisk, a zarazem wyczerpuja˛ca 
liczba odsyłaczy do szczego´łowej literatury sprawiaja˛,z˙e moz˙na traktowac´ „Ma˛dros´c´ i sztuke˛ leczenia” jako wprowadzenie do tej niezwykle istotnej dziedziny 
refleksji etycznej. 
Jak wielkie ma ona znaczenie, dowodzi autor w otwieraja˛cym zbio´r eseju 
„Czego oczekiwac´ od etyki medycznej?” Istotne jest, jego zdaniem, by us´wiadomic´ 
sobie, iz˙ kaz˙da bez wyja˛tku decyzja kliniczna lekarza jest decyzja˛ moralna˛. Dzie˛ki 
elementarnej choc´by znajomos´ci etyki medycznej moralny aspekt takiej decyzji ma 
szanse˛ stac´ sie˛ jasny i wyraz´ny. Ideałem i zrealizowanym w pełni celem etyki 
medycznej byłoby, gdyby dzie˛ki pogłe˛bionej refleksji kaz˙dej jednostki postawionej 
w obliczu decyzji dotycza˛cej z˙ycia, zdrowia czy podmiotowos´ci moralnej moz˙liwe 
było wypracowanie przemys´lanego, wia˛z˙a˛cego dla niej rozwia˛zania. „Bycie ekspertem 
w sprawach klinicznych, jak zauwaz˙a bowiem autor, nie jest toz˙same 
z byciem ekspertem w sprawach moralnych” (s. 21). To, co dobre i złe, włas´ciwe 
czy niesłuszne, znajduje sie˛ zazwyczaj poza technicznymi rozstrzygnie˛ciami 
i dlatego sa˛dze˛,z˙e bez wie˛kszej przesady moz˙na uznac´, iz˙ to dla sie˛gania do 
tytułowej ma˛dros´ci powstały zebrane w ksia˛z˙ce Szawarskiego eseje. W kon´cowym 
(i tytułowym) rozdziale zbioru podje˛ta zostaje zreszta˛ pro´ba zdefiniowania ma˛dros´ci lekarza. Składac´ sie˛ na nia˛ maja˛: wiedza, włas´ciwy osa˛d oparty na dos´wiadczeniu i zaufanie do siebie samego. Musi byc´ w niej tez˙ miejsce na pokore˛ 
is´wiadomos´c´ fundamentalnego ograniczenia medycyny, jaka˛ jest nieuchronna 
koniecznos´c´ przegranej ze s´miercia˛. Tak rozumiana ma˛dros´c´ jest cenna˛ alternatywa˛ 
dla samych tylko technicznych umieje˛tnos´ci i czyni z prawdziwie ma˛drego lekarza 
centralna˛ postac´ w procesie leczenia. 


Recenzje 267 

Kontynuuja˛crozwaz˙ania nad tytułem, warto zaja˛c´sie˛ poje˛ciem sztuki. Rozmaite 
jej rodzaje wyszczego´lniane przez autora w medycynie: sztuka słuchania, rozmowy, 
prowadzenia badan´ naukowych czy wreszcie sama sztuka leczenia, przywodza˛ na 
mys´l refleksje profesora Andrzeja Szczeklika, opublikowane pod tytułem „Katharsis. 
O uzdrowicielskiej mocy natury i sztuki”. W tej pie˛knie wydanej ksia˛z˙ce znanego 
krakowskiego lekarza-humanisty medycyna odwołuje sie˛ do swoich z´ro´deł w filozofii, magii i alchemii. Zdaniem autora, lekarz, pacjent i sam proces leczenia wcale 
niedaleko odsune˛li sie˛ od pierwotnej tajemnicy i pewnego rodzaju głe˛bokiego 
misterium1. W czasach medycyny koncentruja˛cej sie˛ gło´wnienafaktach jest to 
oczywis´cie pewnego rodzaju poetyckie uwznios´lenie, jednak sa˛dze˛,z˙e warto zastanowic´sie˛, czy taka postawa dos´wiadczonego i obdarzonego autorytetem erudyty 
lekarza nie s´wiadczy na rzecz modelu medycyny zaangaz˙owanej w człowieczen´stwo 
pomimo dehumanizuja˛cego poste˛pu nauk. Sposo´b, w jaki lekarze postrzegaja˛ swoja˛ 
role˛ oraz jak definiuja˛ swoje powinnos´ci ma z pewnos´cia˛ fundamentalne znaczenie 
iprzygla˛da sie˛ mu ro´wniez˙ warszawski etyk. 

Szawarski przedstawia historyczne przeobraz˙enia medycznej autorefleksji 
w eseju „Sztuka słuchania” (s. 50-58). Najdawniejsza „medycyna uprawiana przy 
ło´z˙ku chorego” koncentrowała sie˛, jak pisze, na osobie pacjenta, traktowała go jako 
całos´c´, kierowała sie˛ gło´wnie troska˛, dawała wsparcie, bez wszelako wielkich szans 
na poprawe˛. Nowoz˙ytny, mechanistyczny model ciała i rozwo´j nauk znalazł 
odzwierciedlenie w nowym rodzaju podejs´cia, kto´re autor nazywa „medycyna˛ 
szpitalna˛”, dla kto´rej charakterystyczne były przede wszystkim: postrzeganie ciała 
jako złoz˙onego biomechanizmu oraz instytucjonalizacja samego procesu leczenia. 
Podejs´cie medycyny szpitalnej zostaje utoz˙samione z popularna˛ obecnie ideologia˛ 
medycyny wiarygodnej (tzw. evidence based medicine, EBV), stanowiskiem metodologicznym be˛da˛cym niejako echem postulato´w Koła Wieden´skiego, to znaczy 
oparciem sie˛ wyła˛cznie na intersubiektywnych i weryfikowalnych empirycznie 
faktach. W tym konteks´cie po raz pierwszy zostaje przez autora rozwinie˛te 
stanowisko holistyczne, tak zwana narrative based medicine, zgodnie z kto´ra˛kaz˙dy 
problem kliniczny jest uwikłany w jakis´ sposo´b w historie˛ czyjegos´z˙ycia (s. 140). 
W oczywistym stopniu o´w humanistyczny paradygmat stoi w opozycji do medycyny wiarygodnej i jest jedynie postulatem „medycyny humanistycznej”. Obowia˛zuja˛ca tendencja dehumanizacji medycyny uwidacznia sie˛ bowiem we wspo´łczesnym 
podejs´ciu nazwanym medycyna˛laboratoryjna˛ z uwagi na fakt, iz˙ najnowoczes´niejsze techniki diagnostyki i leczenia nie potrzebuja˛ juz˙ pacjenta ani nawet jego ciała, 
pracuja˛c na pobranych od niego poszczego´lnych tkankach, komo´rkach czy wre˛cz 
genach. Nieoboje˛tne dla kształtu wspo´łczesnej medycyny jest ro´wniez˙ gra intereso´w wielkich koncerno´w farmaceutycznych, przeobraz˙aja˛cych ja˛ w rodzaj przemysłu zdrowotnego. 

Por. A. Szczeklik, Katharsis. O uzdrowicielskiej mocy natury i sztuki. Krako´w 2006. 


268 Recenzje 

Esejem kluczowym dla zbioru wydaja˛ mi sie˛ „Dwa rodzaje wiedzy medycznej”. Autor odwołuje sie˛ w nim do znanego tez˙ w socjologii medycyny wyodre˛bnienia dwo´ch modeli choroby oraz, co za tym idzie, tytułowej dla eseju wiedzy 
medycznej i sposobu poste˛powania leczniczego. Chodzi o model biomedyczny 
i aksjomedyczny. Podczas gdy ten pierwszy cechuje organiczny wre˛cz zwia˛zek 
z tak zwana˛ evidence based medicine, drugi moz˙na by okres´lic´ mianem holistycznego. Do tego rozro´z˙nienia Szawarski cze˛sto powraca, konsekwentnie promuja˛c 
i argumentuja˛c na rzecz ostatniego, ła˛cza˛cego sie˛ zreszta˛ ze wspomniana˛ juz˙ idea˛ 
narrative based medicine. Mimo pozytywnych i poz˙a˛danych efekto´w, jakimi sa˛ 
odejs´cie od lekarskiego paternalizmu, ujmowanie kondycji psychofizycznej człowieka jako stanu dynamicznej ro´wnowagi uwzgle˛dniaja˛cej takz˙e wpływy s´rodowiska, autonomie˛ pacjenta, a takz˙e podmiotowy i partnerski charakter jego relacji 
z lekarzem, model ten nie jest wolny od niebezpieczen´stw. Znacznie łatwiej w nim 

o podporza˛dkowanie działan´ lekarza wyborom pacjenta i relatywizm moralny. To 
włas´nie w tym modelu upatruje jednak autor szanse˛ na rozwia˛zanie konfliktu 
powinnos´ci lekarza wzgle˛dem osoby, jaka˛ jest pacjent, a faktem, iz˙ jest on 
przedmiotem jego działan´ i opieki. 
Popularyzatorski i propedeutyczny charakter ksia˛z˙ki warszawskiego etyka 
wyraz´nie widac´ w liczbie stosowanych przez autora wyjas´nien´, us´cis´len´ terminologicznych i definicji. W eseju pos´wie˛conym eutanazji czytelnik ma okazje˛ 
zapoznac´ sie˛ z całym spektrum zwia˛zanych z nia˛ problemo´w: definicjami oraz 
kwestiami klasyfikacji i dopuszczalnos´ci. Temat badan´ prenatalnych zawiera liczne 
odwołania do szczego´łowej terminologii i sposobo´w argumentowania stosowanych 
w dyskusjach bioetycznych. Wyjas´nione zatem zostaja˛ takie terminy, jak: jakos´c´ 
z˙ycia, z˙ycie niegodne z˙ycia, cze˛sto stosowane ostatnio sformułowania wrongful 
birth oraz wrongful life, a takz˙e argumenty z zasady podwo´jnego skutku i ro´wni 
pochyłej. W rozdziale dotycza˛cym dopuszczalnos´ci stosowania placebo w badaniach klinicznych rozwinie˛ta zostaje natomiast doktryna s´wiadomej zgody pacjenta 
oraz jego ochrony przed instrumentalnym traktowaniem. Przy okazji rozwaz˙an´na 
temat granic i patologii wdzie˛cznos´ci pacjento´w wzgle˛dem lekarzy z kolei autor 
w wyja˛tkowo sprawny i ciekawy według mnie sposo´b posługuje sie˛ poje˛ciem błe˛du 
naturalistycznego. 

W ksia˛z˙ce Szawarskiego rzadko natrafiamy na jego wyraz˙one wprost pogla˛dy. 
Im bardziej dane zagadnienie zdaje sie˛ byc´ niejednoznaczne i kontrowersyjne, tym 
rzetelniej stara sie˛ on raczej zrelacjonowac´ typowe i najcze˛s´ciej spotykane 
stanowiska zajmowane w dyskusjach na ich temat. W przypadku aborcji chociaz˙by 
przywołane zostaja˛ argumenty zwolenniko´w czterech gło´wnych wspo´łczesnych 
nurto´w etycznych: etyki obowia˛zku, etyki uz˙ytecznos´ci, etyki uprawnien´ moralnych czy wreszcie etyki cno´t. Rozwaz˙ania zwien´czaja˛ cytaty z MacIntyre’a 
i Ingardena o koniecznos´ci podejmowania decyzji i pozostawania wiernym samemu 
sobie, a zatem sprawa zostaje nierozstrzygnie˛ta. Przy okazji analizy legislacyjnych 


Recenzje 269 

aspekto´w przerywania cia˛z˙y autor odchodzi jednak od całkowicie neutralnego 
punktu widzenia w celu sformułowania dos´c´ nietypowego sa˛du na temat obowia˛zuja˛cej w naszym kraju ustawy antyaborcyjnej z 1993 roku. Szawarski twierdzi 
mianowicie, z˙e ustawa w jej obecnym kształcie „pod pretekstem ratowania z˙ycia 
nienarodzonych odbiera lekarzom przywilej mys´lenia i autonomicznego działania, 
zabijaja˛c wraz˙liwos´c´ moralna˛ oraz poczucie odpowiedzialnos´ci za dobro pacjenta 
(narodzonego ba˛dz´ nie)” (s. 183, 185). Jes´li dobrze rozumiem, mimo wyraz˙onego 
explicite poparcia dla prawa kobiet do aborcji opowiada sie˛ on w ten sposo´b za 
lekarskim paternalizmem, kto´ry sam wczes´niej krytykował. 

Sa˛d ten to jednak szczego´lny wyja˛tek w ksia˛z˙ce i zasadniczo w wie˛kszos´ci 
esejo´w daje sie˛ zauwaz˙yc´ brak rozstrzygnie˛cia stawianych w nich problemo´w i brak 
jasno sformułowanego stanowiska. Trudno potraktowac´ ten fakt jako zarzut pod 
adresem autora: odczytuje˛ go raczej jako zaproszenie do samodzielnej refleksji; taki 
jest zreszta˛, moim zdaniem, cel ksia˛z˙ki. Podobna˛ funkcje˛ zdaje sie˛ miec´ tez˙ 
wniosek, iz˙ naszych (pacjento´w) czy lekarskich dylemato´w nigdy nie rozwia˛z˙a˛ 
w zadowalaja˛cy sposo´b powoływane arbitralnie przyszpitalne ani sejmowe komisje 
bioetyczne. Nawet najlepiej skonstruowane zasady etyczne nie be˛da˛ przeciez˙ 
w stanie uwzgle˛dnic´ wszelkich problemo´w i komplikacji, jakie rodzi z˙ycie. Inna˛ 
sprawa˛jest koniecznos´c´ opowiedzenia sie˛ po kto´rejs´ ze stron w sporach etycznych. 
W rozdziale „Jak zrozumiec´ człowieka umieraja˛cego” Szawarski przyznaje, z˙e 
przeciwstawne stanowiska bronia˛ce s´wie˛tos´ci z˙ycia i autonomii osoby sa˛ nie do 
pogodzenia i stoja˛ ze soba˛ w nierozstrzygalnym konflikcie. Problemem staje sie˛ 
wypracowanie porozumienia w pluralistycznym, demokratycznym społeczen´stwie, 
niejednolitym przeciez˙ pod wzgle˛dem przekonan´ i respektowanych systemo´w 
wartos´ci. 

Nadzwyczaj interesuja˛ca z tego wzgle˛du, choc´ pozornie oczywista, wydaje mi 
sie˛ uwaga autora na temat moz˙liwos´ci debaty i płaszczyzny dyskusji zamieszczona 
w eseju „Z˙ycie za z˙ycie czyli dylematy bioetyki”, be˛da˛ca zapisem wysta˛pienia na 
Uniwersytecie Warszawskim w naukowym i popularyzatorskim cyklu „Wykłado´w 
na nowe tysia˛clecie”. Szawarski zauwaz˙a w nim bowiem, iz˙ poszukiwania 
kompromisu w sprawach tak skomplikowanych, niejednoznacznych, a zarazem 
fundamentalnych jak kwestie z˙ycia i s´mierci wymagaja˛ pewnego rodzaju „wyjs´ciowej niepewnos´ci moralnej” (s. 373). Oznacza to, z˙e w tego typu dyskusjach 
nikt nie moz˙e ros´cic´ sobie prawa do monopolu na jedynie słuszna˛ prawde˛. 
W metaetyce z kolei jest to ro´wnoznaczne z zaje˛ciem postawy nonkognitywistycznej. Stosunkowo ciekawy to wniosek: w tak radykalnie praktycznej dziedzinie 
filozofii, jaka˛ zdaje sie˛ byc´ bioetyka, zataczamy koło, dochodza˛c do refleksji 
z poziomu metaetycznego. Byc´ moz˙e jest to jakas´ włas´ciwos´c´ naszych czaso´w spod 
znaku rewolucji naukowych i zmiany paradygmato´w. 

Aleksandra Wo´jtowicz 


OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 
2007 Nr 1 i 2 
LUDZIE – IDEE – POGLA˛DY 


Z profesorem Amadeuszem Krause* o pedagogice specjalnej, jej stanie obecnym i przyszłos´ci rozmawia Zbigniew Hull. 

Zbigniew Hull: Co spowodowało, z˙e podja˛ł Pan 
studia pedagogiczne, a potem zainteresował sie˛ pedagogika
˛ specjalna˛? 

Amadeusz Krause: Powołanie do zawodu pedagoga przyszło rzeczywis´cie dos´c´ wczes´nie, poprzez aktywnos´c´ instruktorska˛ 
w harcerstwie. Najpierw od czwartej do o´smej klasy szkoły podstawowej „terminowałem” w druz˙ynie szkolnej, po´z´niej w LO w druz˙ynie wodnej. Od trzeciej 
klasy LO byłem druz˙ynowym, po´z´nej komendantem szczepu, podharcmistrzem itd. 
Całoroczna praca z młodziez˙a˛ wraz z intensywna˛ akcja˛ letnia˛ (obozy, biwaki, rajdy) 
przyczyniły sie˛ zapewne do ukierunkowania moich zainteresowan´ pedagogicznych. 

Kierunek pedagogika specjalna, wybrałem troche˛ przypadkowo. Prosze˛ zwro´
cic´ uwage˛,z˙e w tamtych latach niewiele wiedzielis´my o osobach niepełnosprawnych, z˙yja˛cych w duz˙ej izolacji. Nie promowano ro´wniez˙ kontakto´w dzieci 
niepełnosprawnych i pełnosprawnych. Szkoła specjalna w moim rodzinnym w mies´cie pozostawała nie tylko kategoria˛ naznaczaja˛ca˛, ale i obraz´liwa˛, kto´rej numeru 
nierzadko dzieci w kło´tniach uz˙ywały w formie epitetu. 

Zdecydowany na kierunek pedagogika, eliminowałem specjalnos´ci, kto´re mi 
nie odpowiadały, i tak: wychowanie przedszkolne, wczesna edukacja – zbyt małe 
dzieci, pedagogike˛ opiekun´cza˛ – kojarzyłem z zawodem „sfeminizowanym”. 
Pozostała pedagogika specjalna, o kto´rej w tym czasie rzeczywis´cie niewiele 
wiedziałem. 

O tym, z˙e jest to ro´wniez˙ zawo´d typowo kobiecy, przekonałem sie˛ na studiach. 
Wraz z trzema kolegami ws´ro´d pie˛c´dziesie˛ciu kolez˙anek tworzylis´my zdecydowana˛ mniejszos´c´. Nie powiem, z˙e nam to przeszkadzało. 

* 

Doktor habilitowany Amadeusz Krause – specjalista z zakresu pedagogiki specjalnej, absolwent 
Uniwersytetu Gdan´skiego (1988 r.), do roku 1998 przebywał i pracował w Niemczech, od 1998 
zatrudniony w Wyz˙szej Szkole Pedagogicznej w Olsztynie. W 2000 roku uzyskał stopien´ doktora nauk 
humanistycznych na Uniwersytecie Gdan´skim. W 2005 roku stopien´ doktora habilitowanego w zakresie 
pedagogiki na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od 2006 roku zatrudniony na 
stanowisku profesora nadzwyczajnego w Uniwersytecie Warmin´sko-Mazurskim i w Olsztyn´skiej Szkole 
Wyz˙szej im. Jo´zefa Rusieckiego. Autor ponad pie˛c´dziesie˛ciu artykuło´w naukowych i dwo´ch ksia˛z˙ek, 
wspo´łredaktor szes´ciu prac zbiorowych. 


272 Ludzie – Idee – Pogla˛dy 

Z.H. Na czym koncentruje sie˛ pedagogika specjalna, czego i kogo dotyczy, od 
kiedy wyodre˛bniła sie˛ jako dyscyplina naukowa? 
A.K. Najogo´lniej mo´wia˛c pedagogika specjalna koncentruje sie˛ na pomocy 
osobom z ro´z˙norodnymi odchyleniami od normy, dysfunkcjami narza˛do´w, nieprawidłowos´ciami rozwojowymi. Podstawowym celem tej dyscypliny jest rewalidacja (poje˛cie zbliz˙one do rehabilitacji, ale o szerszym znaczeniu) dzieci i dorosłych oso´b z ro´z˙nego rodzaju niepełnosprawnos´cia˛. Rodzaje niepełnosprawnos´ci 
z kolei wyznaczaja˛ subdyscypliny pedagogiki specjalnej, przykładem moz˙e byc´ 
tyflopedagogika zajmuja˛ca sie˛ ludz´mi niewidza˛cymi i ociemniałymi, surdopedagogika zajmuja˛ca sie˛ osobami niesłysza˛cymi, oligofrenopedagogika obejmuja˛ca 
obszar niepełnosprawnos´ci intelektualnej czy pedagogika oso´b przewlekle chorych 
i kalekich. 
W Polsce pedagogika specjalna wyodre˛bniła sie˛ jako dyscyplina akademicka 
za sprawa˛ Marii Grzegorzeskiej, kto´ra nie tylko stworzyła jej teoretyczne 
podstawy, ale i utworzyła w roku 1921 jedna˛ zpierwszychna s´wiecie szkołe˛ 
wyz˙sza˛ kształca˛ca˛ pedagogo´ w specjalnych, to jest Pan´ stwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej. Do dzisiaj pedagogika specjalna, czerpia˛c z teoretycznych i metodologicznych podstaw pedagogiki ogo´lnej, stworzyła podstawy metodyczne 
i rehabilitacyjne do pracy z człowiekiem niepełnosprawnym. W jej obszarze 
zainteresowan´ znajduja˛ sie˛ ro´wniez˙ liczne terapie, np. popularne terapie z wykorzystaniem zwierza˛t (hipoterapia, dogoterapia), terapie ruchowe, sportowe, zabawowe, poprzez sztuke˛. 

Z.H. Jaki jest stan i rozwo´j badan´ z pedagogiki specjalnej w Europie? 
A.K. W Europie mamy do czynienia z ro´z˙nymi drogami rozwoju pedagogiki 
specjalnej. Wynika to, najogo´lniej mo´wia˛c, z przyje˛tej strategii rewalidacyjnej, a te 
sa˛ ro´z˙ne: od totalnej integracji z minimalizacja˛ zadan´ i metod specjalnych, po 
izolacyjny charakter szkolnictwa i opieki specjalnej. Do pierwszej grupy nalez˙a˛ 
mie˛dzy innymi kraje skandynawskie i Włochy, do drugiej Niemcy, Australia, 
cze˛s
´ciowo Polska. 

Dos´wiadczenia tych krajo´w wskazuja˛ na koniecznos´c´ kompromisu i poszukiwania drogi pos´redniej. Okazuje sie˛ bowiem, z˙e integracja nie jest złotym 
s´rodkiem na wszystkie problemy oso´b niepełnosprawnych, dla jednych wspo´lna 
edukacja z dziec´mi pełnosprawnymi staje sie˛ szansa˛, dla innych nakazem, kto´rego 
nie chca˛ lub nie moga˛ respektowac´. 

Z.H. Kto´re zatem z tych dos´wiadczen´ – dotycza˛cych pracy z młodziez˙a˛ 
niepełnosprawna˛ – przenio´słby Pan Profesor do Polski? 

Ludzie – Idee – Pogla˛dy 273 

A.K. Jes´li chodzi o młodziez˙ niepełnosprawna˛, to system pomocy, edukacji 
i rehabilitacji, jaki mamy w Polsce, plasuje nas w czoło´wce krajo´w europejskich. 
Stało sie˛ to gło´wnie za sprawa˛ zmian jakie dokonuja˛ sie˛ u nas od pocza˛tku lat 
dziewie˛c´dziesia˛tych ubiegłego stulecia. Chodzi zaro´wno o moz˙liwos´ci edukacji 
integracyjnej w szkołach masowych, jak i o poprawe˛ warunko´w materialnobytowych w instytucjach opieki nad młodziez˙a˛ niepełnosprawna˛. 
Wie˛kszym problemem, kto´ry stoi jeszcze przed nami, jest ułatwienie młodziez˙y niepełnosprawnej „przejs´cia” w dorosłe z˙ycie. Niestety, zdarza sie˛ jeszcze 
nazbyt cze˛sto, z˙e po ukon´czeniu szkoły, niezalez˙nie czy jest to forma integracyjna, 
czy specjalna, młody człowiek niepełnosprawny pozostaje bez szans na jaka˛kolwiek aktywnos´c´ zawodowa˛ lub uczestnictwo w z˙yciu społecznym ludzi pełnosprawnych. 

Problematyczne jest ro´wniez˙ zakładanie rodzin przez osoby niepełnosprawne 
czy społeczna zgoda na ich z˙ycie seksualne. W tym zakresie dobrze byłby 
skorzystac´ ze wzorco´w innych krajo´w europejskich i stworzyc´ nowe mechanizmy 
wsparcia dla dorosłych oso´b niepełnosprawnych, takie np. jak moz˙liwos´c´ zamieszkania pod nadzorem stałego opiekuna czy załoz˙enie rodziny przy tzw. stałym 
doradcy rodzinnym. Kwestia˛ odre˛bna˛ byłoby zapewnienie kaz˙demu niepełnosprawnemu, kto´ry nie moz˙e samodzielnie funkcjonowac´, miejsca w grupach mieszkalnych funkcjonuja˛cych na zasadach zbliz˙onych do z˙ycia rodzinnego. 

Z.H. Jak Pan Profesor ocenia – zwaz˙ywszy na ogromne Pana dos´wiadczenie 
w tej dziedzinie – system kształcenia w Polsce pedagogo´w pracuja˛cych z młodziez˙a˛ 
niepełnosprawna˛? 
A.K. Trudno mi jednoznacznie oceniac´ system kształcenia pedagogo´w specjalnych. Widze˛ w nim zaro´wno strony pozytywne, jak i braki. Do tych ostatnich 
zalicza sie˛ z pewnos´cia˛ zbyt duz˙a liczba godzin przedmioto´w niezwia˛zanych 
bezpos´rednio z pedagogika˛ specjalna˛ czy zbytnia koncentracja na przedmiotach 
metodycznych. W moim mniemaniu wspo´łczesnemu studentowi brakuje elementarnych umieje˛tnos´ci wychowywania drugiego człowieka i zdolnos´ci tak zwanego 
pozytywnego oddziaływania pedagogicznego. Brak przedmioto´w kształca˛cych 
niezbe˛dne umieje˛tnos´ci w wychowaniu, np. podstaw komunikacji, mediacji, znajomos´ci problemo´w wspo´łczesnej młodziez˙y. 
Z.H. Na czym koncentruje sie˛ Pan w swojej pracy naukowej i w publikacjach 
powstałych w wyniku badan´? 
A.K. Pierwsze lata moich zainteresowan´ naukowych zwia˛zane były bezpos´rednio ze studiowana˛ przeze mnie specjalnos´cia˛ – oligofrenopedagogika˛. Na kanwie 

274 Ludzie – Idee – Pogla˛dy 

dos´wiadczenia zdobytego w trakcie dziesie˛cioletniego pobytu w Niemczech i pracy 
w niemieckich placo´wkach opieki nad dorosłym człowiekiem niepełnosprawnym 
powstały pierwsze artykuły „poro´wnawcze”. Zajmowałem sie˛ gło´wnie rozwia˛zaniami, kto´re moz˙na i nalez˙y w Polsce nas´ladowac´. Z czasem pojawiły sie˛ 
opracowania szersze, obejmuja˛ce swoim zasie˛giem cały obszar pedagogiki specjalnej. Swoje prace z tego nurtu mo´głbym nazwac´ teoria˛ interdyscyplinarnej pedagogiki specjalnej. Uwaz˙am bowiem, z˙e tylko poprzez sie˛gnie˛cie do najnowszych 
teorii i osia˛gnie˛c´ nauk społecznych moz˙liwe jest przygotowanie naszej dyscypliny 
na wyzwania zwia˛zane z globalna˛ zmiana˛ s´wiata i warunko´w funkcjonowania 
w społeczen´stwie. Ukoronowaniem tego nurtu w mojej two´rczos´ci jest ksia˛z˙ka 
„Człowiek niepełnosprawny wobec przeobraz˙en´ społecznych”, kto´ra w ubiegłym 
roku doceniona została indywidualna˛ nagroda˛ Ministra Nauki i Szkolnictwa 
Wyz˙szego. 

Do dorobku naukowego zaliczyłbym ro´wniez˙ organizacje˛ konferencji naukowych, od lat cyklicznie na UWM, od niedawna w OSW. W maju ubiegłego roku 
byłem inicjatorem, wspo´łorganizowałem i moderowałem sesje˛ naukowa˛ na Wydziale Pedagogicznym OSW nt. „Wspo´łczesne wyzwania zawodu nauczyciela 

– wychowawcy”. 
Z.H. Nie sama˛ nauka˛ człowiek z˙yje, choc´by był jej najwierniejszym i najbardziej 
oddanym wielbicielem. Jakie sa˛ zatem zainteresowania i pasje Pana Profesora 
– poza pedagogika˛ specjalna˛? 
A.K. Wyznaje zasade˛,z˙e pasje pozazawodowe ułatwiaja˛ znalezienie ro´wnowagi w z˙yciu i utrzymanie odpowiedniego dystansu do codziennos´ci. W moim 
z˙yciu taka˛ pasja˛ jest od trzydziestu lat z˙eglarstwo. Wstyd sie˛ przyznac´ przed 
osobami, kto´re z trudem „wygospodarowuja˛” dwa tygodnie urlopu, z˙e na wodzie 
spe˛dzam ła˛cznie w roku ok. po´łtora miesia˛ca. Od lat spe˛dzam z rodzina˛miesie˛czne 
urlopy na Mazurach. Pływanie w dwa lub wie˛cej jachto´w, z kilkunastoma 
dzieciakami, to rzeczywis´cie przygoda i wyzwanie. Od paru lat pojawiły sie˛ 
ro´wniez˙ wypady nad Adriatyk. Pomimo tego, z˙e pie˛kno chorwackich wysp 
i historycznych zaka˛tko´w widzianych z pokładu jachtu urzeka, serce z˙eglarza 
pozostaje gdzies´ pomie˛dzy Rucianym a Mikołajkami. Układam juz˙ nowe plany 
z˙eglarskie, Grecja, a moz˙e tez˙ troche˛ dalej. 
Taka˛ mała˛ pasja˛ pozostaje tez˙ aktywnos´c´ sportowa. Nie dla wyczynu, ale dla 
łagodniejszego poczucia upływaja˛cego czasu. Najpierw kochana koszyko´wka, po 
kłopotach z kre˛gami od paru lat piłka noz˙na, gło´wnie halowa. 

Z.H. Czy mo´głby Pan Profesor zdradzic´ nam na zakon´czenie tej rozmowy, 
jakie sa˛ Pana najbliz˙sze plany naukowe? 

Ludzie – Idee – Pogla˛dy 275 

A.K. Oj, tego znowu duz˙o. Trudno sie˛ zatrzymac´. Złoz˙one granty naukowe na 
UWM i w OSW zmuszaja˛ do systematycznej pracy badawczej. Zapewne w fazie 
kon´cowej badan´ pojawia˛ sie˛ opracowania szersze. Jest ro´wniez˙ pare˛ pomysło´w na 
ksia˛z˙ki. Wierny rozwaz˙aniom teoretycznym dojrzewam do syntetycznych opracowan´ z zakresu pedagogiki specjalnej. W subdyscyplinie pedagogiki specjalnej, 
oligofrenopedagogice, wzrasta zapotrzebowanie na nowe, „ods´wiez˙one” podre˛czniki. Zobaczymy. 
Z.H. Czekamy zatem na nowe ksia˛z˙ki, a „Szkice Humanistyczne” z˙ycza˛ Panu 
Profesorowi dalszych sukceso´w naukowych, dydaktycznych, a takz˙e wielu wspaniałych 
wypraw z˙eglarskich do najodleglejszych zaka˛tko´w naszego globu. Serdecznie 
dzie˛kuje˛za te˛ rozmowe˛. 

OSW Szkice Humanistyczne Tom VII 

2007 Nr1i2 

KSIA˛Z˙
KI I CZASOPISMA NADESŁANE 

Aktualnos´c´ Kirkegarda. W 150 rocznice˛s´mierci mys´liciela z Kopenhagi, wybo´r 
studio´w pod red. A. Szweda, Wyd. Antyk, Ke˛ty 2006. 

Białek J., Filozoficzna mys´l buddyjska w Tybecie. Szkoła prasangika-madhjamaka 
do pocza˛tko´w XV wieku, Zakład Wydawniczy Nomos, Krako´w 2006. 

Dawkins R., Bo´g urojony, Wyd. CiS, Warszawa 2007. 

Gut A., Gottlob Frege i problemy filozofii wspo´łczesnej, Wyd. KUL, Lublin 2005. 

Hudzik J.P., Niepewnos´c´ i filozofia, Wyd. Aletheia, Warszawa 2006. 

Kordec J.B., Wolnos´c´, cnota, praxis, Wyd. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 
Warszawa 2006. 

Kurowicki J., Dlaczego ozdoba zdobi (Wykłady z estetyki i filozofii kultury dla 
artysto´w i ekonomisto´w), Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2006. 

Olchanowski T., Duchowos´c´ i narcyzm, Wydawnictwo Psychologii i Kultury 
Eneteia, Warszawa 2006. 

Ostasz L., O usprawnianiu rozumu i leczeniu psychiki. Psychoterapia filozoficzna, 
Wyd. Laterna, Krynica Morska 2007. 

Pasamonik B., Toz˙samos´c´ osobowa. Paradoksy antropologii filozoficznej Teilharda 
de Chardin, Wyd. Nomos, Krako´w 1999. 

Piotrowska E., Mys´l filozoficzna w Szwecji. Od mistycyzmu do radykalizmu, Wyd, 
UAM, Poznan´ 2006. 

Ryszkiewicz M., 4 miliardy lat. Eseje o ewolucji, Pro´szyn´ski i S-ka, Warszawa 
2007. 

Russ J., Wspo´łczesna mys´l etyczna, Wyd. PAX, Warszawa 2006. 

Siemianowski A., Antropologia filozoficzna, wyd. 2, Wyd. Gaudentium, Gniezna 
2005. 

Szawarski Z., Ma˛dros´c´ i sztuka leczenia, Wyd. Słowo-Obraz-Terytoria, Gdan´sk 
2005. 

Tuchlin´ska B., Filozofia kultury Bogdana Suchodolskiego, Wyd. UMCS, Lublin 
2006. 

Vattimo G., Koniec nowoczesnos´ci, przekład M. Surma-Gawłowska, TA i WPN 
Universitas, Krako´w 2006. 

Warda E., Filozofia staroz˙ytna od A do Z. Repetytorium. Matura, Wyd. Kram, 
Warszawa 2004.